Uredba o utvrđivanju Prostornog plana područja posebne namene Kostolačkog ugljenog basena

Prilozi

PROSTORNI PLAN PODRUČJA POSEBNE NAMENE KOSTOLAČKOG UGLJENOG BASENA

I. Polazne osnove

1. Uvodne napomene

Prostorni plan područja posebne namene Kostolačkog ugljenog basena (u daljem tekstu: Prostorni plan) urađen je u Institutu za arhitekturu i urbanizam Srbije u skladu sa Odlukom o izradi Prostornog plana područja posebne namene Kostolačkog ugljenog basena („Službeni glasnik RS”, broj 78/09) i Programom za izradu Prostornog plana područja posebne namene Kostolačkog ugljenog basena (u daljem tekstu: Program), u saradnji sa Republičkom agencijom za prostorno planiranje (nosilac izrade Prostornog plana), JP „Elektroprivreda Srbije” (u daljem tekstu: JP „EPS”), Privrednim društvom TE-KO „Kostolac”, upravom grada Požarevca, upravom opštine Veliko Gradište i drugim nadležnim republičkim i lokalnim organima i organizacijama.

Koncept prostornog plana je razmatran i usvojen na Stručnom savetu JP „EPS”-a (Zapisnik br. 201/8-11 od 13. juna 2011. godine) i na Komisiji za stručnu kontrolu regionalnog prostornog plana, programa implementacije regionalnog prostornog plana, prostornog plana područja posebne namene i programa implementacije prostornog plana područja posebne namene (izveštaj Komisije br. 350-01-00346/2011-07 od 22. avgusta 2011. godine).

Nacrt prostornog plana razmatran je na Komisiji za stručnu kontrolu regionalnog prostornog plana, programa implementacije regionalnog prostornog plana, prostornog plana područja posebne namene i programa implementacije prostornog plana područja posebne namene na sednici od 18. novembra 2011. godine (Izveštaj Komisije br. 350-01-00346/2011-07 od 22. novembra 2011. godine) i na sednici od 26. januara 2012. godine (Izveštaj Komisije br. 350-01-00346/2011-07 od 27. januara 2012. godine), kao i na sednici Stručnog saveta JP „EPS” od 16. decembra 2011. godine (Zapisnik br. 201/13-11 od 20. decembra 2011. godine).

Nakon sprovođenja JAVNOG UVIDA postupljeno je po primedbama iz Izveštaja Komisije za sprovođenje postupka javnog uvida br. 350.412-32/2010-01 od 27. marta 2012. godine.

Prostorni plan je urađen u skladu sa odredbama Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09 i 24/11) i Pravilnika o sadržini, načinu i postupku izrade planskih dokumenata („Službeni glasnik RS”, br. 31/10, 69/10 i 18/11) kao i odredbama drugih zakonskih i podzakonskih akata iz oblasti lokalne samouprave, rudarstva, energetike, vodoprivrede, poljoprivrede, saobraćaja, životne sredine, zaštite kulturnog nasleđa i drugih.

Strateška procena uticaja Prostornog plana na životnu sredinu (u daljem tekstu: Strateška procena), kao sastavni deo Prostornog plana, urađena je u skladu sa Odlukom o izradi Strateške procene uticaja Prostornog plana posebne namene Kostolačkog ugljenog basena na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 57/08) na osnovu odgovarajuće studijske osnove (studija uticaja TE-KO „Kostolac” na kvalitet i režim voda i studija uticaja TE-KO „Kostolac” na kvalitet vazduha) sinhronizovano sa istraživačkim projektom „Prostorni, socijalni i ekološki aspekti razvoja u velikim rudarskim basenima”, MNTR, ev. br. TP 16008A.

Osnovni cilj Prostornog plana je obezbeđenje prostornih uslova za održivi prostorni razvoj Planskog područja, racionalnu eksploataciju ležišta lignita, nafte i gasa kao i drugih resursa u Kostolačkom basenu, kao i za neutralisanje ili ublažavanje negativnih razvojnih, ekoloških i socioekonomskih posledica te eksploatacije i prerade energetskih i drugih resursa.

Jedan od neposrednih zadataka Prostornog plana je i zaštita lignitskog ležišta od neplanske izgradnje utvrđivanjem odgovarajućeg (restriktivnog) režima izgradnje iznad ležišta lignita i nafte u granicama budućih eksploatacionih polja, a u skladu sa dinamikom razvoja (površinske) eksploatacije. Ovaj problem se rešava diferencirano, u zavisnosti od dinamike rudarskih radova i pratećih aktivnosti.

Prostornim planom se utvrđuju:

1. osnovne koncepcije razvoja, korišćenja, organizacije, uređivanja i obnavljanja prostora za horizont do 2022. godine;

2. prva etapa realizacije (do 2015. godine) za operacionalizaciju dugoročnih koncepcija i planskih rešenja i

3. vizija dugoročnog razvoja i uređenja prostora za perspektivu potpunog iskorišćenja lignitskog ležišta.

Prostorni plan, odnosno, planska dokumentacija za Kostolački ugljeni basen ima sledeću strukturu:

Knjiga I Prostorni plan područja posebne namene (strateški dokument);

Knjiga II Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora;

Knjiga III Strateška procena uticaja Prostornog plana na životnu sredinu (u daljem tekstu: SPU):

1) Prethodni izveštaj SPU,

2) Finalni izveštaj SPU,

3) Studijska osnova SPU:

– Uticaj rudarsko-energetskog sistema na režim i kvalitet voda i

– Uticaj rudarsko-energetskog sistema na kvalitet vazduha;

Knjiga IV Dokumentaciona osnova Prostornog plana:

1) Koncept prostornog plana,

2) Studijska osnova Prostornog plana, i

3) dokumenti vezani za pripremu Prostornog plana.

Grafički prilozi – karte Prostornog plana urađene su na topografskim, ortofoto i katastarskim planovima u razmerama 1:50.000, 1:25.000, 1:10.000 i 1:2.500, kao i katastarsko-topografskom planu u razmeri 1:500.

Referalne karte

Karta 1:

Namena prostora 2015. godine, R – 1: 50 000,

Karta 2:

Namena prostora 2022. godine, R – 1: 50 000,

Karta 3:

Mreža naselja i infrastrukturni sistemi 2022. godine, R – 1: 50 000,

Karta 4:

Zaštita prostora – životna sredina, prirodna i kulturna dobra, R – 1: 50 000,

Karta 5:

Implementacija plana (izrada i donošenje planskih dokumenata), R – 1: 50 000,

Karta 6.0

Rudarsko-energetski kompleks – namena prostora 2022., R – 1 : 10 000,

Karte 6.1– 6.10.

Referalne karte na nivou prostornih celina i koridora posebne namene, R – 1 : 2 500

Knjiga I: Prostorni plan područja posebne namene (strateški dokument) sadrži: polazne osnove, principe, ciljeve i opštu koncepciju prostornog razvoja; planska rešenja; i primenu i ostvarivanje Prostornog plana.

Na referalnim kartama data je grafička interpretacija planskih rešenja i propozicija Prostornog plana.

Knjiga II: Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora sadrži:

– opšta pravila izgradnje i uređenja prostora;

– pravila izgradnje i pravila uređenja prostora za 17 prostornih celina i koridora (planska rešenja i propozicije – namena prostora, nivelacija i regulacija, pravila izgradnje, uređenja i korišćenja prostora i dr. na nivou plana generalne ili plana detaljne regulacije).

Referalne karte (30 karata) sadrže namenu prostora i grafičku interpretaciju pravila izgradnje i uređenja prostora, kao i planski osnov za utvrđivanje javnog interesa, odnosno, za sprovođenje parcelacije i preparcelacije.

Knjiga III: Strateška procena uticaja Prostornog plana na životnu sredinu sadrži prethodni i finalni izveštaj SPU i studijsku osnovu SPU.

Izveštaj o strateškoj proceni uticaja sadrži:

– polazne osnove strateške procene;

– ciljeve, indikatore i procenu uticaja;

– implementaciju i monitoring i

– izvod iz strateške procene (zaključak).

Studija „Uticaj rudarsko-energetskog sistema na režim i kvalitet voda” sadrži:

– prirodne resurse Kostolačkog ugljenog basena;

– režim voda i uređenje vodotokova u zoni uticaja Kostolačkog ugljenog basena;

– uticaj rudarskih radova u Kostolačkom ugljenom basenu na režim i kvalitet podzemnih voda;

– uticaj termoelektrana Kostolačkog basena na zagađenje površinskih i podzemnih voda i

– rezime – zaključna razmatranja.

Studija „Uticaj rudarsko-energetskog sistema na kvalitet vazduha” sadrži:

– stanje i perspektive prostornog razvoja Planskog područja iz aspekta kvaliteta vazduha;

– proračun rasprostiranja relevantnih zagađujućih materija iz TE-KO „Kostolac”;

– prognoze, prioritete i mere za implementaciju i

– zaključke i preporuke.

Knjiga IV: Dokumentaciona osnova Prostornog plana ima tri sveske:

Sveska 1: Koncept prostornog plana sadrži:

– polazne osnove;

– prikaz i ocenu stanja, ograničenja i potencijala prostornog razvoja;

– principe i ciljeve prostornog razvoja Planskog područja;

– opšti koncept i propozicije prostornog razvoja Planskog područja;

– koncept namene površina i opšta pravila uređenja prostora;

– organizaciju i uređenje prostora u prostornim celinama i koridorima posebne namene i

– polazišta za primenu i ostvarivanje Prostornog plana.

Sveska 2. Studijska osnova Prostornog plana sadrži po oblastima:

– regionalni razvoj (perspektive razvoja i strateški faktori rizika u sektoru uglja u Evropi i svetu; regionalni aspekti razvoja Planskog područja, izvod iz strateški razvojnih dokumenata Republike Srbije);

– rudarstvo i energetiku (korišćenje energetskih i drugih mineralnih sirovina, razvoj energetsko-industrijskog sistema, energetska efikasnost i obnovljivi izvori energije);

– infrastrukturne sisteme (korišćenje, uređenje i zaštita voda, saobraćaj, energetska infrastruktura, telekomunikacije i pošta);

– stanovništvo, socijalni razvoj i mreža naselja (stanovništvo, socijalni razvoj i javne službe, mreža naselja i centara) i

– uređenje i zaštitu prostora (prirodne i stvorene pogodnosti i ograničenja, uticaj eksploatacije uglja na režim voda, životna sredina, rekultivacija prostora, zaštita prirode i uređenje predela, kulturno nasleđe, komunalni objekti).

Sveska 3: dokumenti vezani za pripremu Prostornog plana sadrži:

– Odluku o izradi Prostornog plana područja posebne namene Kostolačkog ugljenog basena i Program za izradu Prostornog plana područja posebne namene Kostolačkog lignitskog basena;

– uslove, mišljenja i saglasnosti nadležnih organa;

– dopunu uslova i mišljenja nadležnih organa za Prostorni plan grada Požarevca, dokumente sa stručnog saveta „EPS”-a i

– druge dokumente.

Prilikom izrade Prostornog plana konsultovana je obimna normativna, studijska, planska, razvojna i tehnička dokumentacija koja se direktno ili indirektno odnosi na prostorni razvoj Kostolačkog ugljenog basena.

U toku izrade Prostornog plana ostvarena je saradnja sa nadležnim republičkim, regionalnim i lokalnim organima i organizacijama nadležnim za postavljanje zahteva (uslova) i davanja mišljenja i saglasnosti.

Donošenjem Odluke o izradi izmena i dopuna Prostornog plana područja posebne namene Kostolačkog ugljenog basena („Službeni glasnik RS”, broj 7/16) i Odluke o izradi Strateške procene uticaja izmena i dopuna Prostornog plana područja posebne namene Kostolačkog ugljenog basena na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 108/15), pokrenuta je izrada izmena i dopuna Prostornog plana.

Opšti cilj izrade izmena i dopuna Prostornog plana je doprinos povećanju korišćenja obnovljivih izvora energije, uz smanjenje negativnih uticaja na životnu sredinu i u vezi s tim zaštita, kontrolisano i održivo korišćenje prirodnih resursa kao obnovljivih izvora energije.

Koncepcija planiranja, korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja utvrđuje se na način koji istovremeno obezbeđuje uslove za realizaciju projekata u oblasti energetike i rudarstva, promociju i ostvarenje javnog interesa korišćenjem neobnovljivih i obnovljivih izvora energije i uvođenjem čistijih tehnoloških rešenja (posebno energetskih i saobraćajnih), energetsku stabilnost, održivi privredni i demografski razvoj, kao i permanentnu rekultivaciju degradiranog zemljišta uz razvoj zelenih površina, pošumljavanje i uređenje predela, i sprovođenje zaštite životne sredine.

Prostorne celine i koridori posebne namene za koje se izmenama i dopunama Prostornog plana utvrđuju pravila uređenja i pravila građenja obuhvataju:

– „Odlagalište Drmno” (KO Bradarac, Požarevac);

– „Odlagalište Petka” (KO Ćirikovac, Požarevac i KO Klenovnik, GO Kostolac);

– „Odlagalište Ćirikovac” (KO Ćirikovac, Požarevac);

– „Lokalitet Klenovnik” (KO Klenovnik, GO Kostolac);

– „Odlagalište Srednje kostolačko ostrvo” (KO Kostolac);

– odvodnjavanje PK „Drmno” i prateća tehnička infrastrukture PK „Drmno” (KO Kostolac selo);

– koridor pristupne saobraćajnice do robnog pristaništa (KO Kostolac).

Izmenama i dopunama Prostornog plana vrši se i rezervacija prostora za Projekat solarne elektrane na području deponije pepela i šljake na lokalitetu „Srednje kostolačko ostrvo”, na području katastarske opštine Kostolac. Zakonom o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, br. 129/07 i 18/16) utvrđene su katastarske opštine Kostolac i Selo Kostolac, odnosno naseljena mesta Kostolac i Selo Kostolac (u članu 20. navod pod 15). U katastru nepokretnosti, koji se vodi za opštinu Kostolac uspostavljene su katastarske opštine Kostolac – grad i Kostolac selo (Republički geodetski zavod). U zavisnosti od vrste podataka od značaja za pojedina planska rešenja korišćen je odgovarajući izvor.

Izmenama i dopunama Prostornog plana stvara se planski osnov za izdavanje lokacijskih uslova, izradu tehničke dokumentacije i pribavljanje odgovarajućih dozvola u skladu sa zakonom.

Izradom izmena i dopuna Prostornog plana dopunjuju se planska rešenja i propozicije utvrđene Prostornim planom i to za degradirane prostore koji su posledica razvoja rudarskih aktivnosti u prethodnom periodu u Kostolačkom ugljenom basenu. Ovi prostori (spoljna odlagališta jalovine i pepela) nisu više u funkciji rudarstva i predviđeni su za rekultivaciju (remedijaciju) koja je jednim delom realizovana.

Izmene i dopune Prostornog plana obezbeđuju planski osnov za izgradnju vetroelektrane i solarne elektrane i za plansko uređenje ukupnog prostora predmetnih odlagališta. Utvrđene su bliže planske propozicije za odvodnjavanje kopa „Drmno”, izgradnju energetskih i pratećih objekata, putne i energetske infrastrukture, kao i za sprovođenje rekultivacije, kako ravnih tako i kosih površina za buduću poljoprivredu, šumsku i voćarsku namenu.

Rekonstrukcijom postojećih lokalnih puteva, kao i mreže dalekovoda i trafostanica poboljšava se infrastrukturno opremanje ovog područja.

Korišćenjem resursa obnovljivih izvora energije, odnosno, izgradnjom vetroelektrane i solarne elektrane daje se važan doprinos unapređenju energetske efikasnosti na području Kostolačkog ugljenog basena i u Republici Srbiji i time posredno doprinosi unapređenju kvaliteta životne sredine.

2. Zakonski (pravni) i planski osnov za donošenje Prostornog plana

2.1. Zakonski – pravni osnov

Zakonski – pravni osnov za izradu i donošenje Prostornog plana sadržan je u odredbama:

– Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09 – ispravka, 64/10 – US, 24/11, 121/12, 42/13 – US, 50/13 – US, 98/13 – US, 132/14 i 145/14) kojim je propisano da se prostorni plan područja posebne namene donosi za područje koje zbog svojih karakteristika, ima posebnu namenu koja zahteva poseban režim organizacije, uređenja, korišćenja i zaštite prostora (područje obimne eksploatacije mineralnih sirovina);

– Zakona o Prostornom planu Republike Srbije od 2010. do 2020. godine („Službeni glasnik RS”, broj 88/10), kojim je propisano da se Prostorni plan Republike Srbije sprovodi prostornim planovima područja posebne namene;

– Pravilnika o sadržini, načinu i postupku izrade planskih dokumenata („Službeni glasnik RS”, br. 31/10, 69/10 i 16/11) i Pravilnika o sadržini, načinu i postupku izrade dokumenata prostornog i urbanističkog planiranja („Službeni glasnik RS”, broj 64/15).

Prilikom izrade Prostornog plana uzete su u obzir i odredbe drugih zakona i podzakonskih akata:

– Zakon o energetici („Službeni glasnik RS”, broj 145/14);

– Zakon o rudarstvu i geološkim istraživanjima („Službeni glasnik RS”, broj 101/15);

– Zakon o javnoj svojini („Službeni glasnik RS”, br. 72/11, 83/13, 105/14, 104/16 – dr. zakon, 108/16 i 113/17);

– Zakon o eksproprijaciji („Službeni glasnik RS”, broj 53/95, „Službeni list SRJ”, broj 16/01 – SUS i „Službeni glasnik RS”, br. 20/09, 55/13 – US i 106/16 – autentično tumačenje);

– Zakon o ozakonjenju objekata („Službeni glasnik RS”, broj 96/15);

– Zakon o vodama („Službeni glasnik RS”, br. 30/10, 93/12 i 101/16);

– Zakon o javnim putevima („Službeni glasnik RS”, br. 101/05, 123/07, 101/11, 93/12 i 104/13)

– Uredba o kategorizaciji državnih puteva („Službeni glasnik RS”, br. 105/13, 119/13 i 93/15);

– Zakon o železnici („Službeni glasnik RS”, br. 45/13, 91/15 i 113/17 – dr. zakon);

– Zakon o transportu opasne robe („Službeni glasnik RS”, broj 104/16);

– Zakona o plovidbi i lukama na unutrašnjim vodama („Službeni glasnik RS”, br. 73/10, 121/12, 18/15, 96/15 – dr. zakon, 92/16, 104/16 – dr. zakon i 113/17 – dr. zakon);

– Zakon o šumama („Službeni glasnik RS”, br. 30/10, 93/12 i 89/15);

– Zakon o poljoprivrednom zemljištu („Službeni glasnik PC”, br. 62/06, 65/08 – dr. zakon, 41/09, 112/15 i 80/17);

– Zakon o poljoprivredi i ruralnom razvoju („Službeni glasnik RS”, br. 41/09, 10/13 – dr. zakon i 101/16);

– Zakon o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik PC”, br. 135/04, 36/09, 36/09 – dr. zakon, 72/09 – dr. zakon, 43/11 – US i 14/16);

– Zakon o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, br. 135/04 i 88/10)

– Zakon o proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, br. 135/04 i 36/09)

– Zakon o zaštiti vazduha („Službeni glasnik PC”, br. 36/09 i 10/13);

– Zakon o zaštiti od nejonizujućeg zračenja („Službeni glasnik RS”, broj 36/09);

– Zakon o efikasnom korišćenju energije („Službeni glasnik PC”, broj 25/13);

– Zakon o zaštiti prirode („Službeni glasnik PC”, br. 36/09, 88/10, 91/10 – ispravka i 14/16)

– Zakon o kulturnim dobrima („Službeni glasnik PC”, br. 71/94, 52/11 – dr. zakon, 52/11 – dr. zakon i 99/11 – dr. zakon);

– Zakon o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS”, br. 129/07, 83/14 – dr. zakon i 101/16 – dr. zakon);

– Uredba o utvrđivanju lučkog područja pristaništa za sopstvene potrebe u Kostolcu („Službeni glasnik RS”, broj 87/14);

– Uredba o kategorizaciji vodotoka („Službeni glasnik SRS”, broj 5/68);

– Uredba o graničnim vrednostima emisije zagađujućih materija u vode i rokovima za njihovo dostizanje („Službeni glasnik RS”, br. 67/11, 48/12 i 1/16);

– Uredba o ekološkoj mreži („Službeni glasnik RS”, broj 102/10);

– Pravilnik o opštim pravilima za parcelaciju, regulaciju i izgradnju („Službeni glasnik RS”, broj 22/15);

– Pravilnik o načinu određivanja i održavanja zona sanitarne zaštite izvorišta vodosnabdevanja („Službeni glasnik RS”, broj 92/08);

– Pravilnik o uslovima za nesmetan i bezbedan transport prirodnog gasa gasovodima pritiska većeg od 16 bar („Službeni glasnik RS”, br. 37/13 i 87/15);

– Pravilnik o uslovima za nesmetanu i bezbednu distribuciju prirodnog gasa gasovodima pritiska do 16 bar („Službeni glasnik RS”, broj 86/15);

– Pravilnik o načinu i uslovima za merenje količine i ispitivanje kvaliteta otpadnih voda i sadržini izveštaja o izvršenim merenjima („Službeni glasnik RS”, broj 33/16);

– Pravilnik o parametrima ekološkog i hemijskog statusa površinskih voda i parametrima hemijskog i kvantitativnog statusa podzemnih voda („Službeni glasnik RS”, broj 74/11).

2.2. Planski osnov

Planski osnov za izradu i donošenje Prostornog plana sadržan je u rešenjima Zakona o Prostornom planu Republike Srbije od 2010. do 2020. godine, i to:

1) poglavlju VII.1 „Mere i instrumenti za sprovođenje plana”, kojim je u prioritete za pripremu i donošenje prostornih planova područja posebne namene svrstan Kostolački ugljeni basen (rok 2010/2011);

2) poglavlju V.3 „Održivi razvoj ekonomije, transporta i infrastrukture”, u okviru prostornog razvoja rudarstva u sektoru uglja i energetske infrastrukture (poglavlje 3.1.3 „Prostorni razvoj rudarstva”, 3.3.2. „Energetska infrastruktura”), kojim je predviđeno da se eksploatacija lignita obavlja u Kostolačkom ugljenom basenu;

3) poglavlju V.3.4.2 „Bilansi upotrebe zemljišta”, kojim je procenjeno da je za potrebe obimne eksploatacije mineralnih sirovina, građevinskog materijala, odlagališta, jalovišta i deponije potrebno rezervisati prostore ukupne površine oko 1.000 km2, koji će se po završetku eksploatacije planski rekultivisati.

Prilikom izrade Prostornog plana uzete su u obzir uslovi i smernice iz sledećih planskih dokumenata višeg reda i razvojnih strategija:

1) Uredbe o utvrđivanju Regionalnog prostornog plana za područje Podunavskog i Braničevskog upravnog okruga („Službeni glasnik RS”, broj 8/15) kojom je utvrđeno da je u oblasti obnovljivih izvora energije, osnovni cilj njihovo značajnije učešće u energetskom bilansu, uz poštovanje principa održivog razvoja; na Planskom području se predviđa mogućnost korišćenja obnovljivih izvora energije, a naročito:

– solarne energije (čime se poboljšava energetska efikasnost i smanjuje negativan uticaj korišćenja fosilnih goriva na životnu sredinu); i

– energije vetra, kao pojedinačne lokacije ili kroz izgradnju vetroparkova na celoj teritoriji regiona;

2) Uredbe o utvrđivanju Prostornog plana područja posebne namene međunarodnog vodnog puta E-80 – Dunav (Panevropski koridor VII) („Službeni glasnik RS”, broj 14/15), u delu planskog područja koji pripada gradu Požarevcu čija su planska rešenja za deo priobalnog pojasa usklađena sa planskim rešenjima Prostornog plana. Ovom uredbom nije predviđena izgradnja solarne elektrane na Srednjem kostolačkom ostrvu, već samo remedijacija;

3) Strategije razvoja energetike Republike Srbije do 2025. godine sa projekcijama do 2030. godine („Službeni glasnik RS”, broj 101/15) dati su opšti – razvojni i strateški ciljevi delovanja u oblasti obnovljivih izvora energije, koji se pre svega odnose na povećanje udela energije iz obnovljivih izvora energije (hidroenergija vetra, biomasa i solarna energija) u bruto finalnoj potrošnji do 2020. godine;

4) uslova i smernica i iz drugih planskih i strateških dokumenata, kojima se utvrđuju pravci razvoja, uređenja i zaštite planskog područja.

3. Predmet i obuhvat prostornog plana

3.1. Predmet prostornog plana

Razvoj obimne površinske eksploatacije i pogona za korišćenje lignita, eksploatacija nafte i gasa, kao i dinamične promene u prostoru i veliki obim degradacije prirodne i stvorene sredine daju ukupnom razvoju, kao i uređivanju i obnavljanju prostora u Kostolačkom ugljenom basenu specifična obeležja. Usled toga, delatnost planiranja i usmeravanja razvoja, uređenja i obnavljanja prostora u ovom ugljenom basenu ima specifična obeležja, koja zahtevaju odgovarajuća prilagođavanja u institucionalnoj organizaciji i normativno-pravnoj regulativi, zatim u pristupu, metodu, sadržaju, dinamici i drugim aspektima planiranja.

Zauzimanje velikih površina zemljišta, degradacija ekosistema i preseljenje stanovništva, odnosno promene u mreži naselja su među najznačajnijim aspektima strukturnih promena izazvanih eksploatacijom ležišta. Ovome treba dodati i relativno visok stepen zagađenja sredine (vazduha, vode, tla i živog sveta) od štetnih emisija iz energetskog kompleksa.

Kostolački ugljeni basen nalazi se u severnom delu teritorije grada Požarevca. Ostala potencijalna energetska ležišta – zone istraživanja nafte i gasa, nalaze se u zapadnom delu opštine Veliko Gradište i severnom i istočnom delu grada Požarevca.

Bilansne rezerve uglja u Kostolačkom basenu iznose oko 570 miliona t. Proizvodnja uglja organizovana je u okviru površinskog kopa „Drmno” u kome se eksploatacija nastavlja do sredine XXI veka.

U dosadašnjem razvoju Planskog područja nedovoljno su valorizovane regionalne položajne pogodnosti i resursi a naročito:

1. izuzetno povoljan saobraćajni i ekonomsko-geografski položaj na koridoru X i VII sa relativno razvijenim infrastrukturnim vezama sa beogradskim područjem, centralnom i istočnom Srbijom;

2. raspoloživi prirodni resursi: rezerve uglja, gasa i nafte, poljoprivredno zemljište visoke bonitetne klase, površinske i podzemne vode, pesak i šljunak;

3. stvoreni resursi: izgrađena energetska, saobraćajna i vodna infrastruktura; izgrađena naselja, privredni i neprivredni objekti;

4. razvijene regionalne funkcije Požarevca za integraciju ovog dela dunavskog pojasa sa zaleđem koje je zaostalo u razvoju i zahvaćeno procesom depopulacije i starenja stanovništva;

5. arheološko nalazište „Viminacijum” i druga kulturna i prirodna dobra kao potencijalne turističke atrakcije i

6. kompleks kreativnih resursa: 1) sposobnost za implementaciju inovacija, ulaganja u istraživanja i razvoj i korišćenja ovih rezultata (istraživačko-razvojne institucije, druge razvojne organizacije), 2) preduzetničke aktivnosti i sadržaji (poslovni inkubatori, industrijske zone, preduzetnička mreža), 3) sistem investiranja (ohrabrivanje kapitala, integracija, regionalni fondovi) i 4) talenat i znanja.

3.2. Obuhvat prostornog plana

Područje Prostornog plana se nalazi u severoistočnom delu Republike Srbije, pretežno na području Stiga i Braničeva. Severnu granicu čini reka Dunav, zapadnu granica grada Požarevca, uglavnom uz Veliku Moravu, južnu granica grada Požarevca, a istočnu granice KO Kurjače, KO Majilovac i KO Sirakovo na teritoriji opštine Veliko Gradište.

Prostorni plan obuhvata celu teritoriju grada Požarevca i deo teritorije opštine Veliko Gradište (u daljem tekstu: Plansko područje). Ukupna površina Planskog područja iznosi 543,46 km².

Na teritoriji opštine Veliko Gradište Plansko područje zahvata cele katastarske opštine Kurjače, Majilovac i Sirakovo, ukupne površine 55,69 km². Teritorija grada Požarevca obuhvata dve gradske opštine (Požarevac i Kostolac) i ukupno 28 katastarskih opština1 sa 27 naselja (Bare, Batovac, Beranje, Bradarac, Bratinac, Brežane, Bubušinac, Dragovac, Drmno, Dubravica, Živica, Kasidol, Klenovnik, Kličevac, Kostolac – grad, Selo Kostolac, Lučica, Maljurevac, Nabrđe, Ostrvo, Petka, Požarevac, Poljana, Prugovac, Rečica, Trnjane, Ćirikovac) ukupne površine 487,77 km².

Napomena: postoje nelogičnosti kod granica između područja grada Požarevca i susednih jedinica lokalne samouprave na rekama Dunav i Velika Morava, pa ih treba ispraviti kroz proceduru propisanu Zakonom.

Plansko područje obuhvata nekoliko zona – prostornih makrocelina posebne namene:

1) lignitska ležišta – zona sadašnjih i budućih rudarskih aktivnosti i energetskih objekata čine tri celine:

1. istočno i centralno lignitsko ležište Kostolačkog basena površine oko 97,80 km² koje obuhvata: površinski kop

„Drmno”, spoljna i unutrašnja odlagališta jalovine, pepela, šljake i gipsa, TE „Kostolac A” i TE „Kostolac B”, infrastrukturne i transportne koridore, prateće sadržaje i zone rekultivacije; u granicama ovog ležišta (van eksploatacionog područja) nalazi se nekoliko naselja – Kostolac, Kostolac – selo, Drmno, Kličevac – deo, Ćirikovac, Klenovnik, Bradarac i Maljurevac;

2. severozapadno ležište Kostolačkog basena površine oko 33,80 km² nalazi se na ušću Velike Morave u Dunav; izvršeni su prethodni istražni radovi; procena je da bi eksploatacija ovog ležišta mogla da počne oko 2022. godine; u zoni ležišta nalaze se naselja Dubravica, Ostrovo i Batovac i

3. mrko-lignitsko ležište „Poljana” površine oko 22,5 km² nalazi se južno od gradskog naselja Požarevac; prema sadašnjim procenama ovo ležište nije predviđeno za eksploataciju do 2022. godine;

2) zona istražnih polja i eksploatacije nafte i gasa nalazi se u severnom delu teritorije grada Požarevca i zapadnom delu teritorije opštine Veliko Gradište i delimično se preklapa sa zonom rudarskih aktivnosti;

3) dunavski saobraćajni, privredni i turistički koridor obuhvata akvatorijum i priobalni pojas Dunava u severnom delu Planskog područja i delimično se preklapa sa zonom rudarskih aktivnosti i zonom istražnih polja nafte i gasa i

4) arheološko nalazište „Viminacijum” površine oko 3.55 km² nalazi se u središnjem delu centralnog lignitskog ležišta okruženo površinskim kopom „Drmno”, naseljem Drmnom i kompleksom TE „Kostolac B”; granice i režim zaštite lokaliteta utvrđeni su Odlukom o utvrđivanju lokaliteta Viminacijm na ataru Kostolac Selo za arheološko nalazište („Službeni glasnik RS”, broj 102/09).

Planskim područjem obuhvaćene su još naselja, infrastrukturni koridori i druge namene:

1. gradska i seoska naselja na području grada Požarevca i (dela) opštine Veliko Gradište.

2. poljoprivredno i šumsko zemljište, koje se delimično nalazi u zonama rudarskih aktivnosti i istražnih polja nafte i gasa, kao i u priobalnom pojasu Dunava;

3. infrastrukturni koridori: saobraćajnice, energetski i telekomunikacioni vodovi i vodotoci i

4. druge namene.

Posebnu prostornu celinu predstavlja gradsko područje Požarevca zbog prostranosti, broja stanovnika, funkcionalnog i privrednog kapaciteta, kulturnog nasleđa i drugo.

Plansko područje obuhvata i prostorne celine i infrastrukturne koridore posebne namene za koje se u Prostornom planu utvrđuju pravila izgradnje i pravila uređenja prostora, odnosno, regulaciona rešenja:

1) kompleks Površinski kop „Drmno”;

2) koridor tračnog transporta za ugalj PK „Drmno” – TE „Kostolac A”;

3) koridor za transport rudarske mehanizacije od PK „Ćirkovac” do PK „Drmno”;

4) kompleks TE „Kostolac A” sa robnim pristaništem;

5) kompleks TE „Kostolac B”;

6) koridor pepelovoda od „TE Kostolac A” do deponije „Srednje kostolačko ostrvo” i od TE „Kostolac A” do deponija u PK „Ćirikovac”;

7) koridor za transport emulzije gipsa od TE „Kostolac B” do deponije u PK „Drmno”;

8) deponija pepela i šljake u površinskom kopu „Ćirikovac” i koridor pepelovoda od TE „Kostolac B” do deponije;

9) koridor industrijskog koloseka od železničke stanice Stig do TE „Kostolac B” i

10) kompleks „Dolina reke Mlave”.

Na Planskom području se nalaze vredni prirodni resursi koji su omogućili formiranje krupnih rudarsko-energetskih i industrijskih sistema. Područje ima povoljan saobraćajno-geografski položaj i druge značajne razvojne potencijale regionalnog značaja.

Arheološko nalazište „Viminacijum” se zbog svojih unikatnih vrednosti nalazi na preliminarnoj listi Republike Srbije za svetsku kulturnu i prirodnu baštinu (UNESCO).

Severnu granicu Planskog područja obuhvata evropski Koridor VII, koji zahvata reku Dunav sa priobaljem, prostor koji je od najranijeg perioda razvoja civilizacije bio privlačan za naseljavanje i privređivanje i predstavljao poprište sukoba interesa velikih imperija. O tome svedoče brojna istorijsko-kulturna dobra, koja govore o postojanju razvijene kulture još od bronzanog i gvozdenog doba.

Dunav je polovinom XIX veka, kada su započeli veliki radovi na njegovoj regulaciji kao plovidbenog puta, proglašen međunarodnom rekom. Bezbednost plovidbe celim tokom obezbeđena je tek izgradnjom hidroenergetskog i plovidbenog sistema na Dunavu – HEPS „Đerdap I” i „Đerdap II” kao i izgradnjom prevodnica za brodove.

Kostolački basen, odnosno, PD TE-KO „Kostolac” predstavlja danas veoma značajan deo elektroenergetskog sistema Republike Srbije.

Pored nesumnjivog energetskog potencijala, koji opredeljuje ovo područje i daje mu status posebne namene u regionalnom smislu, u okviru dunavskih regiona postoji zajednički stav i interes da Dunav pruža mogućnost koordinacije na ključnim temama: privlačenje investicija u razvoj, formiranje finansijskog tržišta, razvoj transporta i infrastrukture, posebno rečnog transporta, luka i marina u cilju jačanja regionalnih veza; razvoj turizma, posebno nautičkog i biciklističkog duž Dunava; očuvanje zajedničke kulturne riznice; zaštita životne sredine; upravljanje vodama, posebno unapređenje zaštite vode Dunava i zaštita priobalja od voda Dunava, i saradnje nauke i privrede.

––––––––––––––

1 Prema podacima Republičkog geodetskog zavoda - Katastar nepokretnosti - Vrste zemljišta - Stanje 2011.

4. Ocena stanja prostornog razvoja planskog područja i regionalnog okruženja

Nakon perioda intenzivnog investiranja i rasta, od početka 1960-ih godina, do kraja 1970-ih godina, tokom kojih je Plansko područje imalo veoma intenzivan i svestran ekonomski, socijalni i kulturni razvoj, kao posledica razvojne stagnacije u 1980-im godinama, privrednog i drugog kolapsa u 1990-im godinama, sadašnje razvojno stanje Planskog područja je suboptimalno u odnosu na razvojne potencijale. Ovo se može ilustrovati dvema krajnostima: na jednom kraju je grad Požarevac, koji je najrazvijeniji u regionu, kao i na Planskom području, a u mnogo manjoj meri i grad Smederevo, ali još uvek predstavljaju bledu sliku u odnosu na ranije periode procvata. Sada su, osim energetskog sektora, proizvodnje čelika i delova metalne i agro-industrijske proizvodnje, skoro svi njegovi veliki privredni sistemi urušeni, a proizvodnja, zaposlenost, investicije i svi drugi ekonomski agregati znatno smanjeni odnosno pogoršani. Na drugom kraju su nerazvijene opštine šireg regionalnog područja, od kojih veći broj spada u manje razvijene opštine Republike Srbije.

Braničevsko-podunavski razvojni region (u daljem tekstu: BPRR) se nalazi u centralno-istočnoj Srbiji. Ukupna površina iznosi 5.113 km², što je 5,8 % teritorije Republike Srbije. Region se sastoji iz dva upravna okruga: Braničevo i Podunavlje. Iako je region lako dostupan, trend smanjenja broja stanovnika se nastavlja. Mogućnosti zaposlenja su male i nedovoljne, naročito za mladi i kvalifikovan svet. Regionalna privreda zahteva novi podsticaj i kvalifikovanu radnu snagu, sektor poljoprivrede teži postizanju veće konkurentnosti i pristupanju međunarodnim tržištima i brendiranju, dok životna sredina i kulturno nasleđe nude veliki potencijal za održivi razvoj regiona.

Geografski, region je podeljen na istočni brdsko-planinski deo i centralno-zapadni deo, okružen rekama: Dunavom na severu i njegovim pritokama Velikom Moravom, Pekom i Mlavom, sa juga. Najveća ravnica je Stig.

U demografskom pogledu, BPRR doživljava demografsku recesiju, u prvom redu kao posledica relativno visoke depopulacije. Broj stanovnika se postojano smanjuje u celom regionu, a posebno u Braničevskom upravnom okrugu, što je stalan trend od 1991. godine naovamo. U periodu između 1991. i 2006. godine ukupan broj stanovnika smanjio se za 77.294 stanovnika, što iznosi 18% od ukupnog smanjenja stanovništva u Republici Srbiji. Najveće iseljavanje je u istočnim seoskim opštinama Braničevskog upravnog okruga, prevashodno kao rezultat trajne migracije, unutar Republike Srbije i van zemlje. Stopa smanjenja stanovništva u regionu tokom perioda 1991–2006. godine iznosila je preko 16%, što je tri puta više od stope smanjenja na nacionalnom nivou. Stanovništvo stari, pošto je zastupljenost starijih od 65 godina velika u poređenju sa Republikom Srbijom. Postoji i nedovoljna zastupljenost radno aktivnog stanovništva starosti od 15–64 godina (64,2 % u regionu u poređenju sa 67,1 % u Republici Srbiji).

Sve opštine, uključujući gradove Smederevo i Požarevac, beleže negativan prirodni priraštaj. Daleko ispod proseka Republike Srbije su Malo Crniće, Petrovac na Mlavi, Veliko Gradište i Žabari, koje imaju najveću migraciju i demografski su najugroženije opštine. U Podunavlju 53 % stanovnika živi u gradskim opštinama, dok u Braničevu preovlađuje seosko stanovništvo (63 %).

Nema dovoljno pouzdanih podataka u pogledu siromaštva, deprivacije i socijalne uključenosti – isključenosti na području BPRR, dok je indikativno da je poslednjih godina naglo i znatno porastao broj korisnika pojedinih vrsta socijalne pomoći (ukupno 4% stanovnika, što je na nivou nacionalnog proseka). Glavne marginalizovane grupe čine Romi, institucionalizovana deca, osobe sa invaliditetom, žrtve kućnog nasilja, izbeglice, stara seoska populacija i slično.

U pogledu zaposlenosti – nezaposlenosti, situacija je, uopšte uzevši, nepovoljna, premda različito u raznim delovima BPRR. Krajem septembra 2008. godine bilo je registrovano 26.259 nezaposlenih ili 3,6 % svih nezaposlenih lica u Srbiji. Podunavski upravni okrug ima mnogo višu stopu nezaposlenosti, od 25 % u Smederevu i Smederevskoj Palanci do 30 % u Velikoj Plani, od opština u Braničevu, od 8% u seoskim opštinama do 17 %

u Požarevcu. U poređenju sa nacionalnim prosekom, relativno veće je učešće žena u ukupnom broju nezaposlenih osoba, kao i mladih i osoba bez kvalifikacija.

Ukupne prosečne zarade su u granicama proseka za Srbiju, međutim, postoje znatne unutarregionalne varijacije, u rasponu od 20 % iznad nacionalnog proseka, u gradskim sredinama, do 33% ispod nacionalnog proseka, u udaljenijim seoskim oblastima (2006. godina).

Mreža obrazovnih ustanova je dobro razvijena ali ne postoji dovoljan broj vrtića, programa višeg obrazovanja i nijedna institucija za doživotno obrazovanje. Oko 30 % stanovništva (36 % žena) iznad 15 godina nije završilo osnovno obrazovanje, dok je ovaj udeo u Srbiji 21 % (27 % žena). Situacija je izuzetno teška u seoskim sredinama, naročito u Braničevskom upravnom okrugu, gde u nekim opštinama ima i više od 40% osoba bez obrazovanja ili završenog osnovnog obrazovanja (Žagubica – 52 %, Žabari – 47%, Malo Crniće – 43%, Kučevo – 42 %).

Bruto društveni proizvod (u daljem tekstu: BDP) po stanovniku u BPRR je znatno ispod proseka za Srbiju, u svim opštinama sem u gradu Požarevcu, pri čemu je izuzetno nizak u opštinama Žagubica, Kučevo i Malo Crniće, gde iznosi manje od 40 % nacionalnog proseka. Indikativno je i da Smederevo ima nizak BDP (35 % niži od proseka za Srbiju), kao i visoku nezaposlenost, ali i plate koje su iznad proseka Republike Srbije.

Analogno, nivo prosečnog nacionalnog dohotka u većini gradova i opština BPRR je ispod nacionalnog proseka, a jedino područje sa nadprosečnim dohotkom u 2005. godini je grad Požarevac. U strukturi nacionalnog dohotka dominira poljoprivredni sektor (38 % u 2005. godini), a slede industrija (18%) i trgovina na veliko i malo (18 %)

U prvom kvartalu 2007. godine u BPRR bilo je 86.557 zaposlenih osoba, od kojih 45.799 u Podunavskom i 40.758 u Braničevskom upravnom okrugu, što je samo 33% radno aktivnog stanovništva prema popisu iz 2002. godine. Najveće smanjenje zaposlenosti je u Smederevu, dok je broj zaposlenih porastao samo u gradu Požarevcu. Oko 65% svih zaposlenih radi u preduzećima, organizacijama ili javnim institucijama, što je manje od nacionalnog nivoa (71 %).

Sektorska struktura zaposlenosti još uvek reflektuje nasleđenu privrednu strukturu iz socijalističkog perioda, u skladu sa modelom pretežne takozvane „mono-strukturne privrede”, što je samo potencirano privatizacijom i restrukturiranjem preduzeća. Region u poređenju sa Srbijom ima relativno višu koncentraciju zaposlenosti u proizvodnji, rudarstvu i sektoru energetike, pa su glavni sektori zaposlenja u BPRR sledeći:

– rudarstvo i sektor energetike u Kostolcu – TE-KO „Kostolac” (Požarevac);

– metalo-prerađivačka industrija u Smederevu („US Steel”);

– u poljoprivredi je 3,3% ukupne regionalne zaposlenosti, što je manje nego u Srbiji (4 %);

– usluge su nedovoljno razvijene (48 %) u poređenju sa nacionalnim prosekom (56 %) i

– javna administracija i službe su važne za zapošljavanje.

U formiranju BDP i ND veliko učešće imaju strane direktne investicije, jer su neke od najvećih stranih direktnih investicija u Srbiji ostvarene upravo u BPRR, koje takođe generišu relativno veliko učešće regiona u ukupnom izvozu Srbije (5 % u 2007. godini). Oko 78% izvoza usmereno je ka zemljama Evropske unije. Pored „US Steel-a”, najveći izvoznici u regionu su TE-KO „Kostolac” i „GOŠA”. BPRR je neto izvoznik električne energije, zahvaljujući upravo termoelektranama „Kostolac A” i „Kostolac B” koje proizvode oko 4,5 milijarde kwh električne energije. TE-KO „Kostolac” je važan lokalni poslodavac ali i najveći regionalni zagađivač životne sredine.

U pogledu konverzije takozvane „brownfields” za nove namene, u BPRR nema evidencija o postojećim i planiranim industrijskim i komercijalnim lokacijama i prostorima, kako na opštinskom tako i na regionalnom nivou. Još tokom 2008. godine veći broj opština prijavio se za dobijanje sredstava iz Nacionalnog investicionog plana (u daljem tekstu: NIP), sa ciljem da formiraju i opreme industrijske zone osnovnom infrastrukturom, na primer, Veliko Gradište, Golubac, Žabari, Malo Crniće, Požarevac, Velika Plana i Smederevo.

Nema sistematskih podataka o primeni IKT. Oko 35 % stanovnika u Braničevu i oko 35 % u Podunavlju je priključeno na mrežu fiksne telefonije.

U pogledu takozvanog indeksa razvojne ugroženosti (u daljem tekstu: IRU), Braničevski upravni okrug je 2006. godine pripadao srednjoj grupi sa indeksima od 4-4,4 %, kao i Podunavski region sa vrednošću IRU 4,0.

U pogledu ekološko-prostornog reda, neuređenost prostora i stepen zagađenosti životne sredine od ranijeg rasta i razvoja su toliki da tek čekaju prostorno-ekološku sanaciju.

U navedenim regionalnim okvirima, Grad Požarevac se razvija brže od šireg planskog regiona i, utoliko, ima velikih koristi od razvoja osnovne delatnosti, a to je energetsko korišćenje uglja. Na drugoj strani, naročito u poslednjih desetak godina, pokazalo se da Požarevac trpi i veći broj negativnih posledica, u prvom redu od ekološki-prostorno nedovoljno kontrolisanog zagađenja usled otkopavanja uglja na površinskim kopovima i proizvodnje energije. Drugo, jednako po važnosti, jeste to što razvojni prioriteti Požarevca ne moraju u svemu biti podudarni sa prioritetima razvoja rudarsko-energetskog sistema. Naime, i Požarevac spada u one gradove koji su zabeležili znatnu deindustrijalizaciju od početka 1990-tih godina, iako u manjem stepenu nego mnogi drugi gradovi, odnosno, opštine. U skladu s tim, jedan od ključnih prioriteta tiče se selektivne reindustrijalizacije šireg požarevačkog područja, u okviru novog modela ekonomskog rasta za Srbiju, a svakako širenje i produbljivanje industrijske i ukupne privredne matrice, koja je u periodu do kraja 1980-tih godina bila znatno razvijenija nego što je danas. Reč je o načelima i principima novog, održivog privrednog razvoja. Sastavni deo nove koncepcije održivosti jeste: prvo, što šira sanacija ekoloških šteta koja su dosad počinjene a još uvek ostale nesanirane; i drugo, manje zagađivanje od strane budućih aktivnosti i generalno bolja kontrola zagađivanja.

U BPRR je osnovana Regionalna razvojna agencija „Braničevo – Podunavlje”, kao novi oblik komunikacije i nastupa Republičke uprave u javnosti sa detaljnim opisom načina rada i odgovornosti pojedinačnih tela, koja obuhvataju: Skupštinu Regionalne razvojne agencije, Regionalni razvojni savet, radne grupe (za pet pojedinačnih sektora – infrastrukturu i zaštitu životne sredine, turizam, poljoprivredu i ruralni razvoj, ekonomski razvoj i MSP i ljudske resurse), i projektne timove („task forces”), za pojedinačne prioritetne projekte. Detaljno su određene njihove pojedinačne nadležnosti, kao i mehanizam monitoringa i evaluacije (sa indikatorima, prema prioritetima i merama, uključujući i prikupljanje i obradu podataka).

5. Ocena stanja prostornog razvoja po oblastima

5.1. Rudarstvo i energetika

5.1.1. Rudarstvo – stanje eksploatacije mineralnih sirovina u Basenu

Kostolački ugljeni basen se nalazi na oko 90 km istočno od Beograda, odnosno, 5 km severno od Požarevca i zahvata središnji deo Podunavskog regiona. Sa zapada basen je ograničen rekom Velikom Moravom, a sa severa rekom Dunav. Istočna granica ide od sela Rama duž zapadnog oboda Požarevačke grede, dok južna granica prolazi na oko 5 km severno od Požarevca. Ovako ograničen basen zahvata površinu od oko 145 km² sa dužom osom od oko 23 km u pravcu SI-JZ i kraćom osom oko 9 km u pravcu SZ-JI. Podeljen je na četiri ležišta: „Drmno”, „Ćirikovac”, „Klenovnik” i zapadni deo Kostolačkog basena.

U Kostolačkom basenu, u okviru pontske ugljonosne serije, razvijena su tri ugljena sloja: prvi, drugi i treći (glavni ugljeni sloj). U istočnom delu basena (ležište „Drmno”) razvijen je treći i na manjem delu drugi ugljeni sloj. Nosilac do sada okonturenih bilansnih rezervi uglja (A+V+S1 kategorije) je treći ugljeni sloj koji je uglavnom jedinstven i kompaktan, samo mestimično sadrži proslojke ugljevitih glina najčešće debljine 0,5 m do

2 m. Debljina trećeg sloja varira od 10 do 25 m (prosek 16,3 m). Odnos debljine ugljenog sloja i otkrivke u konturama projektovanog površinskog kopa iznosi 1 : 4,3 sa tendencijom naglog porasta u severozapadnom i zapadnom delu ležišta (lokalno čak i preko

1 : 10), gde treći ugljeni sloj tone ispod Dunava.

U centralnom delu basena dokazano je postojanje sva tri ugljena sloja. Prvi ugljeni sloj je otkopan, dok od preostala dva sloja, treći ima najšire rasprostranjenje i najvećim delom je raslojen na tri banka. Debljina prvog banka kreće se u granicama od 5 do 8 m,

drugog od 7 do 10 m i trećeg banka od 3 do 5 m. Rasprostranjenje drugog ugljenog sloja u basenu je daleko manje u odnosu na treći ugljeni sloj. Debljina mu varira od 0,5 do 9 m (prosek 6 m).

Velika ovodnjenost istočnog dela basena (za sada jedinog aktivnog dela basena) nesumnjivo predstavlja važan segment u tehnološkom procesu otkopavanja uglja i ima određen uticaj na povećanje troškova eksploatacije. Ova karakteristika basena je direktna posledica nepovoljnih hidrogeoloških osobina i postojanje velikih površinskih rečnih tokova u ovom delu basena.

Količina i struktura (kategorije i klase) rezervi uglja u Kostolačkom ugljenom basenu prema „Knjizi rezervi Kostolačkog basena”, na dan 31. decembra 2009. godine, prikazana je u Tabeli 1, a srednje vrednosti pokazatelja kvaliteta uglja, prema istom izvoru, u Tabeli 2.

Prema podacima nadležnog ministarstva na Planskom području sledeća eksploataciona polja su u službenoj evidenciji i to: list 64 (lignit, ležište Stari Kostolac), list 63 (lignit), list 66 (ugalj, ležište Klenovnik), list 65 (lignit, Ćirikovac), list 63A (ugalj, ležište Drmno). Uslovi i mišljenja nadležnog ministarstva, kao i detaljniji podaci o eksploatacionim poljima, istraženim i overenim rezervama uglja na lokalitetima: Zapadni deo Kostolačkog basena, Klenovnik, Ćirikovac i Drmno dati su u dokumentacionoj osnovi Prostornog plana.

U energetskom sistemu Kostolačkog basena zastupljena je proizvodnja lignita, transformacija lignita u električnu i toplotnu energiju, kao i istraživanje i proizvodnja nafte i prirodnog gasa.

Tabela 1. Rezerve uglja u Kostolačkom basenu (bilansirane rezerve)

Ugalj

Klasa

Kategorija

A

B

C1

A+V+S1

Ležišta/kopovi u eksploataciji „Drmno”

Bilansne

171.863.358

216.416.957

388.280.315

Vanbilansne

107.639.929

107.667.196

215.307.125

Ukupno

279.503.287

324.084.153

603.587.440

Ležišta/kopovi u kojima je završena eksploatacija „Klenovnik” i „Ćirikovac”

Bilansne

2.398.067

80.232.262

33.537.000

116.167.329

Vanbilansne

5.864.902

44.319.000

42.710.000

92.893.902

Ukupno

8.262.969

124.551.262

76.247.000

209.061.231

UKUPNO

Bilansne

2.398.067

252.095.620

249.953.957

504.447.644

Vanbilansne

5.864.902

151.958.929

150.377.196

308.201.127

Ukupno

8.262.969

404.054.549

400.331.153

812.648.671

Tabela 2. Parametri kvaliteta uglja Kostolačkog basena

Parametar

Vrednost

Vlaga

38,35-39,6%

Pepeo

17,6-21,51%

Sumpor-ukupni

1,18-1,26%

Sumpor u pepelu

0,60-0,61%

Sumpor sagorljiv

0,56-0,65%

Koks

34,98-36,70%

C-fih

15,11-18,26%

Isparljivo

24,96-26,30%

Sagorljivo

40,15-43,14%

DTE

8.760-10.020 kJ/kg

GTE

10.270-11.490 kJ/kg

Proizvodnja lignita se od 2009. godine ostvaruje samo na površinskom kopu „Drmno”, pošto su površinski kopovi „Klenovnik” i „Ćirikovac” prestali sa radom. U toku je proces podizanja godišnjeg kapaciteta površinskog kopa „Drmno” na 9 miliona t uglja, tako da je 2009. godine proizvodnja povećana sa 6,5 h 106 t na oko 8,4 h 106 t uglja godišnje. Povećanje proizvodnje na površinskom kopu „Drmno” neodvojivo je od intenziviranja proizvodnje otkrivke, koja je u zaostatku. Prevazilaženje ove neusklađenosti rešeno je uključenjem novog BTO sistema na otkrivci. Ugalj se sa više od 95% plasira u termoenergetske objekte Kostolca, a za ostatak od 5% postoji tržište industrijske i široke potrošnje.

Termoelektrane „Kostolac A i B” snabdevaju se potrebnim količinama uglja sa površinskog kopa „Drmno”. Ugalj sa površinskog kopa „Drmno” se transportuje, kao rovni ugalj, sistemom transportera sa trakom do drobiličnog postrojenja „Drmno” na dalju pripremu.

Prioritet na površinskom kopu „Drmno” je održavanje uslova za proizvodnju 9 x 106 t uglja godišnje za snabdevanje kostolačkih termoelektrana.

Proizvodnja uglja u 2009. godini je iznosila 8,5 x 106 t uglja, dok je u 2010. godini ostvarena proizvodnja od oko 7,5 x 106 t (zbog remonta termoblokova). Projektovana proizvodnja od 9 miliona t realizovaće se od 2011. godine.

Godišnji kapacitet na otkrivci i brzina napredovanja fronta rudarskih radova uslovili su projektovanje zapremine prostora koji je potreban za smeštaj otkopanih količina otkrivke uvećanih za koeficijent rastresitosti od kr = 1,2 nakon primarnog sleganja odloženih količina otkrivke. Projektovano je unutrašnje odlagalište u granicama kopa zapremine od 2.862.589.000 m³.

Unutrašnje odlagalište podeljeno je na pet osnovnih etaža, a svaka etaža se formira sa po dve podetaže – dubinskom i visinskom.

Priprema uglja odvija se kroz procese klasiranja (prosejavanjem) i usitnjavanja (drobljenjem).

Deponija uglja predstavlja mesto na kojem se prekida kontinuitet manipulacije ugljem (od bagera do deponije). Sa deponije ugalj se usmerava ka termoelektranama.

Dalja eksploatacija uglja na površinskom kopu „Drmno” i povećanje kapaciteta eksploatacije uglja i otkrivke generalno se može oceniti kao složena. Za ostvarenje planirane dinamike razvoja neophodno je realizovati:

– blagovremenu izgradnju i uvođenje u rad projektovanih linija bunara i ostalih objekata zaštite površinskog kopa i odlagališta od voda kako bi se izvršilo predodvodnjavanje kopa; izvođenje ovih radova je u zaostatku u odnosu na planirano i projektovano stanje;

– poslove na izradi vodonepropusnog ekrana po završnoj konturi površinskog kopa „Drmno”;

– projektovanu dinamiku otkopavanja otkrivke i uglja u cilju dostizanja završne konture površinskog kopa, pune širine fronta radova i obezbeđenja potrebnih količina uglja za termolektrane „Kostolac A i B”;

– izgradnju puteva, kontejnerskih naselja, radioničkog kruga i hidrograđevinske radove;

– uvođenje dalekovoda napona 35 kV, kao i nabavku mobilnih trafostanica, telekomunikacija i informacionog sistema;

– blagovremeno sprovođenje eksproprijacije nepokretnosti i

– intenziviranje arheoloških istraživanja i slično.

Gledano dugoročno, pored razvoja rudarskih radova u kopu „Drmno” postoji mogućnost eksploatacije uglja u zoni između kopova „Klenovnik” i „Ćirikovac” i zapadno od spoljnog odlagališta „Petka” površinskog kopa „Ćirikovac”. Prvi rezultati istražnih radova u zapadnom lignitskom ležištu ukazuju na dobru perspektivnost ovog ležišta.

Izvršena je delimična rekultivacija spoljašnjeg odlagališta površinskog kopa „Klenovnik” Konačna rekultivacija otkopanog prostora kopa i unutrašnjeg odlagališta biće izvršena po formalnom zatvaranju kopa.

Deo otkopanog prostora površinskog kopa „Ćirikovac” koristi se za deponovanje pepela. Novi sistem transporta i deponovanja pepela gustom hidromešavinom izgrađen je za potrebe TE „Kostolac B”.

Predviđeno je da se pepeo i šljaka na ovom sistemu transportuju u vidu guste hidromešavine (42–48 % čvrste mase) cevovodom dužine 6 km na deponiju koja je obložena vodootpornim folijama. Isti sistem biće urađen i za potrebe TE „Kostolac A”.

Mrko-lignitsko ležište „Poljana” nalazi se južno od Požarevca, na području KO Lučica, KO Prugovo i KO Poljana. Prema Investicionom programu iz 1987. godine rezerve ležišta „Poljana” su procenjene na 70 miliona t, što ovo ležište prema prirodnim karakteristikama, tektonskim sklopovima i kvalitetu uglja kvalifikuje kao perspektivno za eksploataciju. Zaleganje ugljenih slojeva i postojanje naselja iznad ležišta upućuju na mogućnost jamske eksploatacije.

Istraživanje i eksploatacija nafte i gasa

Rešenjem Ministarstva rudarstva i energetike posl. br. 310-02-059/2010-06 od 1. aprila 2010. godine, NIS a.d. Novi Sad je odobreno izvođenje geoloških istraživanja nafte i gasa na teritoriji Republike Srbije južno od Save i Dunava, na istražnom prostoru koji se u registru istražnih polja vodi pod brojem 1915 (istražni prostor je omeđen koordinatama 42°15′22′′ i 45°03′06′′ severne geografske širine i 19°00′54′′ i 23°00′13′′ istočne geografske dužine). Odobrena geološka istraživanja se izvode prema Projektu geoloških istraživanja nafte i gasa – teritorija Srbije južno od Save i Dunava, koja obuhvata i prostor Prostornog plana.

Pri eksploataciji nafte proizvode se i određene količine prirodnog gasa, koji je bio rastvoren u nafti (tzv. kaptažni gas). Ovaj gas karakteriše visoka toplotna moć, jer je bogat tečnim ugljovodonicima. On se nalazi pod malim pritiskom, od oko 3 bara i kao takav nema dovoljnu potisnu energiju za plasman na veće distance.

Resursi nafte i gasa na Planskom području delom se prostorno poklapaju sa prostiranjem Kostolačkog lignitskog ležišta. Na navedenom istražnom prostoru su, na osnovu rezultata do sada izvedenih geoloških istraživanja, otkrivena ležišta nafte i gasa na lokalitetima: Sirakovo, Ostrovo, Bradarac–Maljurevac i Kasidol. Na ovim naftnim i/ili gasnim poljima su utvrđene i overene bilansne rezerve nafte i/ili gasa, a zatim i odobrena eksploatacija nafte i/ili gasa od strane nadležnog državnog organa na poljima „Sirakovo”, „Ostrovo” i „Kasidol”.

Tabela 1: Odobrena eksploataciona polja

R. br.

Eksploataciono polje

Mineralne sirovine

Koordinate

H

Y

1.

„Sirakovo”1

nafta i rastvoreni gas

4 950 500

4 950 500

4 947 100

4 947 100

7 522 700

7 527 300

7 522 700

7 527 300

2.

„Ostrovo”

gas

4 953 800

4 954 600

4 952 000

4 952 000

7 508 760

7 511 450

7 508 760

7 511 450

3.

„Kasidol”

nafta i rastvoreni gas

4 943 000

4 945 500

4 945 500

4 943 000

7 526 500

7 526 500

7 530 000

7 530 000

Napomena: 1 Za eksploataciono polje Sirakovo – koordinate polja nisu menjane u odnosu na granice polja prikazane u Prostornom planu.

Na naftnom polju „Bradarac–Maljurevac”, na kojem se eksploatacija nafte i rastvorenog gasa vrši od 1995. godine, u 2016. godini su overene bilansne rezerve nafte i rastvorenog gasa (koordinate date u tabeli). Takođe, bilansne rezerve nafte i gasa su utvrđene i overene i na naftnom polju „Kurjače” (Ministarstvo rudarstva i energetike, 24. februar 2017. godine). Ova dva naftna polja sa overenim bilansnim rezervama su i planirana eksploataciona polja.

Tabela 2: Overene bilansne rezerve – planirana eksploataciona polja

Red. br.

Naftno polje

Koordinate

H

Y

1.

Bradarac–Maljurevac

4 947 000

7 517 500

4 947 000

7 521 500

4 950 020

7 521 500

4 949 250

7 520 075

4 949 800

7 519 800

4 950 207

5 517 500

2.

Kurjače

4 950 500

7 522 700

4 950 500

7 528 500

4 953 500

7 522 700

4 953 500

7 528 500

Na navedenim eksploatacionim poljima, na kojima se vrši eksploatacija nafte i/ili gasa, izgrađena je neophodna infrastruktura za obavljanje procesa eksploatacije (sabirni sistemi, bušotine i bušotinski cevovodi).

NIS a.d. Novi Sad je u obavezi da vrši sanaciju i rekultivaciju zemljišta na površinama na kojima su rudarski radovi završeni, prema tehničkim projektima tehničke i biološke rekultivacije, koji su sastavni delovi glavnih ili dopunskih rudarskih projekata.

U slučaju otkrića novih ležišta nafte i gasa na Planskom području može se dozvoliti eksploatacija nafte i gasa i to na delovima na kojima nema posebnih ograničenja za ovu vrstu delatnosti, u skladu sa savremenim ekološkim standardima i propisima Republike Srbije.

Korišćenje metaličnih i nemetaličnih sirovina

Na Planskom području u dosadašnjem periodu registrovano je prisustvo određenih mineralnih sirovina (magnetit, rutilit, granit, cirkon, epidet, turmalin i drugo). Međutim, dosad nisu registrovane značajnije pojave metaličnih sirovina.

Na ovom području postoji više ležišta nemetaličnih sirovina, to su pre svega šljunak, pesak, tehnički građevinski kamen i opekarska glina.

U široj okolini Kostolca nalaze se pojave i ležišta šljunka, peska, opekarskih sirovina i tehničkog građevinskog kamena. Pri geološko-ekonomskim analizama treba uzeti u obzir i tehnogene sirovine, kako one na deponijama, tako i količine tehnogenih nusprodukata mineralnog porekla koje se u savremenim proizvodnim procesima i pri urbanom načinu života permanentno stvaraju (pepeo i šljaka iz TE, i druge sirovine, uključujući komunalni otpad).

Ležišta peska i šljunka locirana su u aluvionima Velike Morave, Dunava i Mlave. Ležišta se tretiraju kao obnovljiva, pa je njihova eksploatacija pod jurisdikcijom vodoprivrede. To se ne odnosi na ležišta u aluvionu izvan regulisanog korita. Poslednjih godina otvaraju se i privatne šljunkare u koritu Velike Morave, ali i površinski kopovi šljunka i peska u aluvionima, dalje od rečnih korita.

Prema podacima nadležnog ministarstva na Planskom području istražene su i overene rezerve sledećih mineralnih sirovina: šljunak i šljunak i pesak (lokaliteti Dragovac, veliko Laole i Livada – polja A i B) i les (lokalitet Drmno). Uslovi i mišljenja nadležnog ministarstva, kao i detaljniji podaci o istraženim i overenim rezervama dati su u dokumentacionoj osnovi Prostornog plana.

Tehnički građevinski kamen eksploatisan je na nekoliko mikrolokaliteta kod Rama i u Starom Kostolcu. Kod Rama su eksploatisani kristalasti škriljci. U Starom Kostolcu, na severozapadnoj padini Požarevačke grede, eksploatisano je ležište branda, čiji je lokalni naziv „crvenka”.

5.1.2. Razvoj energetskog kompleksa

Proizvodnja električne energije se ostvaruje u termoelektranama „Kostolac A i B”. Termoelektrana „Kostolac A”, koju čine blokovi A1 i A2, locirana je na obalama nekadašnjeg Dunavca, na mestima starih termoelektrana „Mali i Veliki Kostolac”. Sa Dunavom su povezane plovnim kanalom dužine 1,7 km, čija voda služi za njihovo napajanje i za ostale potrebe. Blokovi Kostolac A1 i A2 tehnološki su vezane i preko niza zajedničkih objekata (doprema uglja, crpna stanica rashladne vode, hemijska priprema vode, odvodni kanal tople rashladne vode, elektrokomanda, stanica tečnog goriva, razvodno postrojenje 110 kV i 35 kV i međublokovska veza za međusobnu isporuku pare u slučaju potreba). Dimni gasovi iz bloka A1 se emituju u atmosferu iz dimnjaka visine 105 m i prečnika na izlazu 5 m, a iz bloka A2 iz dimnjaka visine 110 i prečnika na izlazu 5,7 m.

Termoelektrana „Kostolac B”, koju čine blokovi B1 i B2, nalazi se pored površinskog kopa „Drmno” na udaljenosti oko 1 km. Na termoelektrani je predviđena deponija uglja od 700.000 t sa odgovarajućom mehanizacijom. Snabdevanje blokova se obavlja preko komandno-presipne zgrade. Tehnološki sistem za prikupljanje i otpremu pepela i šljake podrazumeva prihvatanje pepela i pneumatsko-hidraulični transport do prihvatnog rezervoara u bager stanici. Transport šljake od otšljakivača obavlja se trakastim transporterom do drobilice, odnosno kanalom kojim se pomoću spirne vode odnosi u bazen hidrosmeše. Predviđene su dve bager pumpe od 1.250 m³/čas po bloku. U prvo vreme korišćena je deponija pepela pored reke Dunav koja zauzima površini od oko 250 ha. Od 2007. godine počela je rekonstrukcija sistema uvođenjem transporta sa gustom mešavinom i deponovanjem u unutrašnje odlagalište kopa „Ćirikovac”. Za emitovanje dimnih gasova iz blokova B1 i B2 dimenzionisan je zajednički dimnjak visine 250 m i prečnika na izlazu iz dimnjaka 9,8 m.

U termoelektranama su aktivna četiri bloka ukupne snage preko 1.000 MW, a instalisane snage i potrebne količine uglja po blokovima dati su u Tabeli 3. Proizvodnja električne energije se zadnjih godina kreće na nivou od preko 5.800 GWh/godišnje, odnosno preko 15 % ukupne proizvodnje električne energije Javnog preduzeća „Elektroprivreda Srbije” (u daljem tekstu: JP „EPS”).

Tabela 3. Termoenergetski kapaciteti i potrošnja uglja

Termoelektrana

Instalisana snaga (MW)

Potrebne količine uglja (t/godišnje)

Kostolac A1

100

900.000

Kostolac A2

210

1.600.000

Kostolac B1

348,5

3.000.000

Kostolac B2

348,5

3.000.000

Ukupno TE Kostolac

1007,0

8.500.000

Široka potrošnja

500.000

Ukupno površinski kop Drmno

9.000.000

Toplotni izvor za daljinsko grejanje gradova Požarevca i Kostolca je termoelektrana „Kostolac A” – blokovi A2 (bazni toplotni izvor) i A1 (vršni toplotni izvor) i TE „Kostolac B” – blokovi B1 i B2. Izmenjivačko-pumpna stanica (IPS) smeštena je u okviru termoelektrane „Kostolac A”. Trenutni kapacitet IPS-a je 64 MW (izmenjivači za havarni rad) i 106 MW (bazni), koji mogu da se istovremeno koriste u paralelnom radu.

Poslednjih godina došlo je do zastoja u daljem istraživanju nafte i gasa u području drmnjanske depresije iz ekonomskih razloga, ali će se uskoro ta istraživanja nastaviti. Na osnovu „Projekta geoloških istraživanja nafte i gasa na teritoriji Srbije južno od Save i Dunava” odobrena su NIS-u naftno-geološka istraživanja (Rešenje br. 310-02-059/2010 od 1. aprila 2010. godine) Projektom su predviđene dve faze istraživanja – regionalna i detaljna geološka istraživanja nafte i gasa koja se realizuju u periodu od 2010–2020. godine.

Na ranije otkrivenim naftno gasnim poljima „Sirakovo” i „Bradarac – Maljurevac” ostvaruje se proizvodnja nafte i kaptažnog gasa. Proizvodnja nafte se kreće na nivou oko 10.000 t/godišnje. Proizvedene količine kaptažnog gasa (od 3.000 – 10.000 Nm³/dan) se koriste za podmirivanje sopstvenih potreba (potrebe grejanja i tehnološkog procesa). Na GMRS „Sirakovo” kaptažni gas se devedesetih godina prošlog veka koristio i za proizvodnju električne i toplotne energije putem gasomotor generatora snage 650 kV.

I pored niza urađenih studija i projekata u prethodnom periodu, do izgradnje gasovodne mreže i samim tim korišćenja prirodnog gasa na području Kostolačkog basena još uvek nije došlo.

U toku je privođenje ležišta S5 proizvodnoj nameni na eksploatacionom polju „Ostrovo”, odnosno komprimovanje prirodnog gasa dobijenog iz ležišta i njegova prodaja poznatom kupcu. Privođenje nameni podrazumeva izgradnju sabirne gasne stanice, postrojenja za prečišćavanje gasa kao i dva kompresora za komprimovanje prirodnog gasa kapaciteta od po 1500 m3/h, što će omogućiti godišnju proizvodnju od 7680 t/god. komprimovanog prirodnog gasa.

Na naftnom polju „Sirakovo” izgrađena je kogeneraciona elektrana električne snage 850 kW i toplotne snage 987 kW, kao i mala elektrana Sirakovo 2 ukupne instalisane snage 2.000 kW sa dve jedinice snage od po 1.000 kW. Elektrane troše oko 14.000 Sm3 rastvorenog gasa dnevno, dok je trenutna proizvodnja gasa na polju oko 25.000 Sm3, što bi bilo dovoljno za još jednu elektranu snage 2.000 kW. Rastvoreni gas ima visoku toplotnu moć, i u svom sastavu sadrži značajan udeo viših ugljovodonika te kao takav nije pogodan za isporuku u distributivnu mrežu i korišćenje u vidu komprimovanog prirodnog gasa. Prečišćavanjem gasa i izdvajanjem viših ugljovodonika od raspoloživih količina iskoristilo bi se oko 5.000 Sm3 za proizvodnju komprimovanog prirodnog gasa.

5.1.3. Energetska efikasnost

Neracionalna potrošnja energije u Republici Srbiji je, u najvećoj meri, posledica značajnog korišćenja energije, posebno električne, u domaćinstvima i javnim i komercijalnim delatnostima za potrebe grejanja. Intenzivno korišćenje električne energije u svim sektorima potrošnje, umnogome je rezultat niske cene električne energije, u odnosu na druge energente. Dugoročno, niske cene električne energije, odnosno disparitet cena između električne energije i drugih energenata usporavaju značajnije unapređenje energetske efikasnosti u Srbiji. Povećanje energetske efikasnosti u proizvodnji, prenosu, distribuciji i korišćenju energije prepoznato je kao jedan od pet osnovnih prioriteta u Strategiji razvoja energetike Srbije do 2015. godine, kao i u Nacionalnom programu zaštite životne sredine. Ovaj prioritet je, pre svega, značajan zbog usklađivanja proizvodnje energije sa realnim potrebama sektora potrošnje energije, ali i zbog smanjenja uticaja sektora energetike na životnu sredinu, povoljnog uticaja na efikasnost privrede, standard građana i smanjenje uvozne zavisnosti.

U Programu ostvarivanja Strategije razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine i Uredbi o izmenama i dopunama uredbe o utvrđivanju programa ostvarivanja Strategije razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine istaknuto je da se izuzetno neracionalno koriste svi energetski izvori (ugalj, nafta, gas, vodni potencijal). I drugi strateški dokumenti Republike Srbije pridaju veliki značaj energetskoj efikasnosti i nužnosti sprovođenja konkretnih aktivnosti u cilju njenog povećanja. Racionalna upotreba energije i povećanje energetske efikasnosti danas predstavljaju ključne elemente održivog razvoja, kako je utvrđeno Nacionalnom strategijom održivog razvoja, a povećanje energetske efikasnosti jedan je od prioriteta u Nacionalnoj strategiji privrednog razvoja Republike Srbije od 2006 – 2012. godine.

Energetska efikasnost u svim sektorima potrošnje (rudarstvu, energetici, industriji, saobraćaju, zgradarstvu, komunalnim delatnostima) vrlo je niska na celom Planskom području.

Najveći potrošač toplotne energije je industrijski sektor. Proizvodnju i potrošnju toplotne energije za industrijske potrebe karakteriše nedostatak moderne tehnologije, pa je samim tim, i energetska efikasnost mala.

Tokom devedesetih godina prošlog veka došlo je do pada industrijskih aktivnosti u Republici Srbiji. Nakon 2002. godine usledilo je intenziviranje proizvodnje, ali ona i dalje nije na zadovoljavajućem nivou, dok niske cene električne energije destimulativno utiču na racionalno korišćenje energije u svim granama industrije. Pouzdano utvrđivanje finalne potrošnje energije u industriji po industrijskim granama i definisanje energetskih indikatora na bazi raspoloživih podataka trenutno nije moguće. Pored nedostatka podataka o potrošnji finalne energije u industriji, ne postoje ni celovite sistemske analize, što dodatno otežava utvrđivanje finalne potrošnje energije u ovom sektoru. Kako bi se prevazišli navedeni nedostaci, u narednom periodu je neophodno sprovesti snimanje stanja kroz sistematske studije, energetske revizije i uvođenja sistema gazdovanja energijom (energetskog menadžmenta) kod velikih potrošača energije. Ovo je značajno i zbog postojanja velikih razlika u pogledu nivoa uposlenosti kapaciteta, ekonomskih prilika i poslovanja, kako između različitih grana industrije, tako i između pojedinačnih preduzeća.

Na Planskom području, energetska efikasnost u saobraćaju slična je kao i u Republici. U sektoru saobraćaja dominira drumski saobraćaj. Ključni problem u pogledu energetske efikasnosti, zaštite životne sredine, ali i bezbednosti u saobraćaju je starost voznog parka.

Na Planskom području ne postoji praćenje energetskih bilansa i potreba, pa samim tim ni planovi razvoja energetike u narednom periodu. Prirodni uslovi područja oslanjaju se na proizvodnju energije pre svega iz uglja.

Razlozi za veliku potrošnju energije u Planskom području su:

– veliki gubici koji nastaju u transportu kroz sistem grejanja zbog dotrajalih i neadekvatno izolovanih cevi;

– rasipanje energije jer se daljinsko grejanje plaća po kvadratnom metru, a ne po stvarnoj potrošnji, te korisnici nisu motivisani da je štede;

– nepostojanje dovoljne svesti građana o tome da je energija vredan resurs koji treba trošiti racionalno;

– nepostojanje upravljanja energijom – energetskog menadžment i

– nepostojanje adekvatne spoljne termoizolacije, termostatskih ventila za radijatore koji bi regulisali potrošnju u skladu sa temperaturom, kao i korišćenje neadekvatnih električnih uređaja u domaćinstvima koji troše više struje.

U TE-KO „Kostolac” preduzete su mere koje se odnose na poboljšanje energetske efikasnosti (ušteda električne energije u sopstvenoj potrošnji, poboljšanje energetske efikasnosti tri trafostanice, zamena stare dotrajale stolarije na nekim objektima PVC stolarijom, postavljanje termoizolacije na nekoliko objekata). Međutim, ne postoji integralni plan za poboljšanje energetske efikasnosti u celom sistemu (industrijske proizvodnje, saobraćaja, izgradnje i rekonstrukcije objekata i drugo).

Prema Programu ostvarenja strategije razvoja energetike Republike Srbije, prosečna specifična finalna potrošnja energije za grejanje i pripremu sanitarne tople vode procenjuje se na oko 220 kWh/m², što je mnogo više od proseka Evropske unije. Na Planskom području nisu vršena istraživanja koja bi dala preciznije podatke o potrošnji energije zavisno od tipova i godine izgradnje objekata.

Ograničenje za razvoj energetski efikasne proizvodnje i potrošnje na Planskom području predstavlja: starost energetskih objekata, opreme i mreže, što uz ograničena sredstva za investicije i održavanje energetskih kapaciteta, dovodi do velikih tehničkih gubitaka u transportu i distribuciji električne i toplotne energije; neracionalno korišćenje energije, posebno elektroenergije za grejne potrebe, kao i velika specifična potrošnja energije po jedinici proizvoda u industriji. Problem predstavljaju i zastarelost većine izgrađenih kapaciteta; nedovoljna zaštita životne sredine; nepostojanje realnih cena i pariteta energije; nedostatak sopstvenih i inostranih sredstava za razvoj; veliki uvoz energije; neracionalna organizacija energetskih preduzeća; nedostatak regulative i standarda u oblasti energetike, itd.

Da bi se uspostavile mere za povećanje energetske efikasnosti najpre je neophodno identifikovati osnovne barijere za njeno povećanje, koje se mogu klasifikovati na finansijske, socijalne i tehničke.

5.1.4. Obnovljivi izvori energije

U Republici Srbiji i na Planskom području postoji tehnološko zaostajanje i nerazvijena industrija za proizvodnju energetske opreme za korišćenje energije iz obnovljivih izvora.

Na Planskom području ne postoje programi za korišćenje Obnovljivih izvora energije (u daljem tekstu: OIE), kao ni energetski bilansi korišćenja OIE. Od obnovljivih izvora energije veći značaj mogu imati energija iz biomase, energija sunca i energija vetra.

Energija iz biomase. Biomasa je ukupan biološki materijal iz šumarstva, poljoprivrede, životinjski izmet i ostaci iz stočarstva, koji mogu biti pretvoreni u gorivo.

Plansko područje nije bogato šumama. Šumsko zemljište je zastupljeno sa 8,3% (oko 4.482 ha), a poljoprivredno sa 71,9% (oko 38.728 ha). Rekultivisane površine iznose 2,4 % (1176.4 ha).

Biomasa ili otpad biomase iz prerade drveta i ratarske proizvodnje koristi se za dobijanje toplotne energije, pre svega, u domaćinstvima. Postrojenja i objekti u kojima se drvo koristi kao pogonsko gorivo uglavnom imaju nisku energetsku efikasnost.

Trenutno stanje je sledeće:

– proizvodnja energije iz biomase koristi se za individualno zagrevanje;

– uglavnom je niska iskorišćenost postojećih izvora biomase;

– precizni statistički podaci o iskorišćenju biomase ne postoje i

– veći broj domaćinstava koristi drvo kao gorivo za grejanje.

Energija vetra. Vetar duva skoro preko cele godine, više zimi, s jeseni i proleća, nego leti. Tišine su zastupljene sa svega 170 – 200 ‰, a vetar umerene do veće brzine je česta pojava.

Procena energetskog potencijala na Planskom području je obavljena na osnovu podataka Hidrometeorološkog zavoda Srbije, prikupljenih merenjem na meteorološkim stubovima visine do 10 m. Agencija za energetsku efikasnost Republike Srbije je obavila merenja parametara vetra na visini od 50 m na teritoriji opštine Veliko Gradište. Na spoljnom odlagalištu površinskog kopa „Drmno” (KO Bradarac) postavljena je, takođe, stanica za merenje intenziteta i učestalosti vetra. Merenja su sprovedena u periodu od 23. novembra 2007. do 23. novembra 2010. godine.

Tabela 4: Rezultati merenja brzine vetra na visini od 50 m

Lokacija

Prosečna brzina vetra na visini

od 50 m (m/s)

Ekstrapolisana

prosečna brzina vetra na visini

od 80 m (m/s)

Raspoloživost

podataka

6 meseci

12 meseci

6 meseci

12 meseci

6 meseci

12 meseci

Veliko Gradište

3,61

3,50

3,82

3,71

99,7%

99,0%

Spoljno odlagalište površinskog kopa „Drmno”

6,83

6,05

7,10

6,29

99,44

99,72

Za tačnu ocenu opravdanosti izgradnje elektrane na vetar neophodno je sprovesti detaljna merenja brzine i pravca vetra. U narednom periodu, potrebno je nastaviti merenja vetra na visinama od 50 m u cilju izrade atlasa vetrova i stvaranja uslova za investiranje u kapacitete za proizvodnju električne energije koji koriste energiju vetra.

Solarna energija. Raspoloživ potencijal sunčeve energije je visok i pogodan je za korišćenje kako aktivnih tako i pasivnih solarnih sistema. Na godišnjem nivou, na Planskom području, prosečna vrednost energije globalnog zračenja iznosi oko 1.400 kWh/m²/godišnje.

Prema rezultatima istraživanja2 procene raspoloživog energetskog resursa sunčevog zračenja su:

– srednja godišnja energija po jedinici površine (globalna sunčeva iradijacija na horizontalnu površinu) iznosi 1.387 kWh/m², prema tome, ukupna godišnja energija (na horizontalnu površinu) iznosi oko 1,22 x 105 TWh;

– prosečne dnevne količine sunčeve energije na horizontalnu površinu kreću se u rasponu od 3,4 do 4,0 kWh/m² i

– najpovoljniji prostor za korišćenje solarne energije je na potezu od gradskog naselja Požarevac prema istoku, sa potencijalom od 5,2 do 5,4 kWh/m².

Prosečan godišnji broj sati sa insolacijom („sunčani sati”) iznosi oko 2.000, sa prosečnom oblačnošću 5 – 6, što predstavlja dobre uslove za iskorišćavanje solarne energije. Najveća količina solarne energije je na raspolaganju u periodu od aprila do septembra, što se podudara sa vegetacionim periodom. Može se konstatovati da ovo područje spada u povoljne zone za korišćenje solarne energije primenom pasivnih i aktivnih solarnih sistema, pre svega, za proizvodnju toplotne energije, kao i primenu principa pasivne solarne arhitekture.

Prema popisu iz 2002. godine, na Planskom području je živelo oko 25.000 domaćinstava. Ako bi u proseku svako peto domaćinstvo ugradilo solarni prijemnik površine 4 m², proizvelo bi se oko 1,75 GWh/godišnje toplotne energije koja bi najvećim delom zamenila potrošnju električne energije, a delom fosilna goriva koja se koriste za zagrevanje sanitarne vode, i omogućila smanjenje emisija ugljen-dioksida za oko 2.300 t godišnje.

Stepen iskorišćenja sunčeve energije zavisi i od kvaliteta prijemnika.

Geotermalna energija. Na Planskom području postoje potencijali za korišćenje geotermalne energije. Prema temperaturnim karakteristikama registrovane termalne i mineralne voda u basenu mogu se svrstati u grupu hipoterma (20 – 34ºC), homoeoterma (34 – 38ºC) i hiperterma (preko 38ºC).

S obzirom na hemijski sastav one se mogu koristiti za sportsko-rekreacione svrhe (spoljna upotreba). Mineralne i termomineralne vode mogu se koristiti kao lekovite (balneoterapeutske svrhe), za zagrevanje staklenika i slično.

U centralnim delovima Drmljanske depresije mogu se očekivati maksimalne temperature koje iznose oko 50ºC. Ove vode mogu imati široku primenu kao mineralne u užem smislu, zatim u sportsko rekreacione, balneološke, energetske i tehnološke svrhe. Upotreba ovih voda ne zahteva posebne mere zaštite u pogledu ispuštanja u otvorene recipijente.

U krugu KPD „Zabela” (Pe-1) registrovana temperatura vode na izlazu iz bušotine iznosi 40ºC, ali još uvek nema dovoljno pouzdanih podataka o izdašnosti bušotine.

Na lokalitetu Gornjeg kostolačkog ostrva, procena je da se na veoma malim dubinama mogu dobiti količine od 10 – 15 l/s sa temperaturom od oko 50ºC. Radi se o veoma perspektivnoj lokaciji koja bi mogla da se koristi u energetske svrhe.

Na osnovu geološke građe terena može se očekivati zahvatanje podzemnih voda male mineralizacije (1 – 3 g/l) na širem području Drmljanske depresije, naročito u mikrolokacijama kao što su Petka, Ostrvo, Viminacijum, Kličevac, Kostolac, Požarevac, Bradarac i drugo. Visina mineralizacije i hemijskog sastava kao i temperaturne karakteristike, ukazuju na izuzetnu potencijalnost ovih terena za zahvatanje i iskorišćavanje kvalitetnih termomineralnih voda.

U centralnom delu Basena, prognozira se visina temperatura od 60 – 70ºC, za usvojeni gradijent od 5ºC/100 m.

Male hidroelektrane

Prema dosadašnjim istraživanjima ne postoje dovoljni potencijali za korišćenje energije malih hidroelektrana.

––––––––––––––

2 Elaborat o realizaciji projekta (Finansijski izveštaj trogodišnjeg projekta) „Atlas energetskog potencijala sunca i vetra Srbije”, evidencioni broj projekta u Ministarstvu nauke Srbije: TD-7042B, Institut za multidisciplinarna istraživanja, Beograd, Interni Izveštaj za IMSI, Pripremila: Verica Gburček, jul 2008.

5.2. Privredni razvoj

5.2.1. Privredni razvoj i prostorni razmeštaj privredno-industrijskih kapaciteta

Dosadašnji razvoj i strukturne karakteristike privrede

Privrednu strukturu Planskog područja karakteriše dominacija rudarsko-energetsko-industrijskog kompleksa i poljoprivrede, uz relativno razvijene delatnosti tercijarnog sektora. Dinamičan razvoj rudarsko-energetsko-industrijskog kompleksa „Kostolac” imao je snažan uticaj na ukupan društveno-ekonomski razvoj Planskog područja. Uslovio je promene privredne strukture i socioekonomskih karakteristika domaćinstava, brzi rast ukupne proizvodnje, društvenog proizvoda, zaposlenosti i dohodaka stanovništva i druge pozitivne uticaje, ali i negativne promene u korišćenju poljoprivrednog zemljišta, prostornoj organizaciji naseljske mreže, infrastrukture i stanju životne sredine. Grad Kostolac je jedan od rudarsko-energetskih centara u Srbiji, s pozitivnim uticajem na nivo ekonomske razvijenosti grada Požarevca.

Tranzicijska recesija i svetska ekonomska i finansijska kriza prouzrokovale su novi pad privredne aktivnosti. Uprkos tome, grad Požarevac pripada krugu razvijenih lokalnih samouprava (14. mesto u Srbiji), čiji je stepen razvijenosti iznad republičkog proseka3. U formiranju narodnog dohotka preovlađuje sekundarni sektor (53,7%), zatim tercijarni (30%), dok primarni sektor učestvuje sa 16,3%. U 2005. godini, učešće industrije u dohotku je iznosilo 41,2%, poljoprivrede 16,3%, trgovine 17,4%, građevinarstva 12,5%.

U protekloj deceniji na Planskom području evidentan je stagnantan nivo ukupne zaposlenosti. Na području grada Požarevca, septembra 2010. godine, bilo je zaposleno 21.661 lica, od toga 5.166 preduzetnika (Tabela 5). Usled snažne deindustrijalizacije u periodu 1999 – 2010. godine broj industrijskih radnika je smanjen 5,4 puta, odnosno sa 10.008 na 1.852 lica ili za 81,5%. Uprkos tome, otvaranje novih radnih mesta u sektoru preduzetništva i zapošljavanje u javnom sektoru doprinelo je da ukupna zaposlenost ostane na stagnantnom nivou (22.167 lica i 21.669 lica, respektivno).

Tabela 5. Kretanje i struktura ukupne zaposlenosti, septembar 2010.

Područje opštine

Ukupno zaposleni

Učešće žena u %

Privatni preduzetnici i lica zaposlena kod njih i lica koja samostalno obavljaju delatnost

Privatni

preduzetnici i lica zaposlena kod njih i lica

koja samostalno obavljaju

delatnost u %

1. Grad Požarevac

22.661

30,2

5.166

23,8

2. Braničevski upravni okrug

35.708

28,9

10.989

30,8

Srbija

1.774.589

34,6

426.909

24,1

Izvor: SAOPŠTENJE ZP21, SRB018 ZP21 300710, Statistika zaposlenosti, broj 218 - godine LXI, 28. Januara 2011., Republički zavod za statistiku

U strukturi zaposlenosti na području grada Požarevac sekundarni sektor učestvuje sa 34,5%, uz dominaciju sektora usluga (64,1%). U ukupnoj zaposlenosti (septembra 2010. godine) učešća su sledeća: proizvodnja električne energije 18,1% (3.925 zaposlenih), prerađivačka industrija 12,2% (2.642 radnika), zdravstvo i socijalni rad 9,2%, trgovina 8,9% (1.923 lica), državna uprava 5,8%, obrazovanje 5,6%, građevinarstvo 3,9%, komunalne, lične i druge usluge 4,2%, saobraćaj 3,3%, poljoprivreda, ribarstvo, šumarstvo, vodoprivreda 1,5%, hoteli i restorani 1,2%, poslovi sa nekretninama 1,3%.

Na području grada Požarevac, 31. decembra 2008. godine, bilo je 5.161 nezaposlenih lica ili 69 na 1.000 stanovnika, što je znatno niže u odnosu na republički prosek (99 nezaposlenih/1000 stanovnika). Kvalifikaciona struktura nezaposlenih je vrlo nepovoljna, oko 46 % lica je bez kvalifikacija.

Prosečna neto zarada u januaru 2011. godine u gradu Požarevcu je 143,8% proseka Srbije, što ovo područje svrstava na 5. mesto u Republici Srbiji. Gradska opština Kostolac ima lidersku poziciju u Republici Srbiji jer ima najveće neto zarade u zemlji (2,17 puta veće od proseka Republike Srbije), dok grad Požarevac ima potprosečne neto lične zarade (96,8%)4.

Privredna struktura na području grada Požarevac je relativno diverzifikovana, uz veliki značaj industrije, agrokompleksa, trgovine, građevinarstva i usluga. U industrijskoj delatnosti značajan udeo imaju kapitalno-intenzivne grane proizvodnje uglja i električne energije, kao i prehrambena industrija. Najveći kapaciteti u oblasti energetike su u sastavu PD TE-KO „Kostolac” i izgrađeni su u Kostolcu.

Eksploataciju i preradu uglja na području Basena obavlja PD TE-KO „Kostolac” d.o.o. kao jedno od 11 privrednih društava u sastavu JP „Elektroprivreda Srbije”. U junu 2004. godine, odlukom Vlade Srbije i Upravnog odbora JP „EPS”, u okviru restrukturiranja ovog sistema, iz tadašnjeg sastava JP „Kopova” i JP „Termoelektrana Kostolac” izdvojeno je pet preduzeća uslužnih delatnosti, koja su van direktne elektroprivredne delatnosti: PD „RIO”, PD „PRIM”, PD „Georad”, PD „Autotransport” i PD „Kostolac usluge”. U 2006. godini, spajanjem dotadašnjih JP Površinski kopovi i Termoelektrane Kostolac u jedinstvenu kompaniju, formirano je PD „Termoelektrane i kopovi Kostolac” d.o.o. Kostolac kao deo JP „EPS”, što je i današnji pravni status. U organizacionoj strukturi PD TE-KO „Kostolac” posluje pet direkcija: Direkcija za proizvodnju električne energije, Direkcija za proizvodnju uglja, Direkcija za unapređenje proizvodnje, Direkcija za ekonomske poslove i Direkcija za pravne i opšte poslove. PD TE-KO „Kostolac” d.o.o. je 31. decembra 2009. godine zapošljavalo 3.414 radnika ili 17% ukupno zaposlenih na području grada Požarevac. U periodu 2000 – 2009. godine proizvodnja uglja je povećana sa 5,3 miliona t na 8,6 miliona t, a otkrivka sa 14,6 miliona t na 34,4 miliona t miliona m³ čvrste mase. Ugalj proizveden u PD TE-KO „Kostolac” omogućio je da se proizvede 5.897 GWh ili 14,4% ukupne proizvodnje električne energije u TE „EPS”-a u 2009. godini. Vađenje uglja do 2009. godine obavljalo se na tri površinska kopa: „Klenovnik”, „Ćirikovac” i „Drmno” (koji je danas jedini aktivan kop). Iz ranijeg sastava JP „EPS” privatizovano je PD FIO, dok su u procesu PD RIO, PRIM, Georad, Kostolac – usluge, Autotransport.

Razmeštaj privredno-industrijskih kapaciteta

Na Planskom području, postoji relativno složena prostorna struktura privrednih delatnosti, posebno rudarsko-energetskog i industrijskog kompleksa. Proizvodni kapaciteti su smešteni u nekoliko privredno-industrijskih, industrijskih zona i pojedinačnih lokaliteta. Industrija sa energetikom koristi oko 275 ha (ne uključujući rudarske površine – kopove, jalovišta, deponije). Najveći industrijski lokaliteti nalaze se u Požarevcu (215 ha) i Kostolcu (oko 45 ha). Rudarski i energetsko-industrijski kompleks je veliki korisnik prostora i zauzima znatne površine. U prostornoj strukturi industrije na Planskom području izdvajaju se: privredni/industrijski centri Požarevac i Kostolac, seoska naselja sa malim proizvodnim pogonima (Bare, Bratinac, Batovac, Trnjane, Kasidol, Živica, Majilovac) i specifični centri u čijim atarima se vrši eksploatacija nafte i gasa (Sirakovo, Kurjače, Maljurevac, Bubušinac, Bradarac) ili geološka istraživanja, vodoprivredni radovi (Drmno).

Kostolac je značajan monofunkcionalni energetsko-rudarsko-industrijski centar, sa razvijenom proizvodnjom uglja i električne energije (PD TE-KO „Kostolac”), pogonima metalskog kompleksa (PD za proizvodnju, remont i montažu mašina i opreme „PRIM”, PD RIO – rekultivacija i ozelenjavanje, održavanje parkova, PD FIO Kostolac AD – Fabrika industrijske opreme, delova čeličnih proizvoda i Društvo za proizvodnju metalskih proizvoda „Metal Stojić”), reciklaže nemetalnih otpadaka i prerade plastike i tekstilne industrije, uz zaostajanje drugih delatnosti. Energetsko-industrijska zona u Kostolcu, površine oko 45 ha, ima prednosti za intenzivnije aktiviranje: povoljan položaj na međunarodnom plovnom putu – Dunavu, relativno dobra infrastruktura i saobraćajna povezanost sa Požarevcom. U gradu su locirani i „Autotransport” za prevoz robe, putnika i uglja, „Standard” trgovina i ugostiteljstvo, „Kostolac usluge” za održavanje, čišćenje i obezbeđivanje objekata.

Požarevac je polifunkcionalni centar koji karakteriše relativno dobro razvijeni agrokompleks, proizvodnja građevinskih materijala, eksploatacija peska i šljunka, metaloprerađivačka delatnost, proizvodnja nameštaja, konfekcije, obuće i drugo. Privredni pogoni najvećim delom locirani su u industrijskoj zoni u Požarevcu, površine oko 215 ha. Za industrijsku delatnost koristi se oko 125 ha, dok prostori za skladišta, stovarišta i druge sadržaje zahvataju oko 90 ha.

––––––––––––––

3 Uredba o utvrđivanju jedinstvene liste razvijenosti regiona i jedinica lokalne samouprave u 2011., Službeni glasnik RS, br.69/2011 od 19. septembra 2011. godine

4 Saopštenje ZP14, br.41 – godina LXI, 25.februara 2011., SRB041 ZP14 250211, Republički zavod za statistiku, Statistika zarada

5.2.2. Poljoprivreda i ruralni razvoj

Eksploatacija i prerada mineralnih sirovina suočava poljoprivredni i ruralni razvoj s brojnim izazovima u ostvarivanju fundamentalnog zahteva za očuvanjem proivodno-ekonomskih, ekosistemskih, sociokulturnih i drugih važnih funkcija poljoprivrednog zemljišta, koje zauzima oko 72,5% (394 km²) ukupne površine Planskog područja (543,5 km²), prostirući se pretežnim delom ravničarskim i zaravnjenim terenima, izvanrednog pedološkog sastava (černozem, gajnjača i druga humusna zemljišta). Izvanredno je pogodno za vođenje intenzivne, raznovrsne i visokoproduktivne poljoprivredne proizvodnje, bez ugrožavanja životne sredine prekomernom primenom agrohemikalija.

U skladu s prirodnim uslovima, oranice čine u proseku 87,1 %, voćnjaci 5,1 %, vinogradi 2,2 %, livade 3,4 % i pašnjaci 2,2 % od ukupnih poljoprivrednih površina, koje se dominantnim delom (83,1 %) nalaze u privatnom vlasništvu porodičnih gazdinstava. U tim okvirima se između pojedinih atara javljaju znatne razlike, uslovljene prostornom heterogenošću pedoloških, hidroloških, reljefnih, ekoloških i infrastrukturnih uslova. Međutim, bitnije razlike u socioekonomskim uslovima razvoja poljoprivrede javljaju se samo između urbano-industrijskih i ruralnih delova teritorije. Zato je potrebna razrada celovitog programa restruktizacije i modernizacije poljoprivredne proizvodnje, u čiji sastav ulaze, kako projekti rekultivacije i revitalizacije deponija jalovine i pepela, tako i projekti kompleksnog uređenja ruralnog prostora na nivou naselja sa atarom, uključujući predlagane razvojnih prioriteta po vodećim granama tržišne poljoprivredne proizvodnje i nepoljoprivrednim delatnostima, prema modelu integralnog ruralnog razvoja.

Pod uslovom poštovanja pravila i normi zaštite životne sredine u razvoju rudarstva i energetike, Plansko područje ima velike rezerve za povećanje doprinosa poljoprivrede ukupnom ekonomskom razvoju, posebno prehrambenoj sigurnosti na lokalnom i nacionalnom nivou, kao i zaštiti životne sredine, očuvanju biodiverziteta, autentičnog lika predela i kulturno-istorijskog nasleđa, a time i jačanju potencijala za razvoj turizma i drugih komlementarnih aktivnosti na selu. Realne izglede za ostvarivanje napretka u toj oblasti pruža koncept održivog poljoprivrednog i ruralnog razvoja, koji podrazumeva međusobno usklađivanje aktivnosti usmerenih na tri osnovna područja:

1. ekonomsko – restrukturiranje agrarnog sektora radi postizanja konkurentne poljoprivredne proizvodnje;

2. socijalno – poboljšanje kvaliteta življenja na selu, sa osloncem na povećanje zaposlenosti na lokalnom nivou kroz diversifikovanje ruralne ekonomije i

3. ekološko – unapređenje stanja životne sredine i ruralnih predela, uspostavljanjem ekološki povoljnijih odnosa između poljoprivrednih i šumskih površina, podrškom razvoju multifunkcionalne poljoprivrede i drugim merama upravljanja zemljištem.

Izuzev terena na kojima razvoj rudarstva dovodi do privremenog zauzimanja zemljišta i direktnog uništavanja staništa biljnog i životinjskog sveta, osnovna ograničenja za usmeravanje poljoprivrede i sela Planskog područja na putanju održivog razvoja su socioekonomske prirode. Dinamični procesi dezagrarizacije stanovništva nisu u prethodnom periodu iskorišćeni za poboljšanje agrarne strukture porodičnih gazdinstava, koja danas, generalno, nisu u stanju da obezbede svojim vlasnicima nužni minimum novčanih prihoda za podmirivanje egzistencijalnih potreba, a još manje sredstva za investiranje u razvoj, ukrupnjavanje i modernizaciju poljoprivredne proizvodnje. Pretežan deo aktivnih poljoprivrednika je poodmaklih godina starosti i ima nizak nivo opšteg i stručnog obrazovanja. Traktorski park je amortizovan. Nedostaje savremena oprema za navodnjavanje, kvalitetnu obradu zemljišta, negu i eksploataciju voćnjaka i vinograda, skladištenje poljoprivrednih proizvoda, higijensko uređenje stajskog smeštaja, dvorišta i slično. Negativna iskustva iz prošlosti, nedovoljna informisanost i nepoverenje u institucije demokratskog sistema demotivišu poljoprivrednike za aktiviranje na poslovnom povezivanju međusobno i sa sferom prometa i prerade poljoprivredno-prehrambenih proizvoda. Tome doprinose i faktori makroekonomske i institucionalne prirode, posebno: opšte ekonomske teškoće i neizvesnosti, koje mogu da uspore uvođenje ekološki bezbednih tehničko-tehnoloških rešenja u proces eksploatacije i prerade lignita, s jedne strane, i sprovođenje potrebnih mera zaštite, rekultivacije i uređenja poljoprivrednog zemljišta, u sklopu celovite podrške održivom poljoprivrednom i ruralnom razvoju, s druge; slabo funkcionisanje tržišta poljoprivrednog zemljišta, nerazvijeni institucionalni kapaciteti u domenu dugoročnog zakupa, nerazrešena svojinska prava, nedefinisane korisničke obaveze, neažurna informatička osnova i druge slabosti zemljišne politike.

Okolnost da se veliki deo zemljišnih resursa i drugih poljoprivrednih fondova nalazi u rukama staračkih gazdinstava, koja nisu u mogućnosti da budu konkurentna na tržištu, može da olakša uspostavljanje efikasnijih ekonomskih struktura u poljoprivredi. Stimulisanje strukturnih promena ne može, međutim, da bude usmereno samo na stvaranje manjeg broja krupnih gazdinstava, farmerskog tipa. Obavezno treba uvažiti i ulogu sitnih gazdinstava u ruralnom razvoju. Neizbežno je dalje zadržavanje relativno velikog dela poljoprivrednog zemljišta u rukama domaćinstava s mešovitim ili nepoljoprivrednim izvorima prihoda, koja imaju, po pravilu, povoljniju demografsku situaciju od čisto poljoprivrednih domaćinstava, tako da je realno očekivati da će ona i ubuduće predstavljati najbrojniju socioekonomsku kategoriju na selu. Ova domaćinstva predstavljaju embrion takozvane ekonomije prostora male grupe, kao osnovne pretpostavke uspešne diversifikacije ruralne ekonomije. U ovom segmentu primat dobija podrška razvoju nepoljoprivrednih aktivnosti i povećanju lokalne zaposlenosti, promociji preduzetništva, obezbeđivanju bazičnih usluga za ruralnu ekonomiju i stanovništvo, stručnom osposobljavanju ekonomskih aktera i obuci kreatora lokalne razvojne strategije. Evropska iskustva su pokazala da lokalne akcione grupe i organi lokalne uprave najbolje poznaju razvojne prioritete svoje sredine, što je i na Planskom području inicirano donošenjem Strategije održivog razvoja grada Požarevca i Lokalne strategije održivog razvoja opštine Veliko Gradište, čijih ostvarivanje zahteva dalje napore na edukovanju lokalnog stanovništva, jačanju partnerstva javnog i privatnog sektora i unapređivanju međuopštinske, međuregionalne i prekogranične saradnje.

Od posebne je važnosti unapređenje rada savetodavne službe i saradnje naučnih organizacija, jačanje partnerstava administracije, poljoprivrednika, preduzetnika, udruženja građana i drugih aktera zainteresovanih razvojem poljoprivrede. Povećanju konkurentnosti lokalne agroprivrede bitno može da doprinese i vertikalno i teritorijalno povezivanje proizvođača i prerađivača na interesnoj osnovi, kao i njihovo čvršće povezivanje sa distributerima i lancima prodaje proizvoda, kroz razvoj klastera, koji podrazumevaju sektorsku, odnosno geografsku koncentraciju preduzeća sa sličnim ili komplementarnim poslovnim aktivnostima i sa zajedničkim potrebama za informacijama, tehnologijom, infrastrukturom, kadrovima i tržištem.

5.2.3. Šume, lov i ribolov

Stanje šuma i šumskog zemljišta

Šume i šumsko zemljište zauzimaju površinu od 4.629,2 ha odnosno 8,5% od ukupne površine Planskog područja (54.346,3 ha)5, koje se odlikuje nedovoljnom šumovitošću i nepovoljnim karakteristikama postojećeg šumskog fonda. Prirodni sastav šuma je izmenjen u odnosu na prirodne potencijale usled antropogenih faktora, uglavnom krčenjem šuma za potrebe poljoprivredne proizvodnje kao i zbog snižavanja nivoa podzemnih voda pod uticajem eksploatacije lignita. Prostorno gledano, šume su, uglavnom, rasprostranjene u dolinama reka Dunav, Velika Morava i Mlava.

Na Planskom području prisutno je zagađivanje životne sredine, a time i šumskih ekosistema. Rekultivacija degradiranih površina pošumljavanjem ostvarila je izvestan pozitivan uticaj na celokupni predeo. Degradacija i zagađivanje prostora vremenom su ublaženi – procesi erozije su zaustavljeni, pojavile su se površine sa stalnom stajaćom vodom (bare, jezera), fauna se nastanila na celokupnom prostoru (zemljištu, vodi, vazduhu). Daljim pozitivnim uticajem čoveka na šumski ekosistem, očuvanjem zaštitnih funkcija, razvijanjem zdravstveno-rekreacionih i naučno-obrazovnih funkcija, u mnogome će se doprineti opstanku ostalih ekosistema ovog područja.

U prethodnom periodu šumskom rekultivacijom je obuhvaćeno 318 ha ili 68,3%, poljoprivrednom 144 ha ili 31,7%, gde ratarske kulture učestvuju sa 30,7%, a voćnjaci sa 0,5%6. Do 2010. ukupno je rekultivisano 623,40 ha. Krajem osamdesetih je podignuto 117 ha šumskih zasada na spoljašnjem odlagalištu kopa „Ćirikovac”. Tokom 2009. godine urađeno je pošumljavanje 11 ha na kosinama PK „Drmno”, a krajem 2010. godine na spoljašnjem odlagalištu pošumljeno je 20,5 ha (bagrem 15 ha, crni bor 1,5 ha i topola 4 ha) i 10 ha unutrašnjeg oglagališta ovog kopa. Radi ublažavanja negativnih efekata rudarskih radova i postrojenja termoelektrana potrebno je da se povećaju površine pod šumom na celom Planskom području.

U privatnom posedu preovlađuju degradirane – izdanačke šume, šikare i šibljaci. Prema podacima JP „Srbijašume”7, na teritoriji grada Požarevca u državnom posedu dominiraju veštački podignute šume i očuvane izdanačke sastojine. Preovlađuju lišćarske vrste drveća, gde najveći udeo ima topola I–214 sa 80% zapremine, zatim slede bela topola, bela vrba, poljski jasen, bagrem dok se u manjem procentu javljaju siva vrba, orah, crna topola, poljski brest i druge. Visoke prirodne šume zauzimaju veoma male površine. Uvažavajući činjenicu da se u okviru ovog gazdinstva nalaze lišćarske vrste drveća, postoji mala ili srednja ugroženost od požara.

Ukupna površina šuma i šumskog zemljišta kojom gazduje Šumsko gazdinstvo „Severni Kučaj” Kučevo na području grada Požarevac je 4.373, 84 ha i obuhvata tri gazdinske jedinice: „Ostrvo” (3.812,42 ha), „Ostrvo – Stig” (534, 77ha) i „Gorica – Rujak” (26,63 ha,).

Od ukupnih površina Šumsko gazdinstvo „Severni Kučaj”, čiste izdanačke šume čine 50%, veštački podignute čiste šume 40%, visoke čiste šume manje od 1%, a ostatak mešovite izdanačke šume i veštački podignute sastojine.

U obuhvatu ovog šumskog gazdinstva, gazdinska jedinica „Ostrvo”, nalaze se sledeći semenski objekti:

1. semenska sastojina Fraxinus angustifolia, ukupne površine 3,78 ha (2,80 ha redukovana) i

2. semenska sastojina Robinia pseudoacacia, ukupne površine 7,66 ha (0,20 ha redukovana).

Ukupna površina neobraslog zemljišta iznosi 2.853,72 ha. Ovo zemljište je razvrstano u četiri grupe: šumsko zemljište (goleti i čistine koje bi mogle doći u obzir za pošumljavanje), zemljište za ostale svrhe (livade, razna hranilišta, pašnjaci trajnog karaktera za ishranu divljači, njive, voćnjaci i drugo), neplodno zemljište (kamenjari, putevi, dalekovodi, potoci, reke zgrade i drugi objekti sa okućnicom, privremena stovarišta i drugo) i kategorija „zauzeća” (neobrasle površine koje lokalni stočari koriste leti).

Ukupna površina šuma u privatnom vlasništvu na teritoriji grada Požarevca iznosi 1.665,00 ha, sa drvnom zapreminom od 133.334 m³ i zapreminskim prirastom od 3.313 m³. Preovlađuju mešovite sastojine domaće topole i vrbe, u višim predelima čiste sastojine bagrema, dok hrast i druge vrste čine mešovite sastojine. Šume su u većem procentu očuvane (oko 60%) sa sklopom 0,7 – 1,0 dok na razređene otpada oko 40% (sklop 0.5 – 0,6). Zdravstveno stanje sastojina je zadovoljavajuće.

Najšumovitija katastarska opština je Rečica sa 337,00 ha. Oko 5% ukupne površine zauzimaju visoke prirodne sastojine tvrdih lišćara, oko 85% izdanačke prirodne sastojine mekih i tvrdih lišćara, a oko 10% veštački podignute sastojine.

Na teritoriji ovog šumskog područja ima uslova za korišćenje ostalih šumskih resursa (pašarenje, korišćenje livada, sakupljanje lekovitog bilja, plodova, pečuraka i slično).

Gazdinskom jedinicom (u daljem tekstu: GJ) Kopovi Kostolac gazduje PD TE-KO „Kostolac”. Ukupna površina ove GJ je 605,8 ha i prostire se u atarima naselja Ćirikovac, Drmno, Klenovnik, Bradarac, Kostolac selo i Kostolac grad. Pod šumom je oko 250 ha od čega su šumske kulture, veštački podignite sastojine, zastupljene na oko 161 ha (Šumska osnova kopovi Kostolac, Institut za šumarstvo, Beograd 2004. godine).

Zatečeno stanje šumskog fonda ove GJ karakterišu sledeći pokazatelji:

1. od ukupne površine GJ (605,79 ha), šume zauzimaju 84,95 ha ili 14,0 %, šumske kulture 161,02 ha ili 26,6 %, a neobrasle površine 359,82 ha odnosno 59,4 %;

2. na području ove jedinice postoji posebna namenska celina – zaštita zemljišta od erozije;

3. u ukupnoj obrasloj površini dominiraju veštački podignute sastojine sa 92,7 %, visoke sastojine su zastupljene sa 6,0 % i izdanačke sa 1,3 %;

4. od ukupne površine šuma očuvanih je 34,1 %, razređenih 57,4 % i devastiranih 8,5 %;

5. čiste sastojine su zastupljene sa 45,5 %, a mešovite sa 54,5 % i

6. od vrsta drveća, najviše je zastupljen bagrem sa 60,9 %, a od četinara crni bor sa 7,0 %.

Autohtone šumske zajednice su danas zastupljene samo u fragmentima. Ovo se posebno odnosi na šumu hrasta lužnjaka i graba i šumu sladuna i cera, od kojih danas postoje pojedinačni primerci koji su u procesu sušenja, uglavnom, usled regulisanja prirodnih tokova reka. Ostaci nekadašnjih lužnjakovih šuma, u vidu grupe pojedinačnih stabala, poslednjih 15 – 20 godina su pod zaštitom države.

Prema kriterijumima bonitiranja zemljišta, površine namenjene šumarstvu pripadaju V, VI, VII i VIII bonitetnoj klasi. To su, uglavnom, slaboplodna ili plavljena zemljišta, u koja spadaju aluvijalni nanosi uz velike reke, dok zone odlagališta i površinskih kopova imaju ozbiljne ograničavajuće faktore za korišćenje ne samo u poljoprivredi, već i u šumarstvu i na njima je potrebno izvršiti rekultivaciju. Takođe, potencijalni prostori za podizanje novih šuma su tereni živih peskova ka Ramu, kao i zemljišta ugrožena erozijom.

Lov i ribolov

Na Planskom području glavne vrste divljači su srna, divlja svinja, zec, fazan, divlja patka gluvara i jarebica.

Na području grada Požarevca nalazi se lovište „Stig” koje obuhvata površinu od 38.199 ha. Lovište je ustanovljeno rešenjem broj 324-02-00305/95-06 („Službeni glasnik RS”, broj 54/95) kojim je ono dodeljeno na gazdovanje LU „Vojvoda Milenko”. Lovište zauzima površine poljoprivrednog zemljišta, šuma i voda dela teritorije gradova Požarevac i Smederevo.

Pored gazdovanja, lovište „Stig” se brine o uzgoju, nezi, zaštiti i korišćenju divljači. Plan korišćenja lovišta i razvoj lovno-turističkih i lovno-tehničkih objekata nastoji da obezbedi uslove za postizanje ekonomskih kapaciteta za glavne vrste divljači. Fond divljači u ovom lovištu je: 370 srna, 20 divljih svinja, 3.100 zečeva, 3.200 fazana i 3.200 poljskih jarebica. Uslovi staništa u lovištu su promenjeni i deluju negativno na promene u populaciji divljači koja stalno ili privremeno živi u lovištu. Posebno treba istaći da su optimalni uslovi za gajenje srna drastično poremećeni zbog velikog broja šakala koji redukuju realni prirast (lanad). Iako korisnik lovišta nastoji da populaciju šakala stavi pod kontrolu gubici su i dalje od 5-8%.

Lovište „Hrastovača” se nalazi u okviru GJ „Ostrovo” i obuhvata površinu od 3.114 ha. Ovo lovište je ustanovljeno rešenjem Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede br. 324-02-283/1-93-06 („Službeni glasnik RS”, broj 21/94). Brojno stanje divljači na osnovu brojanja od 19. marta 2011. godine je sledeće: srna 35, divlja svinja 35, zec 134, fazan 246, divlja patka gluvara 378 i poljska jarebica 30.

Rekultivacijom degradiranog prostora ostvaruje se pozitivan uticaj u smislu spontanog vraćanja životinjskih vrsta koje su ga ranije napustile. Prema podacima ŠO „Kopovi – Kostolac” prisutnost pojedinih vrsta je povećana, dok su neke vrste vrlo brzo dostigle značajnu brojnost i pokrivenost područja (divlja svinja, zec, srna, neke vrste ptica). Ovakvom brzom povratku životinjskog sveta je doprinela i višegodišnja zabrana lova od strane lokalnog lovačkog udruženja.

Plansko područje pripada ribarskom području „Dunav III”. Osnovni vodni resurs predstavlja reka Dunav, koja je po kvalitetu vode u granicama II klase boniteta, s manjim odstupanjima na pojedinim lokalitetima u određenom periodu godine. Pored Dunava, izdvajaju se i njegove glavne pritoke Velika Morava i Mlava. Ovo područje ima značajan riblji fond koji obuhvata i ekonomske važne ribe (som, šaran, smuđ, štuka i kečiga, kao i introdukovana vrsta beli tolstolobik). Izuzetno pogodno mesto za mrest brojnih vrsta riba koje iz Dunava dospevaju Kostolačkim kanalom je bara Šugavica, kao i Mlava na ušću u Dunav. Usled antropogenih pritisaka u fazi je nestajanja, pa je ustanovljena zabrana privrednog ribolova na ovom prostoru.

––––––––––––––

5 Republički geodetski zavod, podaci za 2011. godinu.

6 Inovirani dugoročni program razvoja eksploatacije uglja u Kostolačkom ugljonosnom basenu, izvod, Rudarsko-geološki fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd 2006. godine

7 Izvor: JP „Srbijašume”: Uslovi i podaci za Prostorni plan grada Požarevca, br. 04 350-53/11 od 26. septembra 2011.

5.2.4. Razvoj turizma i uređenje turističkih područja

Na osnovu turističke valorizacije potencijali Planskog područja, mogu se oceniti kao relativno povoljni u pogledu bogatstva motiva, prirodne i kulturne baštine i pristupačnosti (položaj na Dunavu – deonici koridora VII, i gravitaciona zona auto-puta E-75), sa Dunavom (jedan od primarnih turističkih prostora koji integriše turističke klastere Vojvodine, Beograda i jugoistočne Srbije), ušćima njegovih pritoka (Morave kod Dubravice i Mlave kod Kostolca) i rečnim adama, Viminacijumom i drugim kulturno-istorijskim spomenicima (lokaliteti Margum, Rukumija, Malinac i drugi), zaštićenim prirodnim vrednostima (park prirode Prugovo, spomenici prirode u Dragovcu i Ljubičevu i nekoliko predela posebnih prirodnih odlika), Požarevcem i turističko-sportskim manifestacijama (Ljubičevske konjičke igre i drugo). Raspoloživi turistički potencijali na međunarodnom plovno-nautičkom putu i blizina većih gradskih aglomeracija (pre svega Beograda), predstavljaju faktor razvoja nautičkog (sa drugim vidovima vodnog turizma), turing (kružna i linearna turistička putovanja/ture/putevi – rimskih palata i spomenika, dunavskih motiva, biciklizma – Euro Velo 6, deonica br. 10 Ram – Viminacijum, pešačenja, jahanja, lova, ribolova i drugo), izletničkog i drugih vidova turizma. Za ovo turističko područje karakteristični su i drugi sadržaji za razvoj specifičnih vidova turizma kao što su: rudarsko-industrijski, sportsko-avanturistički, arheološki (putevi rimskih imperatora), konjički sportovi i drugo.

Potencijali za razvoj turizma su nedovoljno iskorišćeni, uređeni i afirmisani. Za adekvatno aktiviranje turističkih potencijala, neophodno je obezbediti sledeće preduslove: bolji marketing turističke ponude; razvoj destinacije sa znatnim učešće celogodišnje ponude uz funkcionalnu integraciju više vidova turizma na Planskom području i sa neposrednim okruženjem; razvoj saobraćajne, komunalne i plovno-nautičke infrastrukture; kao i rekonstrukciju postojećih i realizaciju novih smeštajnih kapaciteta. Turistički razvoj u najvećoj meri zavisi od animiranja komercijalne turističke i rekreativne tražnje, kako domaće tako i inostrane. Začeci inostrane turističke tražnje su vidljivi, jer se na Dunavu (postojeći pristan na 1095 r. km) zadržavaju međunarodni kruzing brodovi, koji su sve popularniji na dunavskim turama do Crnog mora, što treba iskoristiti kako za intenziviranje posete arheološkom parku Viminacijum (koji je ucrtan u itinerer ovih luksuznih putovanja), tako i za promociju drugih itinerera sa atraktivnim turističkim proizvodima na Planskom području i neposrednom okruženju. Za aktiviranje turističkih potencijala i razvoj integrisane turističke ponude sa okruženjem, neophodno je osavremenjavanje, kako turističko-rekreativne infrastrukture na Dunavu, tako i mreže puteva, posebno ka Vimenacijumu.

Postojeća turistička ponuda pretežno je vezana za Požarevac sa neposrednim okruženjem, prvenstveno za ergelu „Ljubičevo” (legat knjaza Miloša), Dunav i arheološki park Viminacijum. Iz aspekta razvoja turizma veliki značaj ima Dunav čija akvatorija, pored plovnog puta, pruža uslove za plovidbu manjih plovnih jedinica i ribarskih čamaca. Priobalje Dunava je, takođe, od značaja za razvoj turizma (sa potencijalnom lokacijom za marinu, pristan, plažu, ribolovne i biciklističke staze i druge vidove korišćenja). U ovaj pojas ulaze i forlandi koji su uglavnom obrasli šumom i ade (Žilova, Stojkova, Čibuklijska (deo) i Zavojska). Suštinu turističke ponude na Planskom području predstavljaju kombinacija „Ekološke zone Dunava” (sa bogatstvom akvatorijskih i priobalnih formi biodiverziteta) i „Istorijske zone Dunava” (sa Viminacijumom i ostalim kulturološkim raznovrsnostima i etno-tradicionalnim događajima), koju upotpunjuje Požarevac sa nizom turističkih vrednosti (Saborna crkva, Narodni muzej, Galerija Milene Pavlović Barili, Gradski park, spomen park Čačalica u Požarevcu, Zgrada načelstva i suda, Etno park Tulba i tradicionalna turističko-sportska manifestacija Ljubičevske konjičke igre). Postoji, takođe, inicijativa za razvoj „industrijskog turizma”.

Plansko područje sa okruženjem nalazi se u gravitacionoj zoni auto-puta E-75, što omogućava izdvajanje nekoliko itinerera, koji su interesantni kako tranzitnim turistima tako i izletnicima iz obližnjih gradskih aglomeracija, i to: Podunavski itinerer, dužine oko 94 km (petlja Smederevo – Smederevo sa tvrđavom – Požarevac – Kostolac – arheološki park Viminacijum – Drmno – Kličevac – Ram – Srebrno jezero – Topolovnik – Bratinac – Ljubičevo – petlja „Požarevac”); Itinerer Mlava – Beljanica – Resava, dužine oko 90 km (petlja „Požarevac” – Ljubičevo – Požarevac – Gornjačka klisura i manastir Gornjak – Žagubica – planina Beljanica sa pećinama – Strmosten – Despotovac – utvrđenje i manastir Manasija – Senje – manastir Ravanica – petlja „Ćuprija”); Đerdapski itinerer (petlja „Požarevac” – Ljubičevo – Požarevac – Veliko Gradište – Srebrno jezero – Golubac – NP Đerdap – i tako dalje).

Turistička ponuda je uglavnom vezana za jednodnevne izlete, a mogućnosti smeštaja turista su skromnog kapaciteta i iznose oko 400 ležajeva (140 u hotelu Dunav u Požarevcu, 150 u učeničkom domu Tulba i oko 100 ležajeva u hotelu Kostolac i nekoliko motela) koji su nezadovoljavajućeg kvaliteta. Od ukupnog broja turista koji su posetili Braničevsko-podunavski region u 2006. godini (oko 50 hiljada) 11% ili oko 5.500 je došlo u Požarevac, od čega se najveći deo odnosi na obilazak Viminacijuma. Pretpostavlja se da je ukupni broj turista znatno veći, ako se uzmu u obzir ekskurzije i međunarodni kruzing brodovi (oko 100 brodova 2006 godine), kojima je arheološki park Viminacijuma obavezni turistički itinerer (prema zvaničnim podacima iz Viminacijuma broj posetilaca je 2010. godine iznosio oko 50.000). U toku je realizacija turističkog naučnoistraživačkog, poslovnog, edukativnog centra u kompleksu Viminacijuma (Domus Hostiliana Scientiarum), u formi autentičnih rimskih imperatorskih i carskih vila, namenjenog razvoju arheološkog turizma za kojim postoji tražnja na inostranom tržištu.

Postoji interes za održivim razvojem turizma kao potencijalnim pokretačem privrednog razvoja. Nosioci promocije turizma, koordinacije ponude i potražnje u kulturno-edukativne delatnosti u turizmu su turistička organizacije Požarevca i Velikog Gradišta, kao i arheološki park Viminacijum. Za korišćenje turističkih potencijala i ostvarivanje integrativne uloge turizma u značajno je obezbediti aktivno učešće i koordinaciju nadležnih subjekata Republike Srbije, grada Požarevca, naselja u okruženju, turističkih organizacija kao i uprave arheološkog parka Viminacijum.

5.3. Infrastrukturni sistemi

5.3.1. Saobraćaj i saobraćajna infrastruktura

Primarne veze Planskog područja sa okruženjem ostvaruju se drumskim saobraćajnicama i železničkom prugom.

Sa ostalom putnom mrežom u regionu i Republici, Plansko područje je povezano državnim putevima I i II reda koji prolaze njegovom teritorijom. To su državni putevi I reda br. 24 i 25.1 i državni putevi II reda br. 103, 105, 107b, 108a i 214a.

Okosnicu putne mreže Planskog područja čine dva putna pravca magistralnog karaktera:

– državni put I reda broj 24 (Kovin – Smederevo – Požarevac – Kučevo – Majdanpek – Negotin – granica Bugarske (Bregovo), koji kroz Plansko područje prolazi u pravcu zapad – istok, i njime se ostvaruje direktna veza sa susednim gradskim centrom Smederevo i dalje preko Kovina sa Vojvodinom i susednom Rumunijom sa jedne strane, a sa druge, na istoku, preko Kučeva, Majdanpeka i Negotina i sa Bugarskom; ovaj put ujedno predstavlja i najkraću vezu sa postojećim autoputem Beograd – Niš – granica sa Makedonijom (udaljenost oko 18,5 km od Požarevca), koji je deo evropskog puta E-75, i preko koga se ostvaruje veza Planskog područja sa ostalom mrežom evropskih puteva; dužina ovog puta na Planskom području je oko 13 km i

– državni put I reda broj 25.1 (Brana HE „Đerdap” – Donji Milanovac – Golubac – Veliko Gradište – Požarevac) na Planskom području ima dužinu od oko 19,5 km, a pravac pružanja je od Velikog Gradišta prema Požarevcu, gde se završava na ukrštanju sa državnim putem broj 24.

Pre petnaestak godina izgrađene su obilaznice državnih puteva broj 24 i 25.1, međutim, ove trase još uvek nisu uvedene u referentni sistem državnih puteva Republike Srbije.

Značajan deo putne mreže Planskog područja čine i državni putevi II reda (putevi regionalnog karaktera). Radi se o sledećim putnim pravcima: DP br. 103 (Kostolac – Požarevac – Žabari – Svilajnac – Despotovac – Ćuprija), DP br.105 (Ram – Bratinac – Salakovac – Malo Crniće – Žagubica – Brestovac – Selište), DP br.107b (Bošljak – Orljevo – Požarevac – Dubravica (pristanište), DP br.108a (Beranje – Srednjevo – Golubac) i DP br. 214a (Osipaonica – ulaz u Požarevac).

U tabeli koja sledi prikazane su orijentacione ulazne, odnosno izlazne stacionaže državnih puteva na Planskom području.

Tabela 6. Pregled državnih puteva na Planskom području

Oznaka puta

Trasa puta

Oznaka deonica na Planskom području

Stacionaža (km)

početna

završna

Državni putevi I reda

DP-24

AP Vojvodina – Smederevo – Požarevac – Kučevo – Majdanpek – Negotin – granica Bugarske

0276, 0277, 0418

272+917

286+422

DP-25.1

Brana HE „Đerdap” – Donji Milanovac – Golubac – Veliko Gradište – Požarevac

0330, 0331, 1047, 0332, 1366

140+257

159+896

Državni putevi II reda

DP-103

Kostolac – Požarevac – Žabari – Svilajnac–Despotovac–Ćuprija

0366, 1366 (preklop sa DP-25.1), 0367

0+000

23+622

DP-105

Ram – Bratinac – Salakovac – Malo Crniće – Žagubica – Brestovac – Selište

0388, 1047 (preklop sa DP-25.1), 0389

0+952

28+118

DP-107b

Bošljak – Orljevo – Požarevac – Dubravica (pristanište)

0427, 1418 (preklop sa DP-24), 0428

26+232

44+467

DP-108a

Beranje – Srednjevo – Golubac

0438

0+000

5+483

DP-214a

Osipaonica – ulaz u Požarevac

0717

7+992

10+588

* Prema referentnom sistemu državnih puteva Srbije

Svi državni putevi na Planskom području su dvotračni, sa po jednom kolovoznom trakom po smeru, pokriveni su savremenim kolovoznim zastorom, a stanje je potpuno zadovoljavajuće samo na putevima I reda. Većina državnih puteva II reda zahteva rehabilitaciju, dok je na pojedinim putevima neophodna potpuna ili delimična rekonstrukcija deonica. Stanje horizontalne i vertikalne signalizacije je, takođe, potpuno zadovoljavajuće samo na državnim putevima I reda. Ukupna dužina državnih puteva na Planskom području iznosi oko 120 km.

Mreža opštinskih puteva na Planskom području ima dužinu od oko 77 km, odlikuje je relativno visoko učešće puteva sa savremenim kolovoznim zastorom (oko 85%), ali i loše stanje kolovoza, mala prosečna širina, odsustvo signalizacije i slično.

Kategorisana putna mreža (državni i opštinski putevi) u okviru Planskog područja ima ukupnu dužinu od oko 197 km, od čega oko 61% čine državnih putevi, a 39% su opštinski. Učešće puteva sa savremenim kolovozom u mreži je visoko i iznosi blizu 94%, što je iznad proseka za Braničevski upravni okrug i Republiku Srbiju. Međutim, i pored ovako visokog učešća puteva sa savremenim kolovozom, stanje pojedinih puteva (većine opštinskih i pojedinih državnih puteva II reda) nije na zadovoljavajućem nivou.

Jedan od pokazatelja razvijenosti putne mreže je i gustina putne mreže, koja na Planskom području iznosi 36,2 km/100 km² i znatno je ispod proseka u Srbiju, što je posledica velike površine kao i činjenice da je, za razliku od državne, opštinska mreža puteva slabije razvijena.

U pogledu položaja pojedinih naselja u odnosu na mrežu puteva stanje je relativno dobro. Naime, od ukupno 30 naselja na Planskom području, kroz 3 naselja (u kojima živi preko 56% stanovništva) prolaze državni putevi I reda, 16 ima neposrednu vezu državnim putevima II reda, dok je 11 naselja na opštinskoj mreži puteva (u njima živi samo 13% stanovnika).

Analizom saobraćajnog opterećenja puteva utvrđeno je da je na Planskom području najopterećenija deonica puta DP-24, Mala Krsna – ulaz u Požarevac sa 9.035 vozila prosečno u toku dana (u oba smera). Visok PGDS beleži se i na deonici DP-25.1 od Bratinca do ulaza u Požarevac (6.363 vozila), kao i deonici DP-105 od Bratinca prema Salakovcu (4.220 vozila prosečno dnevno). Značajan deo saobraćajnih tokova na glavnim putnim pravcima u tranzitu je kroz Plansko područje. U pogledu strukture saobraćajnog toka, na svim deonicama posmatranih putnih pravaca, uočava se da je dominantna kategorija vozila – putnički auto (učešće 79 – 84% u toku), teretna vozila imaju učešće 14–20%, a autobusi ispod 1,5%.

Jedan od pokazatelja ekonomske razvijenosti i standarda nekog područja je i stepen individualne motorizacije, koji je na području grada Požarevca (2008. godina) iznosio oko 239 putničkih automobila (u daljem tekstu: PA) na 1.000 stanovnika, što je znatno iznad proseka u Centralnoj Srbiji (213 PA/1.000 stanovnika), a iznad proseka za Braničevski upravni okrug (oko 212 PA/1000 stanovnika). Stepen individualne motorizacije za teritoriju opštine Veliko Gradište nešto je ispod proseka za Centralnu Srbiju i Braničevski upravni okrug.

Na Planskom području je organizovan međumesni javni prevoz putnika na linijama koje povezuju teritoriju sa velikim brojem destinacija u Srbiji. Prigradski (lokalni) prevoz putnika organizovan je na mreži linija kojima je većina naselja dobro povezana međusobno, kao i sa centrom područja. Redovi vožnje linija lokalnog javnog prevoza putnika prilagođene su školskoj i radnoj populaciji.

Na Planskom području postoji 13 stanica za snabdevanje gorivom i sa stanovišta kapaciteta i ukupnih potreba stanovništva za ovom uslugom, stanje je zadovoljavajuće. Problem je nešto izraženiji u pogledu pokrivenosti područja i dostupnosti pojedinih naselja ovoj vrsti usluge jer je većina postojećih kapaciteta locirana u gradskim naseljima Požarevac i Kostolac ili u koridorima državnih puteva I reda.

Iako su terenski uslovi na Planskom području veoma povoljni za razvoj biciklističkog saobraćaja, postoji samo jedna izgrađena staza na potezu od Požarevca prema naselju Lučica, dužine oko 3 km.

Planskim područjem prolazi i regionalna železnička pruga Mala Krsna – Požarevac – Bor – Rasputnica 2 (Vražogrnac), lokalna pruga Požarevac – Kostolac, a zadržan je i deo industrijske pruge Stig – Drmno.

Regionalna železnička pruga Mala Krsna – Požarevac – Bor – Rasputnica 2 je jednokolosečna, elektrificirana je samo do Požarevca, a u granicama Planskog područja proteže se u dužini od oko 30 km. Ovom prugom se ostvaruje najkraća železnička veza područja sa magistralnom prugom Beograd – Niš – granica sa Makedonijom, odnosno sa infrastrukturnim koridorom X, a preko nje i sa evropskom mrežom pruga. Lokalna pruga Požarevac – Kostolac je jednokolosečna pruga, nije elektrificirana, na njoj se uglavnom odvijao teretni saobraćaj, ali je zbog lošeg stanja infrastrukture već duže vreme van upotrebe. Industrijska pruga Stig – Drmno je vlasništvo „EPS”-a, izgrađena je za potrebe rudarskih aktivnosti i rada termoelektrane, ali je zbog širenja površinskih kopova prekinuta i van upotrebe je.

Od ostalih vidova saobraćaja, na Planskom području postoji sportsko-turistički aerodrom, lociran između Kostolačkog rukavca i desne obale Dunava, kao i određeni kapaciteti rečnog saobraćaja (dva pristaništa na Dunavu – Dubravica i Kostolac, pristanište na levoj obali Velike Morave kod betonskog Dragovačkog mosta), ali je opšta ocena da rečni saobraćaj nije dovoljno razvijen u odnosu na postojeće potencijale.

Generalno, imajući u vidu udaljenost od opštinskih centara u okruženju, blizinu infrastrukturnih razvojnih koridora X i VII, položaj postojećih putnih pravaca magistralnog i regionalnog značaja, povezanost sa mrežom železničkih pruga, osnov za razvoj vazdušnog saobraćaja i posebno veliki potencijal za razvoj rečnog saobraćaja, saobraćajno-geografski položaj Planskog područja se može oceniti kao vrlo povoljan.

*NAPOMENA: U toku izrade Prostornog plana područja posebne namene Kostolačkog ugljenog basena, na snagu je stupila Uredba o kategorizaciji državnih puteva („Službeni glasnik RS”, broj 14/12), prema kojoj je, u odnosu na raniju kategorizaciju, značajan deo putne mreže u Srbiji izgubio rang državne mreže. Kako je Prostorni plan prošao proceduru javnog uvida, uz saglasnost JP Putevi Srbije, daje se uporedni pregled državnih puteva prema ranijoj i novoj kategorizaciji. Napominjemo da se sve stacionaže puteva prikazane u Planu odnose na stari referentni sistem državnih puteva (novi još uvek nije urađen).

Prema novoj Uredbi, na teritoriji obuhvaćenoj Prostornog plana, došlo je do izmena prikazanih u Tabeli 6.1.

Tabela 6.1. Uporedni pregled državnih puteva po staroj i novoj kategorizaciji

Državni putevi prema

staroj kategorizaciji

Putevi prema novoj

Uredbi o kategorizaciji

Državni put I reda br.24

(Subotica–Zrenjanin–Pančevo-Kovin-Smederevo – Požarevac – Kučevo – Majdanpek – Negotin – granica Bugarske – Bregovo)

Državni put IB reda br.22

(Pančevo – Kovin – Smederevo – Požarevac – Kučevo – Majdanpek – Negotin – granica sa Bugarskom – gr.prelaz Mokranje)

Državni put I reda br.25.1

(Brana HE „Đerdap” – Donji Milanovac – Golubac – Veliko Gradište – Požarevac)

Državni put II reda br.128

(Požarevac – Veliko Gradište – Golubac – Donji Milanovac – Porečki Most)

Državni put II reda br.103

(Kostolac – Požarevac – Žabari – Svilajnac – Despotovac – Ćuprija)

Državni put II reda br.169 (Kostolac-Požarevac)

Državni put II reda br.130 (Požarevac – Žabari – Svilajnac –Despotovac – Ćuprija)

Državni put II reda br.105

(Ram – Bratinac – Salakovac – Malo Crniće – Žagubica – Brestovac – Selište)

U obuhvatu Plana (deonice Ram – Bratinac – Salakovac) gubi rang državnog puta - postaje opštinski put

Državni put II reda br.107b

(Bošljak – Orljevo – Požarevac – Dubravica (pristanište))

Gubi rang državnog puta – postaje opštinski put

Državni put II reda br.108a

(Beranje – Srednjevo – Golubac)

Gubi rang državnog puta – postaje opštinski put

Državni put II reda br.214a

(Osipaonica – ulaz u Požarevac)

Gubi rang državnog puta – postaje opštinski put

5.3.2. Korišćenje voda i vodoprivredna infrastruktura

Po realizovanim sistemima za korišćenje, zaštitu i uređenje voda, Plansko područje je jedno od najsloženijih u Srbiji. Uokvireno Dunavom i donjim tokom Velike Morave, koji se nalaze pod usporom HE Đerdap 1, a presečeno bujičnim tokom Mlave – na ovom području su izgrađeni složeni hidrotehnički sistemi: za zaštitu od velikih voda i uspora, za zaštitu priobalja, za snabdevanje vodom (u vrlo složenim uslovima poremećenih vodnih režima podzemnih voda zbog delovanja površinskih kopova). Sredinu područja presecaju reka Mlava i njen paralelni tok Mogila, na kojima su obavljani brojni regulacioni zahvati kako bi se ovi vodotoci uklopili u radove na eksploataciji kopova. Ušće Mlave je ovim intervencijama povezano neposredno sa glavnim koritom Dunava, dok se u prirodnom stanju pre ovih intervencija Mlava ulivala u rukavac Dunavac. Zbog potrebe hlađenja TE, u nizvodnom delu Mlava je regulisana dvojnim koritom, kako bi se obezbedio dovod vode iz Dunava za hlađenje termoelektrana i odvod tople vode. Takođe, eksploatacijom uglja na površinskim kopovima značajno su promenjeni, i stalno se menjaju, režimi podzemnih voda na širem području, a ne samo u zoni radova.

Na razvijenost hidrografije utiče i čitav niz drenažnih kanala, u okviru sistema za zaštitu priobalja od uticaja uspora HE Đerdap. Kanali za odvodnjavanje presecaju čitavo desno priobalje Dunava, kao i Kostolačku adu, čijim se režimima podzemnih voda upravlja kontrolom nivoa vode u Dunavcu, sistemom pregrada i crpnih stanica (u daljem tekstu: CS), a na nekim mestima i samoizlivnim bunarima koji se nalaze neposredno duž kanala, kako bi se nivoi podzemnih voda održavali u zahtevanim granicama.

Poseban problem su neravnomerni režimi svih reka u zoni uticaja. Dunav ima opseg protoka od oko 1.200 m³/s u periodima ekstremno malih voda, pa do oko 17.000 m³/s koliko iznosi velika voda verovatnoće 1%. Protoci Velike Morave su opsegu od oko 30 m³/s u periodu malovođa, pa do oko 3.000 m³/s koliko iznosi povodanj verovatnoće 1%, od koga treba štititi čitavo moravsko priobalje. Mlava je bujični vodotok, u kome se opsezi malih i velikih voda penju do oko 1:1000, od protoka koji je oko 0,4 m³/s u malovođu, pa do povodanja i od oko 400 m³/s. Još su nepovoljniji režimi na malim bujičnim rekama.

Zaključci analize režima podzemnih voda: radi se o području koje je bogato podzemnim vodama; radovima na kopovima i drenažnim radovima došlo je do obaranja nivoa podzemnih voda u zoni ne samo kopova, već i okolnih podzemnih akvifera; dolazi do snižavanja nivoa podzemnih voda i u aluvijalnim akviferima u donjem toku Velike Morave; i u zoni odlagališta i pepelišta došlo je do pogoršanja kvaliteta podzemnih voda. Ti fenomeni su bitni sa stanovišta hidrotehničkih rešenja, posebno u oblasti snabdevanja vodom.

Prema podacima nadležnog ministarstva na Planskom području odobrena su ili su u proceduri za odobrenje istraživanja pitke vode na sledećim lokalitetima: izvorište na području naselja Ostrovo, izvorište za vodosnabdevanje objekata NIS a.d.; izvorišta Šalinac i „Lovac” u Kostolcu, kao i izvorište JKP Vodovod i kanalizacija Požarevac. Uslovi i mišljenja nadležnog ministarstva, kao i detaljniji podaci o istraženim i overenim rezervama dati su u dokumentacionoj osnovi Prostornog plana.

U široj zoni Planskog područja snabdevanje vodom se obavlja iz Požarevačkog vodovoda (PV), koji je prerastao u veliki podsistem budućeg Moravsko-mlavskog regionalnog sistema. Iz njega se snabdevaju Požarevac i Kostolac, kao i sela Ćirkovac, Klenovnik, Petka, selo Kostolac i Drmno. Izvorišta PV su: 1) „Ključ”, u moravskom aluvionu, kapaciteta oko 300 l/s; 2) izvorište „Lovac”, u aluvionu Dunava kapaciteta oko 100 l/s; 3) izvorište „Meminac” kraj V. Morave sada se ne koristi zbog pogoršanja kvaliteta; 4) izvorište „Petka” u širem priobalju Dunavca, koje je jedno od značajnih izvorišta u ovom delu Srbije, ali je ugroženo zbog pogoršanog kvaliteta vode; 5) izvorište „Zabela”; i 6) izvorište „Jagodica” na Gornjem Kostolačkom ostrvu, koje je predviđeno Generalnim projektom kao izvorište koje će se aktivirati nakon 2015. godine.

Osnovni problemi u snabdevanju vodom gradskog naselja Požarevca su: fluktuacija izdašnosti izvorišta, zavisno od stanja nivoa u Moravi; sniženje nivoa podzemne vode u moravskom aluvionu; nedostatak vode, posebno leti, kada se potrošnja poveća za oko 150 l/s, a značajno se smanjuje izdašnost bunara na izvorištu „Ključ”; pogoršanje kvaliteta; i nedostatak rezervoarskog prostora, što ne obezbeđuje neophodnu hidrauličku stabilnost sistema, u malovodnim i havarijskim situacijama. Procenjuje se (u danu maksimalne potrošnje) da su današnje potrebe za vodom grada Požarevca 280÷350 l/s, odnosno 410÷560 l/s za 2022. godinu.

Pored PV kao regionalnog podsistema, postoji i lokalni vodovod naselja Bradarac, a u izgradnji su vodovodi u Maljurevcu i Bubušincu. Lokalno izvorište u priobalju Mlave za selo Drmno i selo Kostolac se ne koristi zbog prekoračenja MDK. Predviđene se revitalizacija ovog izvorišta, kao i izgradnja lokalnog vodovoda sela Kličevca.

Pošto se Plansko područje snabdeva isključivo iz podzemnih izvorišta, veće zone su ugrožene zbog delovanja tri antropogena uticaja: 1) obaranja nivoa podzemnih voda usled delovanja kopova i drenažnih sistema; 2) nepovoljnog uticaja pepelišta i odlagališta na kvalitet podzemnih voda; i 3) loše sanitacije naselja, koja otpadnim vodama ugrožavaju lokalna izvorišta.

Kanalizacione sisteme imaju samo Požarevac i Kostolac. Sistemi su separacioni. Otpadne vode iz Požarevca se odvode do postrojenja za prečišćavanje otpadne vode (u daljem tekstu: PPOV) pored hipodroma. U PPOV, koje ima mehaničko i biološko prečišćavanje dovode se i otpadne vode iz industrijskog dela grada i naselja Zabele. Sistem nema dovoljni obuhvat, te je potrebno njegovo širenje, posebno sekundarne mreže i nove pumpne stanice (u daljem tekstu: PS). Prečišćene vode upuštaju se u Brežanski kanal, koji se uliva u Veliku Moravu. Sistem kišne kanalizacije pokriva samo uže gradsko jezgro. Sa četiri glavna kolektora vode se odvode u Brežanski kanal i preko njega u Moravu.

Stanje kvaliteta vode na sve tri reke je nepovoljnije od stanja koje se zahteva strateškim planskim dokumentima (IIa klasa).

Potrebe industrije za vodom se obezbeđuju dvojako: 1) iz postojećih vodovoda, kada se traži voda kvaliteta vode za piće, 2) iz vlastitih vodozahvata (MPI). Najveći potrošači tehnološke vode su TE „Kostolac A i B”, za potrebe hlađenja. U oba slučaja se radi o protočnim sistemima hlađenja, a voda se zahvata iz glavnog toka Dunava. Za potrebe rashladnog sistema TE „Kostolac A” napravljeni su razdvojeni kanali za hladnu i zagrejanu vodu, kojim su dovod i odvod rashladne vode spojeni preko Kostolačkog ostrva sa glavnim tokom Dunava. U slučaju TE „Kostolac B” donji tok Mlave je regulisan, sa dva posebna korita, za dovod hladne i odvod tople vode, spojena sa tokom Dunava.

Hidroenergetsko korišćenje Dunava se odvija po režimu uspora „69,5 mnm i više”, koji podrazumeva podizanje uspora na ušću Nere do kote 70,40 mnm, što zahteva dodatnu zaštitu priobalja. Dodatno povećanje maksimalnog uspora na 70,90 mnm ne može se prihvatiti sa gledišta zaštite priobalja.

Odbrana od voda priobalja Dunava, Morave i Mlave sprovodi se nasipima (zaštita od povodanja 1%) i drenažnim sistemima, od unutrašnjih, provirnih voda. Posebno je složena zaštita Kostolačkog ostrva, nasipima i mrežom kanala sa pumpnim stanicama. Deo sistema zaštite je i pregrađen Dunavac, u kome se nivoi kontrolišu sa četiri PS. Sistemi za zaštitu priobalja od spoljnih i unutrašnjih velikih voda Dunava i u zoni ušća Velike Morave i Mlave, realizovani su za režime rada HE „Đerdap” sa kotom uspora 69,5 mnm. Sa prelaskom na nov režim, tzv. „69,5 i više” vršena je dorada sistema, da obezbedi pouzdanu zaštitu i u tim nepovoljnijim uslovima. Međutim, zaštitni sistemi zahtevaju revitalizaciju. Zbog lošeg održavanja postojećih drenažnih sistema isti sada rade sa umanjenom efektivnošću. Zbog zasutih kanala, koji dugo nisu propisno izmuljivani, kao i lošeg održavanja drenažnih bunara i crpnih stanica koje prepumpavaju vodu u Đerdapsku akumulaciju, povećale su se površine koje se plave i produžilo vreme vodoleže. Preduslov za zaštitu od voda je dovođenje postojećeg sistema u stanje koje može da obezbedi pouzdanu zaštitu i u uslovima sadašnjeg rada HE „Đerdap”, sa režimom „69,5 i više”, kao i potpunu zaštitu od povodanja Dunava, Velike Morave i Mlave verovatnoće 1%.

Termalne i mineralne vode. Na Planskom području, postoji široki spektar resursa mineralnih voda kako po teritorijalnoj raspodeli i dubini zagleganja, tako i po visini mineralizacije i temperature.

Na osnovu prikupljenih podataka iz 15 bušotina u zapadnom i istočnom delu basena i analize temperatura sa karotažnih dijagrama, može se zaključiti da se sa dubinom povećava temperatura, što daje vrlo interesantnu sliku rasporeda i visina temperaturnih gradijenata u planu i profilu.

Najveća vrednost temperaturnog gradijenata iznosi 6ºC/100 m.

To je uzana zona u zapadnom delu basena, u zoni Gornjeg kostolačkog ostrva, a izmerena je u bušotini Ost–2.

Nešto niži gradijent, između 5 i 6ºC/100 m, konstatovan je duž pojasa u širini od 3 – 5 km, od zapadne strane, odnosno zone sela Dubravica, preko Kostolca, do Dunava, zahvatajući lokalitet Viminacijum.

Druga zona istih vrednosti temperaturnih gradijenata nalazi se u zoni oko Požarevca.

Najniže vrednosti od 3,5 – 4ºC/100 m, takođe, zauzimaju dve manje zone, i to oko Rečice i Bradaračko-maljurevačkog područja.

Analizom visine mineralizacije i temperatura vode, može se zaključiti, da se podzemne vode sa relativno malom mineralizacijom formiraju u geološkom stubu od donjeg ponta (po novom M33) ka mlađim neogenim naslagama. Maksimalne temperature koje se mogu očekivati namenskim istraživanjima i izvođenjem određenih vodozahvatnih objekata, iznose oko 50ºC u centralnim delovima Drmljanske depresije. Ove vode mogu imati široku primenu kao mineralne u užem smislu, zatim u sportsko rekreacione, balneološke, energetske, tehnološke svrhe i slično. Njihova upotreba ne zahteva posebne mere zaštite u pogledu ispuštanja istih u otvorene recipijente.

Na osnovu za sada jedinog pouzdanog podatka o izdašnosti samoizlivom iz bušotine u krugu KPD „Zabela” (Pe-1) u količinama od oko 2 l/s ne može se sa sigurnošću izvući realan zaključak o izdašnosti mineralnih voda relativno male mineralizacije (1 – 2 g/l). Registrovana temperatura na ovoj bušotini iznosi 40 ºC na izlazu, što je verovatno znatno manje nego što stvarno iznosi u vodonosnom horizontu iz kojeg samo deo vode ističe i prelazi put od skoro 400 m do površine terena, a naročito kroz hladne podzemne vode iz kvartarnih i mlađih neogenih naslaga koje znatno utiču na smanjenje temperatura na izlazu iz bušotine.

Drugi važan lokalitet pojavljivanja mineralnih voda relativno male mineralizacije (1 – 3 g/l) je lokalitet Gornjeg kostolačkog ostrva i bušotine Ost-1. Prikazom voda iz istraživanog intervala 681 – 684 m iz bušotine Ost-1, utvrđen je hemijski sastav.

Radi se o veoma perspektivnoj lokaciji koja bi u slučaju izvođenja namenskog vodozahvata za eksploataciju mineralnih voda, sigurno imala veliki značaj u pogledu zahvatanja značajnih količina voda po mineralizaciji, hemijskom sastavu uopšte i temperaturi. Na ovoj lokaciji se na veoma malim dubinama očekuju količine od 10 – 15 l/s samoizlivom i temperature oko 50ºC. Dakle, slično kako i u slučaju KPD „Zabela”.

U centralnom delu basena, prognozira se visina temperatura od 60 – 70 ºC, za usvojeni gradijent 5ºC/100 m.

Po obodu najdubljih delova panonske serije, u vodonosnim horizontima na dubinama od 1.000 – 1.200 m, treba očekivati nešto niže temperature, ali još uvek veoma značajne, u granicama od 45 – 55 ºC, za usvojeni srednji gradijent od 4,5ºC/100 m.

Udaljavajući se od centralne depresije panonske serije prema obodu, skoro u koncentričnom smislu, opadaju i prognozirane temperature, koje se očekuju u eventualnim vodonosnim horizontima na dubinama od 800 – 1000 m od 36 – 45ºC, od 700 – 800 m oko 35 – 40ºC, i ispod 700 m oko 25 – 35ºC.

5.3.3. Energetska infrastruktura

Elektroenergetski sistem na Planskom području čine: termoelektrane „Kostolac A i B”, priključene na naponski nivo od 400 kV i 110 kV, prenosna mreža od 400 i 110 kV koja je vlasništvo JP „Elektromreža Srbije” i distributivna mreža 110, 35, 10 i 0,4 kV.

Distributivna mreža i trafostanice, sem sopstvene mreže TE-KO „Kostolac”, nalaze se u okviru PD „Centar” d.o.o. Kragujevac u čijem je sastavu ED Požarevac, sa poslovnicom u Kučevu, odnosno ispostavom u Golupcu. Distributivna mreža je dimenzionisana za podmirenje potreba za električnom energijom na lokalnom području.

Područje Kostolačkog ugljenog basena napaja se iz trafostanice 110/35 kV „Kostolac” sa transformatora instalisane snage 31,5 MVA, iz trafostanice 110/35 kV „Požarevac 1” instalisane snage 2 x 31,5 MVA i trafostanice 110/35 kV „Veliko Gradište” trenutno instalisane snage 2 x 20 MVA.

U TS 110/35kV „Kostolac” se nalazi jedan transformator snage 31,5 MVA, koji je priključen na sabirnice 110 kV u TE Kostolac. Pošto su na te sabirnice priključena i oba agregata u TE „Kostolac A” (100 i 200 MW) i četiri voda 110 kV iz pravca Smedereva (dva direktna iz TS 220/110 kV „Smederevo 3”) transformacija 110/35 kV u Kostolcu ima sigurno napajanje sa strane 110 kV. Kako TS 110/35 kV „Kostolac” nije preko mreže 35 kV povezana ni sa jednom susednom TS 110/35 kV, sa stanovišta sigurnosti kritičan je ispad tog jedinog transformatora u Kostolcu. Tada, u prvom momentu, bez napajanja ostaju svi potrošači u distributivnoj mreži vezanoj za ovu TS. Rezervno napajanje može se, u ovakvom slučaju, uspostaviti i preko transformatora 35/6 kV snage 31,5 MVA, koji u postrojenju Kostolca povezuje sabirnice 6 kV na koje je vezana sopstvena potrošnja elektrane, sa sabirnicama 35 kV sa kojih se napaja distributivna mreža. Naravno, ako taj transformator može u tom momentu da prihvati dodatno opterećenje od 10 MW, koliko je bilo vršno opterećenje distributivne mreže u 2000. godini.

TS 110/35kV „Požarevac 1” (2 x 31,5 MVA) locirana je u naselju Ćirikovac, oko 4 km severno od grada. Jedan transformator u ovoj TS instaliran je 1974. godine, a drugi 1984. godine, pa sa zamenom prvog treba računati u periodu 2010 – 2015. godine, a drugog posle 2020. godine. Ova TS napaja sam grad Požarevac i veći broj seoskih naselja na području grada Požarevca, kao i tri naselja iz opštine Malo Crniće. Vezana je sa dva voda 110 kV (na istim stubovima) sa razvodnim postrojenjem 110 kV u TE „Kostolac A” i sa dva voda (takođe na istim stubovima) sa TS 110/35 kV „Petrovac”, koja je dalje povezana sa TE Morava i TS 400/110kV „Bor 2”. Presek provodnika ovih vodova Al/Če 120 mm² (jedini vodovi u mreži – a sa tim presekom) i ova dva dvostruka voda (Kostolac – Požarevac i Požarevac – Petrovac) izgrađena su 1948. godine i najstariji su vodovi u prenosnoj mreži Srbije. Zbog starosti i malog preseka provodnika, potrebna je njihova revitalizacija (ili zamena) u narednom periodu.

Grad Požarevac i prigradska naselja napajaju se električnom energijom na 35 kV nivou iz TS 110/35 kV „Požarevac 1” instalisane snage 63 MVA. Postignuto vršno opterećenje TS 110/35 kV

„Požarevac 1” je 60,4 MVA, odnosno 96% instalisane snage. Pri ovakvom režimu opterećenja TS 110/35 kV „Požarevac 1”

nije moguće aktiviranje industrijske zone grada kao ni priključenje novih potrošača. Pomenutu TS 110/35 kV „Požarevac 1” ne karakteriše faktor sigurnosti „n-1” što jasno ukazuje na veoma nisku pouzdanost napajanja. Naime ispadom ovog elektroenergetskog objekta bez napona ostaje celokupno područje grada Požarevca sa prigradskim naseljima, odnosno 45% ukupnih angažovanih energetskih kapaciteta ED „Elektromorava” Požarevac.

Trafostanica 110/35 kV „Veliko Gradište” napaja se preko jednog voda 110 kV Rudnik 1 – Veliko Gradište. Taj vod izgrađen je sa provodnicima Al/Če 240 mm², a dug je 22,9 km. U normalnom pogonu napajanje TS 110/35 kV „Veliko Gradište” preko ovog voda je zadovoljavajuće. Prema kriterijumu sigurnosti stanje je nezadovoljavajuće. Pri ispadu voda Rudnik 1 – Veliko Gradište, u prvom momentu bez napona ostaju svi potrošači koji su u tom momentu napajani iz TS 110/35 kV „Veliko Gradište”. Takođe, iz pravca TS 110/35 kV „Požarevac 1”, području Velikog Gradišta može se, vodom 35 kV Požarevac – Bratinac – Češljeva Bara – Veliko Gradište, obezbediti ispomoć od oko 10 MW. Ipak, ako se taj ispad desi u momentu vršnog opterećenja, neophodna je redukcija opterećenja od oko 60%.

Vršno opterećenje TS 110/35 kV „Veliko Gradište” u periodu 1996 – 2000. godine kretalo se između 30 i 36 MVA, zavisno od toga da li je zona Kučeva napajana iz nje ili iz pravca Majdanpeka. Ta opterećenja nisu nadmašena ni u periodu do 2003. godine. Instalisana snaga TS 110/35 kV „Veliko Gradište” je na granici zadovoljavajuće. Pri ispadu jednog transformatora, prebacivanjem područja Kučeva na Majdanpek 2, a TS 35/10 kV „Češljeva Bara” na TS 110/35 kV „Požarevac 1”, opterećenje drugog može se još uvek zadržati ispod 24MVA.

Na području Kostolačkog ugljenog basena iz TS 110/35 kV „Veliko Gradište” napaja se električnom energijom Majilovac, Sirakovo, Beranje i Kurjače.

Iz trafostanica 35/10 kV, preko 10 kV vodova, vrši se napajanje trafostanica prenosnog odnosa 10/0,4 kV. Trafostanice 10/0,4 kV, koje snabdevaju uže gradsko područje, uglavnom se napajaju podzemnim 10 kV vodovima, dok se trafostanice 10/0,4 kV u širem gradskom području, okolnim naseljima i selima napajaju nadzemnim 10 kV vodovima. Iz trafostanica 10/0,4 kV električna energija se do krajnjih potrošača dovodi preko niskonaponskih vodova 0,4 kV, koji mogu biti nadzemni ili podzemni.

Tabela 7. Podaci o postojećim vodovima JP EMS 110 kV i 400 kV na području Kostolačkog basena

Red. br.

Oznaka DV

Naziv DV

Dužina (km)

Tip i broj provodnika

Godina. izgradnje

Godina rekonstrukcije

DV 110 kV

1.

101A/4

SMEDEREVO 4 – KOSTOLAC A

21,290

Al/Če 150/25

1956

1991

2.

101B/4

SMEDEREVO 1 – KOSTOLAC A

20,075

Al/Če 150/25

1956

1991

3.

102A/1

KOSTOLAC A – POŽAREVAC

10,088

Al/Če 150/25

1948

1975

4.

102B/1

KOSTOLAC A – POŽAREVAC

10,088

Al/Če 150/25

1948

1989

5

102 B/2

POZAREVAC – PETROVAC

36,483

Al/Če 120/20

1948

2002

6.

1144A

KOSTOLAC – SMEDEREVO 3

26,539

Al/Če 240/40

1979

2008

7.

1144B

KOSTOLAC – SMEDEREVO 3

26,539

Al/Če 240/40

1979

2008

8.

1159

DRMNO (SP) – KOSTOLAC

9,905

Al/Če 240/40

1987

9.

1160

DRMNO (SP) – RUDNIK 2

2,572

Al/Če 240/40

1987

10

1161/1

RUDNIK 1 – RUDNIK 3

11

1161/2

RUDNIK 3 – VELIKO GRADIŠTE

DV 400 kV

1.

401/1

BEOGRAD 8 – DRMNO

87,074

Al/Če 2x 490/65

1970

2005

2.

401/2

DRMNO – ĐERDAP 1

154,091

Al/Če 2x 490/65

1970

2005

3.

453

DRMNO – PANČEVO 2

49,499

Al/Če 2x 490/65

1987

2006

Tabela 8. Spisak DV 110 kV koji ne pripadaju mreži prenosa JP EMS na području Kostolačkog basena

Red. br.

Oznaka DV

Naziv DV

Dužina (km)

Tip i broj provodnika

Godina izgradnje

Korisnik

DV 110 kV

1

1128/1

TE KOSTOLAC A – RUDNIK 1

12,700

Al/Č240/40

1979

TE-KO Kostolac

2.

1128/2

RUDNIK 1 – RUDNIK 2

6,400

Al/Č240/40

1979

„

Tabela 9. Spisak TS JP EMS u mreži prenosa na području Kostolačkog basena

Red. br.

Šifra objekta

OBJEKAT

Br. TR

Prenosni odnos

Instalisana snaga (MVA)

U pogonu od

TS 110/h kV

1.

TS11039

POŽAREVAC

TR1

110/35/10 kV

31,50

1974.

TR2

110/35/10 kV

31,50

1984.

TS 400/h kV

1.

RP13109

DRMNO

-

400 kV

1986.

Tabela 10. Spisak TS korisnika mreže za prenos električne energije na području Kostolačkog basena

Red. br.

Korisnik objekta

OBJEKAT

Br. TR

Prenosni odnos

Instalisana snaga (MVA)

U pogonu od

TS 110/h kV

1.

KOSTOLAC

RUDNIK 1

TR1

110/6,3

16,0

1979

TR2

110/6,3

16,0

1979

2.

KOSTOLAC

RUDNIK 2

TR1

110/6,3

15,0

1979

3.

KOSTOLAC

RUDNIK 3

TR1

110/6,3

16,0

2008

TR2

110/6,3

16,0

2008

4.

TE KOSTOL. A

TE KOSTOLAC A

TR1

110/6,3

50,0

1958

TR2

110/35/6,3

31,5

1977

5.

TE KOSTOL. B

TE KOSTOLAC B

TR1

110/6,3

50,0

1987

Magistralni vrelovod Kostolac – Požarevac služi za transport vrele vode, temperature 130/75°C, pritiska NP 16, od IPS do primarne gradske mreže Požarevca. Vrelovod je izveden od čeličnih šavnih cevi prečnika Ø 660,4 x 7,1 mm i vodi se kroz gradsko područje Kostolca i Požarevca, podzemno u betonskom kanalu, a na ostalom području nadzemno, na niskim stubićima. Na magistralnom vrelovodu su predviđeni priključci za sledeća naseljena mesta: Kostolac, Klenovnik, Petka, Ćirikovac i Požarevac. Ukupan predviđeni konzum svih potrošača je 315 MW.

Primarna gradska mreža obuhvata: cevovod od završetka vrelovoda na ulazu u gradsko naselje Požarevac do toplopredajnih stanica (TPS) sa pripadajućom opremom. Toplopredajne stanice (TPS) su indirektnog tipa sa izmenjivačem toplote, regulacijom temperature u zavisnosti od spoljne temperature i merenjem utroška toplotne energije ultrazvučnim meračima protoka. Trenutno je izgrađeno 138 zonskih toplopredajnih stanica i 216 individualnih toplopredajnih stanica. Ukupan konzum trenutno priključenih objekata je 80 MW.

I pored niza urađenih studija i projekata u prethodnom periodu, gasovodna mreža na području grada Požarevca i Kostolačkog basena još uvek nije izrađena.

5.3.4. Telekomunikacije i poštanski saobraćaj

Telekomunikacije

Telekomunikaciona infrastruktura fiksne javne mreže na Planskom području je dobro razvijena. Ukupno je uključeno 20.409 telefona na oko 77.800 stanovnika (po popisu iz 2002. godine), što je 26,2 telefona na 100 stanovnika. Sva naselja imaju fiksne telefonske priključke. Sve centrale su digitalne, ali veliki broj je starije generacije tipa DKTS, OMNI-G i SI2000, koji imaju instalirane dvojnike i ne podržavaju rad širokopojasnih ISDN sistema. Ovi sistemi zahtevaju brzu zamenu, odnosno paralelno uvođenje novih multiservisnih pristupnih čvorova (u daljem tekstu: MSAN), koji omogućavaju prenos podataka, širokopojasni internet i ostale savremene usluge. U poslednje dve godine ova vrsta priključaka naglo se razvija (uključeno je 808 – 2B+D i 7.360 širokopojasnih pristupa).

Ugradnja novih multiservisnih čvorova u telekomunikacionu mrežu, paralelno sa postojećim telefonskim centralama, otpočela je najpre u gradu Požarevcu. U drugoj polovini 2010. i prvoj polovini 2011. godine pušteno je u rad osam ovakvih čvorova na lokacijama: Rasadnik, Lučički put, Brežanski put, Zabelski put, Crveni krst, Sopot, Sportski centar i Ljubičevo.

Fiksna telekomunikaciona infrastruktura na Planskom području dobro je pokrivena mrežom optičkih kablova (od 14 telefonskih centrala samo jedna nije povezana optičkom kablom). Tu mrežu sačinjavaju optički kablovi: Smederevo – Požarevac – Žabari – Velika Plana i Požarevac – Petrovac.

Na ove kablove izgrađen je i određen broj privoda, koji su povezali znatan broj telefonskih centrala na Planskom području. Pored toga, na ovom području su izgrađeni i lokalni optički kablovi: Požarevac – Kostolac, Požarevac – Dubravica i Požarevac – Veliko Gradište.

Ovo omogućava brzu i efikasnu modernizaciju mreže.

Osnovno ograničenje su postojeće digitalne centrale starije generacije, koje ne omogućavaju savremene ISDN usluge. One opslužuju oko 8.000 telefonskih pretplatnika, od kojih većina ne zahteva nove usluge, ali oni koji zahtevaju ne mogu ih dobiti ukoliko se te centrale ne zamene ili paralelno uvedu MSAN uređaji što, u nekim slučajevima, nije moguće. Ova zamena zahteva značajna ulaganja.

Mobilna telefonija se intenzivno razvija. Završetkom novih baznih stanica dobiće se kvalitetno pokrivanje Planskog područja osnovnim telefonskim signalom, kao mogućnost korišćenja savremenih usluga preko GSM mreže.

Pokrivanje radio-difuznim signalom je dobro. U ovoj oblasti predstoji digitalizacija postojeće mreže, što će omogućiti znatno kvalitetniji prijem svih vrsta radiodifuzije.

Sistem veza i telekomunikacija u zoni TE-KO „Kostolac”

Kada je reč o sistemu veza i telekomunikacija u zoni TE-KO, treba napomenuti da ovaj sistem ima dva bitno različita dela i to:

1. sistem veza za potrebe daljinskog nadzora i upravljanja Elektroenergetskog sistema (Tehnički sistem veza) i

2. sistem veza za potrebe industrijskih objekata i procesa proizvodnje unutar TE-KO (Poslovni sistem).

Tehnički sistem veza

Tehnički sistem veza Elektroprivrede predstavlja skup sredstava telekomunikacija i informacionih tehnologija koja obezbeđuju sistem daljinskog nadzora i upravljanja elektroenergetskog sistema. Ovaj sistem planira i gradi JP „Elektroprivreda Srbije” (u daljem tekstu: „EPS”). On povezuje sve značajnije proizvodne pogone i razvodna postrojenja (RP) u sistemu Dispečerskog centra (DC) „EPS”-a u Beogradu, direktno ili preko područnih podcentara. Ranije primenjivani sistemi VF veza po dalekovodima, analognih RR veza, simetričnih kablova i slično, zamenjuje se savremenijim digitalnim sredstvima kao što su: optički kablovi u zemljovodnom užetu sa odgovarajućim sistemima, digitalne RR veze i slično.

Krajem 1990-tih godina u „EPS”-u je urađen opsežan projekt realizacije tih veza za sistem elektroprivrede u celini. Primarna mreža dalekovoda (nivo 400, 220 i 110 kV) opremljena je najsavremenijim sredstvom telekomunikacija, optičkim kablom. Optička vlakna se postavljaju u zemljovodnom užetu dalekovoda.

Prema tom projektu „EPS”-a izvršeno je povezivanje svih primarnih objekata Kostolačkog basena u Tehnički sistem veza „EPS”-a savremenim i dugoročnim sredstvima veza i to: „Drmno”, TE „Kostolac A”, TE „Kostolac B” i TS Požarevac.

Ovim je omogućeno da se svi objekti Kostolačkog basena uključe u tehnički sistem veza.

Prvom fazom realizacije tehničkog sistema veza instalirani su SDH sistemi prenosa sa kojima je izvršeno:

– povezivanje RP Drmno (kao podcentar basena u tehničkom sistemu) sa TS 400 kV Beograd 8, a preko njega sa DC „EPS”-a u Beogradu sa optičkim kablom i odgovarajućim SDH sistemom u prstenastoj konfiguraciji Beograd 8 – TE „Kostolac B” – HE Đerdap – TS Bor i dalje preko EE objekata u Srbiji prema Beogradu i

– povezivanje TE „Kostolac A” u sistem veza „EPS”-a, takođe optičkim kablom u zemljovodnom užetu i odgovarajućim SDH sistemom prenosa u prstenastoj strukturi Beograd 8 – TS Smederevo 3 – TE „Kostolac A” – RP Drmno i dalje, preko ovog podcentra prema Beogradu.

Realizacijom tehničkog sistema postiže se veoma dobro i dugoročno povezivanje Kostolačkog basena sa sistemom „EPS”-a u celini, kao i modernizacija veza unutar samog basena.

Poslovni sistem veza

Poslovni sistem veza u okviru Kostolačkog basena predstavlja skup telekomunikacionih sredstava koja omogućavaju brzu i dobru komunikaciju između svih objekata Basena.

Dosadašnji sistem poslovnih veza uglavnom je bio zasnovan na sistemu kućnih automatskih telefonskih centrala i bakarnih kablova koji su ih povezivali. Izgradnjom mreže optičkih kablova stvoreni su uslovi da se ovaj sistem zameni znatno savremenijim multiservisnim pristupnim čvorovima, koji omogućavaju prenos ne samo telefonskog saobraćaja nego i prenos podataka i ostale savremene telekomunikacione usluge. Ugradnja ovih sistema u okviru „EPS”-a je u toku.

U okviru radova na izgradnji optičkih kablova tehničkog sistema veza „EPS”-a, izvršena je ugradnja optičkih kablova po zemljovodnom užetu DV 110 kV, između svih važnih čvorišta Kostolačkog basena i to: TE „Kostolac B” – TE „Kostolac A”, TE „Kostolac A” – Rudnik 1, Rudnik 1 – Rudnik 2 i Rudnik 1 – Rudnik 3. Realizacija posebnog (samonosivog) optičkog kabla na relaciji TS Požarevac – Elektrodistribucija Požarevac je u toku.

Optičkim kablovima stvoreni su uslovi da se kompletan poslovni sistem Basena modernizuje, ugradnjom multiservisnih pristupnih čvorova, odnosno odgovarajućih rutera, kako bi mogao da odgovori zahtevima savremenih elektronskih komunikacija. Tako su u objektima Basena ugrađeni savremena telekomunikaciona čvorišta firme Erikson u objektima TE „Kostolac A”, Direkcija Basena, TE „Kostolac B”, PK „Drmno”, RP „Drmno” i Drobilana „Drmno”.

Izgradnjom ovog sistema veza u okviru Kostolačkog basena, kao i njegovim povezivanjem sa javnom mrežom postiže se da sistem telekomunikacija u Basenu bude savremen i efikasan, odnosno da može da odgovori svim potrebama u narednom periodu.

Poštanski saobraćaj

Na Planskom području ima 13 poštanskih jedinica, od toga šest u gradu Požarevcu, a sedam na ostalih 29 naselja. Prema broju stanovnika po poštanskoj jedinici, kao i po prostornom rasporedu, stanje nije sasvim zadovoljavajuće. Ovu mrežu bi trebalo proširiti na naselja koja su udaljena od postojećih poštanskih jedinica.

Osnovni potencijal predstavlja postojeća mreža od 13 jedinica poštanskog saobraćaja, a izvesno ograničenje za razvoj poštanskog saobraćaja su razvojni dokumenti Pošte Srbije u kojima nije predviđeno otvaranje novih poštanskih jedinica na ovom području.

5.3.5. Komunalna infrastruktura

Nadležnosti u oblasti prikupljanja otpada na Planskom području ima javno komunalno preduzeće iz Požarevca, koje prikuplja otpad sa područja dva gradska naselja Požarevca i Kostolca.

Ruralna područja grada Požarevca nisu obuhvaćena sistemom prikupljanja otpada (osim Sela Kostolac, Petke, Klenovnika i Ostrova, u kojima se otpad prikuplja samo iz centralnih delova), što za posledicu ima razvoj lokalnih „divljih” smetlišta u mnogim selima.

Organizovano iznošenje i deponovanje smeća na području gradskih naselja Požarevca i Kostolca sprovodi se kroz aktivnosti sakupljanja i deponovanja čvrstog komunalnog otpada od fizičkih i pravnih lica, kao i sa divljih deponija i kroz sakupljanje i deponovanje građevinskog otpada na tri deponije – „MIP”, „Jeremijino polje” (Požarevac) i deponiju u površinskom kopu „Klenovnik” (Selo Kostolac). Ostala nesanitarna odlagališta imaju lokalni karakter, javno komunalno preduzeće vrši povremeno odvoženje otpada i sa ovih lokacija.

U okviru Javnog komunalnog preduzeća Požarevac posluje, kao posebna radna jedinica Reciklažni centar, koji se bavi primarnom selekcijom otpada, odnosno separacijom, sakupljanjem i reciklažom papira, kartona, PET i druge ambalaže. Za potrebe primarne selekcije otpada raspoređeno je preko 70 specijalnih kontejnera u gradskim naseljima Požarevac i Kostolac.

Na Planskom području produkuje se i izvesna količina opasnog, industrijskog i medicinskog otpada koji se zajedno sa komunalnim i komercijalnim otpadom odlaže na postojeće deponije.

Na Planskom području sahranjivanje se obavlja na gradskim i seoskim grobljima, pri čemu su gradska groblja u nadležnosti javnog komunalnog preduzeća iz Požarevca i planski su građena, dok su seoska groblja van ingerencija gradske uprave, odnosno u nadležnosti su mesnih zajednica.

Stanje i način na koji se groblja održavaju je nezadovoljavajući. Neophodna je izrada planske dokumentacije za njihovo širenje ili eventualnu izgradnju novih grobalja na drugim lokacijama. Pojedina seoska naselja imaju problem zbog nemogućnosti širenja postojećih kapaciteta grobalja, pa je potrebno uređenje novih lokacija.

Postoje dve gradske pijace (u Požarevcu i Kostolcu) u nadležnosti javnog komunalnog preduzeća iz Požarevca. Van gradskih naselja, trenutno funkcionišu dve manje zelene pijace – u Kličevcu i Majilovcu, sa osam, odnosno 15 tezgi. Zelene pijace su u nadležnosti mesnih zajednica. Stočnu pijacu ima samo naselje Kličevac, površine jednog ara.

Pijace su uglavnom uređene prema odgovarajućim standardima, a nedostaci se odnose pre svega na higijenske uslove na pojedinim pijacama i promet robe van pijace. Postoji potreba za otvaranjem novih pijaca.

Potencijali za razvoj komunalnih objekata ogledaju se pre svega u mogućnosti razvoja sistema usluga evakuacije otpada iz seoskih naselja koja nisu obuhvaćena postojećim sistemom prikupljanja čvrstog otpada, odnosno, implementacijom strategije i programa upravljanja čvrstim otpadom. Potencijal predstavlja realizacija projekta sanacije, zatvaranja i rekultivacije postojećih nesanitarnih i divljih deponija na Planskom području (posebno deponije „Jeremijino polje”) i projekta sanacije i zatvaranja uz rad deponije u površinskom kopu „Klenovnik”. Realizacija ovih projekata sistematski se sprovodi od 2004. godine za deponiju „Jeremijino polje”, odnosno od 2011. godine za deponiju u površinskom kopu „Klenovnik”. Posebnu prednost predstavlja i činjenica da se poslednjih godina sprovodi i primarna selekcija otpada.

Ograničenja predstavljaju: deponovanje otpada na neuređenim i nesanitarnim deponijama, neregulisano deponovanje otpada iz ruralnih sredina, nepostojanje integralnog sistema reciklaže, nezadovoljavajući načina održavanja i nedovoljni kapaciteti grobalja, mali broj i nezadovoljavajući higijenski uslovi zelenih i stočnih pijaca koje ne odgovaraju potrebama stanovništva i drugo.

5.4. Stanovništvo, javne službe i mreža naselja

5.4.1. Stanovništvo

Prema prvim rezultatima Popisa 2011. godine na Planskom području živi oko 76.200 stanovnika8. Populacioni rast na Planskom području u periodu 1948 – 2011. godine (indeks 133,9; stopa rasta 4,5‰) viši je od proseka za Centralnu Srbiju (indeks 125,3; stopa 3,6 ‰). Istovremeno, Braničevski upravni okrug beleži opadanje broja stanovnika (indeks 73,2; stopa – 4,9‰). Posmatrano po međupopisnim periodima porast broja stanovnika je bio sve slabijeg intenziteta, a poslednje dve decenije evidentno je opadanje broja stanovnika. Takođe, rast broja stanovnika beleže samo gradska naselja Požarevac i Kostolac, dok je u seoskim naseljima evidentno opadanje.

Bitna karakteristika ovog područja je da veliki broj građana radi/boravi u inostranstvu. Prema Popisu 1991. godine, u inostranstvu je radilo/boravilo oko 9,3% stanovnika Planskog područja, 2002. oko 11%, a 2011. godine oko 12,5% i to: iz gradskih naselja oko 7%, a seoskih znatno više, oko 26%.

Broj domaćinstava se u periodu 1948 – 2002. godina povećao se sa 14.479 na 25.134, a prema prvim rezultatima Popisa 2011. godine na Planskom području ima oko 26.000 domaćinstava. Prosečno domaćinstvo, 2002. godine je brojalo 3,2 člana, a 2011. nešto manje, 2,9 članova. U strukturi domaćinstava, dvočlana čine četvrtinu (23%), jednočlana i četvoročlana oko dve petine (19,6% i 20,4%), a zatim slede tročlana (18,4%). Domaćinstva sa 5 članova su učestvovala sa oko 9 %, a veća domaćinstva, koja su po pravilu i višegeneracijska, takođe, sa oko 9%, ali sa značajnim razlikama između gradskih i seoskih naselja. U selima na području grada Požarevca ova domaćinstva čine trećinu od ukupnog broja (petočlana 14,6% i sa 6 i više članova 19,6%), a u selima opštine Veliko Gradište preko dve petine (18,8% i 23,4%).

Poslednjih decenija evidentno je opadanje prirodne komponente obnavljanja stanovništva (smanjenje stope nataliteta i fertiliteta i povećanje stope mortaliteta). Tako, prosečna godišnja stopa prirodnog priraštaja se od 2,1‰ u periodu 1981 – 1991. godina smanjila na svega 0,1‰ u periodu 1991 – 2002. godina, a poslednjih godina dobija negativan predznak.

Intenzivna imigraciona kretanja, kao i proces starenja, izmenili su ukupne populacione potencijale po velikim starosnim grupama (Grafikon 8). Na Planskom području, 2002. godine, najmlađi kontingent (do 19 godina) je činio 23% od ukupnog stanovništva, i sa nešto višim učešćem u gradskim (23,7%), nego u seoskim naseljima (21,6%). Mlađe sredovečno (20 – 39 godina) i starije sredovečno (40 – 59 godina) stanovništvo bilo je zastupljeno skoro u istom iznosu 26,6% i 27,1%, i u gradskim (27,7% i 28,6%) i ostalim naseljima (24,4% i 24,2%). Stanovništvo starije od 60 godina je učestvovalo sa 22,2%, a razlika između gradskih i seoskih naselja je već veoma velika (18,8% : 28,7%).

Takođe, od 30 naselja na Planskom području, u stadijumu demografske starosti (35-39 godina) su gradska naselja Požarevac i Kostolac (prosečna starost 39 i 36 godina), 20 naselja je u stadijumu duboke demografske starosti (40 – 43 godine), a osam u stadijumu najdublje demografske starosti (prosečna starost 44 i više godina).

Na Planskom području se u periodu 1991 – 2002. godina smanjilo učešće aktivnog i izdržavanog stanovništva, a povećalo učešće lica s ličnim prihodom, s tim što postoje znatne razlike između tipova naselja. Delatnosti iz oblasti primarnog sektora (2002) obavljalo je 10,7% aktivnog stanovništva, sekundarnog 44,4%, tercijarno-kvartarnog 23,1%, nepoznat sektor delatnosti 1,5%, a oko petine (20,3%) aktivnog stanovništva nije obavljalo delatnost. U gradskim naseljima preko polovine aktivnih lica je bilo angažovano u delatnostima kvartarno-tercijarnog sektora (51,5%) i preko četvrtine u sekundarnom sektoru (28,7%), a u seoskim dve trećine (66,2%) u primarnog, 12,8% u sekundarnom i oko 18% u tercijarno-kvartarnom sektoru. U selima na području grada Požarevca aktivnih u primarnom sektoru je oko 63%, a u selima opštine Veliko Gradište znatno više, oko 85%. Poljoprivredno stanovništvo je 2002. godine činilo 10,5% i to: u gradskim naseljima 0,8%, u selima na području grada Požarevca oko 25% i u selima opštine Veliko Gradište oko 61%.

Formalno obrazovanje stanovništva. U 2002. godini bez škole i sa nepotpunom osnovnom školom bila je oko četvrtine (24,2%) stanovništva, a sa osnovnom školom 26,1%, što znači da je polovina građana Planskog područja sa 15 i više godina bilo nedovoljno obrazovano (u gradskim 37,7%, seoskim 74,3%). Stanovnici sa srednjim obrazovanjem učestvuju sa 38,6% (u gradskim oko 47%, seoskim oko 23%), a učešće građana sa višim (4,2%) i visokim obrazovanjem (4,4%) na Planskom području iznad je proseka za Braničevski upravni okrug (2,9% i 2,6%), ali ispod proseka za Centralnu Srbiju (4,6% i 7,0%). Prostorni raspored stanovnika ovih obrazovnih nivoa ukazuje na koncentraciju u gradskim naseljima – Požarevac 13,4% sa višim i visokim obrazovanjem, Kostolac oko 7% (Centralna Srbija bez Beograda 13,7%), dok u seoskim naseljima svega 1,8% stanovnika ima više ili visoko obrazovanje.

––––––––––––––

8 U izveštaju Republičkog zavoda za statistiku o prvim rezultatima Popisa 2011. godine navodi se da prilikom izračunavanja prvih rezultata Popisa nisu uzeti u obzir svi parametri za definisanje ukupnog stanovništva koji će biti primenjeni prilikom izrade konačnih rezultata. Takođe, određeni broj lica i domaćinstava koja su popisana tokom naknadnog popisivanja nisu raspoređeni po popisnim krugovima/naseljima i iskazani su kao „neraspoređeni” (oko 1.200 lica na Planskom području).

5.4.2. Javne službe

Predškolska zaštita dece – Na području grada Požarevca postoji devet objekata predškolskih ustanova – osam u gradskim naseljima (sedam u Požarevcu, jedan u Kostolcu) i jedan u selu Lučica. I pored toga što su u poslednjoj deceniji otvorena dva nova vrtića još uvek postoji deficit od oko 500 mesta za smeštaj dece predškolskog uzrasta. U većini predškolskih ustanova standardi boravka dece su zadovoljavajući u odnosu na prostorne i infrastrukturne parametre. Izuzev novootvorenog objekta u selu Lučica, u ostalim seoskim naseljima ne postoje zasebne predškolske ustanove, a obavezni predškolski razredi su organizovani u osnovnim školama. U tri seoska naselja opštine Veliko Gradište, takođe, postoji organizovan predškolski razred u osnovnim školama.

Osnovno obrazovanje – Na području grada Požarevac, rade ukupno 32 osnovne škole, od toga osam matičnih osmorazrednih škola (pet u gradskom naselju Požarevac, jedna u gradskom naselju Kostolac i dve u selima – Lučice i Bradarac), četiri područne osmorazredne (naselje Zabela u gradskom naselju Požarevac i selima Kličevac, Bare i Poljana) i 20 područnih četvororazrednih u seoskim naseljima, odnosno u svakom naselju postoji škola. Nedostatak školskog prostora i ovde je kao i u celoj Srbiji, rešen organizovanjem nastave u dve smene. Sve matične škole, izuzev škole u naselju Lučica, rade u dve smene. Od četiri područne osmorazredne škole, dve rade u jednoj smeni, a od 20 četvororazrednih škola, dve rade u dve smene. Na području grada Požarevca ostvarena je prosečna površina od 27,2 m²/učenik. Prosečna površina je znatno niža u gradskim matičnim osmorazrednim školama (oko 12 m²/učenik). I ove površine su računate na rad škola u jednoj smeni, a budući da većina škola radi u dve smene, raspoložive površine su u odgovarajućem procentu veće. Produženi boravak organizovan je samo u tri škole u gradskom naselju Požarevac sa relativno malim brojem učenika (29, 42 i 44). Samo u OŠ „Sveti Sava” postoje tri odeljenja za decu s posebnim potrebama (ukupno 19 učenika 5–8. razreda). U četvororazrednim školama sa malim brojem učenika (u proseku 27), nastava je organizovana u kombinovanim razredima, izuzev u školama u Starom Kostolcu i Ćirikovcu. Škole u gradskim naseljima su kompletno infrastrukturno opremljene (naseljski vodovod, kanalizacija i centralno grejanje), a u seoskim svih pet osmorazrednih su povezane na sengrup jame, dok dve koriste bunar s hidroforom. Sve četvororazredne škole koriste bunar sa hidroforom, izuzev škola u naseljima Drmno i Maljurevac koje koriste naseljski vodovod. Odvod otpadnih voda u svim školama rešen je putem sengrupa. Samo škola u Drmnu je povezana na naseljski sistem centralnog grejanja, sedam ima sopstveno centralno grejanje, a osam lokalna ložišta (za četiri škole podatak nije poznat). Svega šest škola (matične osmorazredne) ima kuhinju sa trpezarijom, a samo osam biblioteku. Sportsku salu ima samo šest škola, a u jednoj je izgradnja u toku. Sve matične osnovne škole su navele potrebu za adaptacijom/dogradnjom, a od četvororazrednih samo četiri. Nekoliko seoskih škola u svom sastavu ima i stan za učitelja. Sve škole imaju organizovan prevoz za učenike starijih razreda (5–8 razred) kojima je ta usluga potrebna zbog udaljenosti do mesta stanovanja.

Sva tri naselja opštine Veliko Gradište imaju osnovnu školu (osmorazredna u Majilovcu), novije su gradnje (jedna adaptirana). Samo je škola u Majilovcu potpunije opremljena (kuhinja, biblioteka, trpezarija, fiskulturna sala, kabineti), dok su škole u Kurjaču i Sirakovu male (190 m² i 150 m²), sa lokalnim ložištem, i po jednim nužnikom.

Srednje obrazovanje – Na području grada Požarevca radi šest srednjih škola, u državnoj svojini (ne raspolažemo podacima da li postoje privatne srednje škole). Zgrade su relativno dobro opremljene sa odgovarajućom infrastrukturom i sve rade u dve smene. Samo dve srednje škole u svom sastavu imaju đačke internate. Kapacitet internata u sastavu Tehničke škole je svega 6,4% od ukupnog broja učenika, dok internat u Poljoprivrednoj školi može da prime trećinu upisanih učenika (32,3%).

U Požarevcu radi i škola za muzičko obrazovanje „Stevan Mokranjac” (osnovno i srednje obrazovanje), koja ima i tri izdvojena odeljenja – u Kostolcu i na području drugih opština (Malo Crniće, Kučevo i Veliko Gradište).

Više i visoke škole – U Požarevcu radi Visoka tehnička škola strukovnih studija kao i Visoka poljoprivredna škola. Zgrada je izgrađena 1890. godine, a dograđena i adaptirana 1970., 1990. i 2009. godine. Neto površina objekta je 2.068 m², i nije prilagođen za osobe sa smetnjama u kretanju. Takođe, u Požarevcu radi i Fakultet za poslovne studije, Univerziteta Megatrend iz Beograda, kao i odeljenja fakulteta iz Niša i Novog Sada.

Zdravstvena zaštita – Najveća zdravstvena ustanova na području grada Požarevca je opšta bolnica, koja radi u četiri objekta ukupne površine oko 25.000 m², na parceli od oko jednog hektara. Postoji i novi objekat ove medicinske ustanove, čija se izgradnja, nakon trinaest godina, nastavlja. Osnovna zdravstvena zaštita organizovana je u okviru domova zdravlja u gradskim naseljima Požarevac i Kostolac. Objekte su relativno dobro održavani, ali su potrebne odgovarajuće intervencije na poboljšanju uslova rada. U seoskima naseljima na području grada Požarevca radi pet zdravstvenih stanica i devet zdravstvenih ambulanti. Površine zdravstvenih stanica kreću se od 150 do 210 m², a zdravstvenih ambulanti od 30 do 70 m², izuzev ambulante Drmno TE-KO površine 150 m². Nekoliko zdravstvenih stanica ima stalno zaposlenog lekara, u pojedinim lekar dolazi jednom nedeljno (sela Bradarac i Bare), a sve imaju stalno zaposlenu medicinsku sestru ili tehničara.

Od tri naselja opštine Veliko Gradište, samo Mijailovac ima zdravstvenu stanicu, sa stalno zaposlenim lekarom, stomatologom i farmaceutom.

Socijalna zaštita – Centar za socijalni rad u Požarevcu radi u objektu površine 300 m², na parceli površine 770 m² i ima fizički izdvojenu organizacionu jedinicu za dnevni boravak dece i omladine sa smetnjama u razvoju, kapaciteta 30 korisnika (površina oko 350 m² i dvorišta oko 470 m²). Korisnici materijalnog obezbeđenja u apsolutnoj većini su iz gradskih naselja u odnosu na korisnike iz seoskih naselja 87% : 13%, dok su procenti korisnika tuđe nege i pomoći srazmerne učešću gradskog i seoskog stanovništva (67% : 33%).

Kultura – Gradsko naselje Požarevac, pored nekoliko ustanova kulture gradskog značaja ima dobro organizovanu galeriju/fondaciju Milena Pavlović – Barili, sa visokom nacionalnom i međunarodnom reputacijom. Na područja grada Požarevca nalazi se arheološki lokalitet Viminacijum, koji je kandidovan za upis na listu svetske kulturne baštine, a evidentiran je među najznačajnijim međunarodnim turističkim destinacijama na Dunavu – koridor VII. Takođe, u gradskim naseljima Požarevcu i Kostolcu organizovani su bogatiji sadržaji kulturne ponude. U seoskim naseljima postoje domovi kulture, građeni u periodu nakon II svetskog rata, izuzev doma kulture u Trnjanu, izgrađen 1933. godine koji se ne koristi. Površina ovih objekata kreće se od 130 – 150 m² (Bradarac, Bratinac, Prugovo, Rečica, Trnjane) do preko 1.000 m² (Brežane i Kličevac). Objekti su najčešće multifunkcionalne namene (administrativni poslovi, zdravstvene usluge, sportske aktivnosti, trgovina, ugostiteljstvo). U dva naselja opštine Veliko Gradište, Majilovcu i Sirakovu, postoje objekti doma kulture, površine 400 m² odnosno 250 m².

Fizička kultura – U gradskim naseljima Požarevac i Kostolac postoji sportski centar/sportska hala, sa različitim sadržajima. U većem broju seoskih naselja postoje tereni za različite sportske aktivnosti, lokalnog značaja u nadležnosti lokalne samouprave. Svi evidentirani objekti su u javnoj svojini. Površina parcela je najčešće između 50 i 200 m², a izdvajaju se fudbalski stadioni u selu Petka (1.500 m²) i naselju Selo Kostolac (500 m²).

5.4.3. Mreža naselja i funkcije centara

Na Planskom području se nalazi ukupno 30 naselja, od kojih su dva gradska i 28 ostalih, prema strukturi delatnosti, seoskih i mešovitih naselja. Gustina mreže naselja na Planskom području iznosi 5,6 naselja na 100 km², što je znatno niže od proseka u središnjem delu Republike od 7,5 naselja na 100 km². Prosečna gustina naseljenosti 2002. godine iznosila je 143 stanovnika/km², odnosno oko 130 stanovnika/km² u 2011. godini i to: na području grada Požarevca 153 stanovnika/km², odnosno 152 stanovnika/km², a u delu koji pripada opštini Veliko Gradište 51 stanovnika/km² i znatno manje u 2011. godini, oko 37 stanovnika/km².

Prosečan broj stanovnika po naselju iznosi 2.593, odnosno oko 2.540 prema Prvim rezultatima Popisa 2011. godine. Ukoliko se izuzmu gradski centri Požarevac i Kostolac sa ukupno 51.049 odnosno oko 52.200 u 2011. godine, prosek ostalih naselja iznosi 954 stanovnika (oko 855 u 2011. godini). U odnosu na prosek Republike Srbije, na Planskom području su zastupljena velika i naselja srednje veličine, sa relativno kompaktnim građevinskim područjem. Najbrojnija su naselja u kategoriji od 500 do 1.000 stanovnika (16 naselja u 2002., odnosno 14 u 2011. godini), zatim 1.000 do 2.000 stanovnika (10, odnosno 8 naselja), dva naselja (Nabrđe i Beranje) su 2002. godine bila u kategoriji od 200 – 500 stanovnika, a 2011. godine u ovoj kategoriji su i naselja Bratinac, Rečica i Maljurevac, dok su sa preko 5.000 stanovnika dva naselja (gradska naselja Požarevac i Kostolac).

Tabela 11. Plansko područje – naselja, stanovništvo (2002 i 2011) i površina

Teritorija

Broj naselja

Broj stanovnika

Površina (km² )

Ukupno

na Planskom području

%

Ukupno

na Planskom području

%

Ukupno

na Planskom području

%

2002.

2011.

2002

2011.

2002

2011.

grad Požarevac

27

27

100

74.902

74.070

74.902

74.070

100,0

100,0

488

488

100

Veliko Gradište

26

3

12

20.659

17.559

2.882

2.090

13,9

11,9

328

56

17

Ukupno

53

30

70

95.561

91.269

77.784

76.160

81,4

83,4

816

544

67

Tabela 12. Struktura naselja prema broju stanovnika (stanje 2002. i 2011. godine)

Plansko područje

Broj naselja

Broj naselja u populacionoj grupi

201–500 stanovnika

501–1.000 stanovnika

1.001–2.000 stanovnika

preko 5.000 stanovnika

Požarevac

27

2 (5)

14 (12)

9 (8)

2 (2)

Veliko Gradište

3

-

2 (3)

1 (0)

-

Ukupno

30

2 (5)

16 (15)

10 (8)

2 (2)

* u zagradi je podatak o veličini naselja prema Prvim rezultatima Popisa 2011. godine

Prema strukturi učešća aktivnih lica u primarnom sektoru delatnosti 2002. godine, naselja su svrstana u: agrarna (više od 50 %), mešovita (25 – 50 %), neagrarna/suburbana (10 – 25 %) i izrazito neagrarna/urbana naselja (manje od 10 %). U izrazito neagrarna naselja svrstavaju se Požarevac i Kostolac, dok je u kategoriji neagrarnih bilo pet naselja (Drmno, Klenovnik, Ostrovo, Petka i Selo Kostolac). Mešovitom tipu pripada osam naselja (Bradarac, Bubušinac, Dragovac, Dubravica, Lučica, Maljurevac, Prugovo i Ćirikovac), a ostalih 15 naselja su agrarnog tipa.

Na osnovu geografskih odlika i razvojnih predispozicija, naselja su grupisana na sledeći način:

1. moravska naselja Dragovac – Živica – Brežane – Batovac – Dubravica, sa razvijenim osnovnim funkcijama za zadovoljenje dela (svako)dnevnih potreba stanovnika;

2. centralni (požarevačko-stiški) pravac koji formiraju naselja:

Ćirikovac – Lučice – Prugovo – Poljana, kao prigradska drumska naselja, sa tendencijom formiranja urbano-ruralnog kontinuuma;

3. stiška sela Trnjane – Nabrđe – Bratinac – Bubušinac – Maljurevac – Bradarac, koja gravitiraju Požarevcu i Ostrovo – Petka – Klenovik – Drmno – selo Kostolac, koja gravitiraju Kostolcu i Požarevcu, a imaju razvijene osnovne funkcije za zadovoljenje dela (svako)dnevnih potreba stanovnika i

4. braničevska sela Kasidol – Bare – Beranje – Sirakovo – Majilovac – Kurjače i Kličevac – Rečica na području grada Požarevac i opštine Veliko Gradište, imaju razvijene osnovne funkcije za zadovoljenje dela dnevnih potreba stanovnika, dok se ostale potrebe zadovoljavaju u Požarevcu ili Velikom Gradištu.

Na osnovu evidentiranih demografskih promena, nivoa razvijenosti i razmeštaja osnovnih javnih, upravnih i privrednih sadržaja, na Planskom području se izdvajaju sledeće kategorije centara.

1) Primarni centar: – Požarevac

Gradski centar Požarevac je populaciono i funkcionalno najrazvijenije naselje na Planskom području i administrativno sedište Braničevskog upravnog okruga. Njegov uticaj, kao industrijskog, kulturnog, zdravstvenog, obrazovnog, saobraćajnog i uslužnog centra, manifestuje se, pored administrativnog područja grada Požarevac, i na području ostalih opština u sastavu Braničevskog okruga.

2) Sekundarni centar: – Kostolac (gradska opština Kostolac)

Gradsko naselje Kostolac predstavlja značajan industrijski i upravni centar gradske opštine Kostolac. Na populacioni i funkcionalni razvoj Kostolca uticali su, pored rudarsko-energetskih i prateći sadržaji u oblasti javnih službi, usluga i servisa. Kostolac sa postojećom razvijenom komunalnom infrastrukturom, javnim službama i servisima ima veoma povoljne lokacione uslove da valorizuje razvojne pogodnosti koje obezbeđuje Dunav, odnosno koridor VII.

3) Seoski centri i naselja sa razvijenim centralnim funkcijama:

Dubravica, Živica, Prugovo, Bratinac, Bradarac, Kličevac i Bare (grad Požarevac);

Majilovac (opština V. Gradište)

Funkcionalni centralitet ovih naselja zasniva se na osnovnim/elementarnim javnim, upravnim i servisnim sadržajima na nivou mesnih zajednica i mesnih kancelarija. Kapaciteti ovih sadržaja odgovaraju broju korisnika na nivou zajednice naselja. Osim osnovnih potreba, postojeći funkcionalni sadržaji ne obezbeđuju aglomerativne, socioekonomske i demografske razvojne efekte.

5.4.4. Preseljenje stanovništva

U proteklom periodu u zoni uticaja rudarskih radova u Kostolačkom basenu nije bilo izmeštanja naselja. Bilo je pokušaja da se preseli naselje Drmno, ali do toga nije došlo, pa je površinski kop „Drmno” zaobišao naselje. Izmešteno je korito reke Mlave kao i manje deonice lokalnih saobraćajnica.

S obzirom da postoji mogućnost izmeštanja nekih naselja u budućnosti, u postupku planiranja preseljenja stanovništva i izmeštanja naselja treba imati u vidu sledeća ograničenja i probleme:

– neprecizna zakonska rešenja i odrednice, koja se mogu tumačiti na različite načine, češće na štetu stanovništva nego korisnika eksproprijacije; uslovi preseljavanja domaćinstava sa područja eksproprijacije poljoprivrednog i drugog zemljišta, nekretnina i naseljskih fondova nisu utvrđeni sistematski, u jednom zakonu;

– od posebne važnosti je utvrđivanje obeležja stanovništva, s obzirom na visok obim ranjivosti domaćinstava u seoskim zajednicama (niska obrazovna struktura stanovništva, odmakli procesi starenja sa visokim učešćem staračkih domaćinstava – samačkih i dvočlanih, nezaposlenost i značaj poljoprivredne proizvodnje za ekonomsku situaciju domaćinstva, slabo poznavanje zakonskih propisa, imovinskih i drugih prava građana, kao i slaba organizovanost građana i nedovoljna saradnja sa lokalnim upravama);

– ne postoji odgovarajuća specijalizovana agencija (organizacija), koja bi objedinjavala poslove u vezi sa eksproprijacijom, preseljenjem, informisanjem stanovništva o njegovim zakonskim pravima, modalitetima preseljenja, rokovima, itd.; organizovanje takve agencije, koja bi bila profesionalna, nepristrasna, odgovorna i stručna za ove vrste poslova, znatno bi pomoglo i olakšalo da se umanje problemi i teškoće oko raseljavanja građana i domaćinstava sa budućih kopova;

– dosadašnje prakse preseljenja pokazuju progradsku orijentaciju eksproprisanih domaćinstava; nastojanje da se određeni broj domaćinstava ipak zadrži na seoskom području treba podržati stvaranjem povoljnih uslova za organizovanje domaćinstva na novoj lokaciji (kupovina zemljišta, nabavka građevinskog i drugog materijala, izgradnja nove zgrade i pomoćnih objekata, kreditne olakšice u obnavljanju poljoprivredne proizvodnje itd.), kao i odgovarajućom komunalnom opremom naselja; i

– u zakonskoj regulativi nisu definisane obaveze korisnika eksproprijacije u odnosu na vrednosti zajedničkih fondova u naseljima koja se delom ili u celini izmeštaju;

– nisu definisana ni prava meštana u odnosu na te vrednosti, budući da su mnogi objekti u selima građeni samodoprinosom lokalnih domaćinstava i

– naseljavanje eksproprisanih domaćinstava u periferne zone naselja (gradskih ili seoskih), bez prethodne parcelacije, komunalnog uređenja i izgradnje infrastrukture, može da izazove nesuglasice i sukobe između domicilnog i novonaseljenog stanovništva, zbog opterećenja postojećih komunalnih i drugih naseljskih fondova.

5.5. Uređenje i zaštita prostora

5.5.1. Životna sredina

Osnovni izvor degradacije životne sredine na Planskom području je rudarsko-idustrijski kompleks u Kostolcu. Vremenom su tehničko-tehnološki zahtevi, a naročito zahtevi zaštite životne sredine, postavili nove strožije standarde u proizvodnji uglja i električne energije. Stari objekti i postrojenja ne ispunjavaju zahteve današnje zakonske regulative, a zbog prevaziđenih tehničko-tehnoloških rešenja uzrokuju brojne negativne uticaje na vazduh, vode, zemljište i ekosisteme, i izazivaju konflikte između rudarstva i energetike i postojećih naselja, infrastrukturnih, vodoprivrednih i drugih objekata.

Najznačajniji izvori uticaja na životnu sredinu su termoenergetski objekti, rudarski radovi, industrija i naselja, dok se uticaji poljoprivrede, saobraćaja i drugih aktivnosti na Planskom području mogu smatrati manje značajnim.

Površinska eksploatacija uglja u Kostolačkom basenu tokom četiri decenije izazvala je brojne negativne uticaje na sve elemente životne sredine Planskog područja. Eksploatacija lignita na površinskim kopovima „Drmno”, „Ćirikovac” i „Klenovnik” prouzrokovala je degradaciju prvobitne geomorfološke i pedološke strukture terena i čitavog ekosistema, negativne uticaje na režim voda, funkciju naselja, infrastrukturnih sistema i drugo.

Negativni uticaji termoelektrana „Kostolac A i B” i pratećih objekata ogledaju se u prevelikoj emisiji štetnih materija koje zagađuju vazduh, vode i zemljište, zatim u produkciji otpadnih materijala (pepeo i šljaka), otpadne toplote, itd. Poređenjem rezultata merenja emisije sa dozvoljenim graničnim vrednostima (GVE) propisanim domaćom i regulativom Evropske unije, može se zaključiti da emisije SO2, Nox, CO i praškastih materija prekoračuju dozvoljene vrednosti. Posredstvom dimnih gasova ispušta se oko 15% toplotne energije oslobođene sagorevanjem lignita. Preko rashladnih tornjeva toplota se najvećim delom ispušta u vidu vodene pare, tako što po jednom kWh isparava 2 litra vode. Količina otpadne toplote koja se iz termoelektrana predaje okolini iznosi oko 40%. Termoelektrane proizvode oko 1.100 t industrijskog otpada godišnje, uz 95,5 do 135,5 t/h pepela i šljake.

Pored Požarevca i Kostolca koji predstavljaju koncentrisane zagađivače, na Planskom području nalazi se 28 seoskih naselja sa difuznim izvorima zagađivanja, kao što su domaćinstva, lokalni saobraćaj i neke uslužne delatnosti. Najvažniji ekološki problemi odnose se na zagađivanje životne sredine komunalnim otpadnim vodama, komunalnim čvrstim otpadom i, u manjoj meri, aerozagađenje iz malih lokalnih izvora, odnosno domaćinstava u zimskom periodu (individualne kotlarnice i ložišta) i od saobraćaja. U komunalne otpadne vode emituje se oko 13,5 t zagađenja (BPK5, HPK, ukupni P i N) dnevno. Godišnje se po stanovniku prikupi oko 700 kg komunalnog otpada. Nesortirani komunalni otpad se odlaže na gradsku deponiju „Jeremino polje”, koja je u procesu kontrolisanog odlaganja, sanacije i rekultivacije.

U odnosu na uticaj značajnih izvora zagađenja vazduha (kopovi, termoelektrane, deponije) mogu se utvrditi tri zone.

Zona I – TE „Kostolac A”, TE „Kostolac B”, površinski kop uglja „Drmno” i deponija pepela i šljake „Srednje kostolačko ostrvo”.

Zagađivanje vazduha suspendovanim česticama i izduvnim gasovima iz motora rudarskih utovarnih, transportnih i pomoćnih mašina vezano je za emisije sledećih gasova: ugljenmonoksida (SO), ugljendioksida (SO2), azotnih oksida (NOh), sumpordioksida (SO2), akroleina i drugo. Deponija pepela i šljake „Srednje kostolačko ostrvo” predstavlja sekundarni izvor emisije čestica, usled razvejavanja čestica pepela, pri čemu su ugrožena naselja Kostolac, Kostolac selo, Klenovnik, Drmno i Petka.

Zona II – naselja u neposrednom okruženju izvora zagađenja.

U periodu 1998 – 2010. SO2 je bio prisutan u dosta visokim koncentracijama u Kostolcu, Ostrovu, Bradarcu, Drmnu, Klenovniku i Kostolcu selo, gde se javljao veliki broj dana sa koncentracijama iznad srednje godišnje vrednosti i koncentracijama iznad GVI za 24-časovno i mesečno merenje. Povremena prekoračenja 24-časovne koncentracije čađi javljaju se u Kostolcu, Klenovniku, Drmnu i Požarevcu. Prekoračenje GVI suspendovanih čestica javlja se u Klenovniku, Kostolcu, Ćirikovcu i Drmnu u zimskom periodu. Povećane količine ukupnih taložnih materija pretežno se javljaju u Drmnu i Bradaracu, a do povremenih prekoračenja GVI dolazi u Starom Kostolcu i Kostolcu, Klenovniku i Ćirikovcu. Padavine sa pH vrednošću ispod 5,6 – tzv. „kisele kiše”, u Kostolcu padaju 3 – 7 meseci godišnje.

Zona III – prostor u široj okolini izvora zagađenja.

Preliminarni rezultati proračuna imisije SO2 i NOh u širem okruženju (Smederevska Palanka, Veliko Gradište, Negotin) pokazuju da postoji izvestan uticaj emisija dimnih gasova iz termoelektrana u Kostolcu, ali da su imisije navedenih gasova ispod graničnih vrednosti.

Zahtevani kvalitet vode reke Dunav je II klasa. Rezultati merenja kvaliteta vode Dunava na najbližim mernim stanicama RHMZS u 2009. godini pokazuju da je stvarni kvalitet voda bio u II/III klasi na profilima Smederevo i Veliko Gradište, a u Banatskoj Palanci u III klasi. Propisani kvalitet vode Velike Morave na profilu Ljubičevo je IIa. Uzvodno od profila Ljubičevo, Velika Morava ima III/IV klasu, a nakon ulivanja otpadnih voda iz Požarevca konstatovana je IV klasa kvaliteta vode (sa procentom zasićenja kiseonikom i koncentracijom bakra van klase). Zahtevana klasa Mlave je IIa, ali su merenja na profilu Petrovac (oko 30 km uzvodno od kopova) pokazala da su u periodu 2006 – 2009. godine njena stvarna klasa bila III, dok su vrednosti nitritnog azota (NO2-N) i suspendovane čestice povremeno bile van klase. Od opasnih i štetnih materija na pojedinim profilima registrovane su povišene vrednosti gvožđa (Fe) i mangana (Mn). Saprobiološkom analizom zajednice vodenih makrobeskičmenjaka 2009. godine konstatovano je prisustvo jakog organskog zagađenja vodotoka. Fizičko-hemijske analize uzoraka preliva drenažne vode kopa „Drmno” pokazuju da su glavni parametri koji ne zadovoljavaju zahtevani kvalitet vode u Mlavi mineralna ulja, fenoli i biološka potrošnja kiseonika. Upotrebljene rashladne vode iz TE „Kostolac B” ispuštaju se u Mlavu i Dunav, ali ne dovode do znatnijeg porasta temperature (nizvodno od uliva temperatura Mlave se u proseku povećala za 1ºS, a nakon uliva Mlave u Dunav temperatura vode u Dunavu se nije promenila).

Podzemne vode u okolini deponije pepela karakteriše povećana mineralizacija (povećana tvrdoća vode, sadržaj sulfata, i drugo) i povećan sadržaj čvrstih supstanci, masti, ulja i α i β radioaktivnih emitera. Otpadne vode sa deponije povećavaju koncentracije SO4, kalcijuma, magnezijuma, gvožđa, cinka, mineralnih ulja i arsena u podzemnim vodama. U bakteriološkom pogledu, u podzemnim vodama su identifikovane aerobne mezofilne bakterije, kao i koliformne bakterije, ali u broju koji zadovoljava propisane norme.

Do najvećeg zagađenja zemljišta dolazi u neposrednoj blizini izvora zagađenja (površinski kopovi, termoelektrane, deponija šljake i pepela, deponije komunalnog otpada i drugo) zbog direktne kontaminacije štetnim česticama, otpadnim vodama i štetnim gasovima. Utvrđeno je prisustvo arsena, olova i kadmijuma. Koncentracija nikla je u 2/3 (2009), odnosno 85% (2010) analiziranih uzoraka premašivala graničnu vrednost. U manjem broju uzoraka nađene su povećane vrednosti drugih metala (bakar, cink i olovo) i organskih zagađivača (indeks ugljovodonika, PAU, DDT i PCB). Visoka koncentracija cinka na lokaciji Prugovo – Poljana „Crepana” zahteva primenu remedijacionih postupaka za sanaciju. U okviru zone sanitarne zaštite vodoizvorišta, u velikom broju uzoraka registrovano je povećanje sadržaja nikla, ponegde indeksa ugljovodonika i bakra. Sadržaj prirodnih radionuklida u pepelu i šljaci je povećan u odnosu na prosečno zemljište, što ne utiče značajno na povećanje interne i eksterne ekspozicije. Na deponijama nisu detektovani veštački radionuklidi kratkog i srednjeg vremena poluraspada.

Procena nivoa buke za receptore udaljene do 1.000 m od površinskog kopa Drmno, u naseljima Drmno, Bradarac i Kličevac, pokazuje da nivoi buke ne prelaze dozvoljene vrednosti za grupu poslovno-stambenih područja (50/60 dB), osim na istočnom i severnom obodu naselja Drmno.

5.5.2. Rekultivacija prostora

Do 2010. godine je uspostavljena vegetacija na 623,40 ha degradiranog zemljišta, što čini 22,1 % od ukupno 2.817,1 ha površina koje su u minulom periodu sukcesivno zauzimane za eksploataciju lignita, ne računajući komplekse termoelektrana („Kostolac A” – 21 ha i „Kostolac B” – 150 ha). Gledano po osnovnim prostornim celinama sadašnje organizacije rudarskih radova, najveće površine rekultivisanog zemljišta nalaze se u granicama privremeno zatvorenog kopa „Ćirikovac” (326,50 ha, odnosno 39,8 % od ukupno zauzetih površina). Zatim sledi odlagalište pepela na Srednjem kostolačkom ostrvu (119,2 ha, odnosno 31,9 %)

i kop „Klenovnik” (104,2 ha, odnosno 25,8 %), koji je, takođe, privremeno zatvoren, dok je na prostoru najvećeg, i jedinog sada aktivnog, kopa „Drmno” rekultivisano 73,5 ha zemljišta (spoljno odlagalište – 63,5 ha i unutrašnje odlagalište – 10,0 ha), što čini 6,0 % od njegove ukupne površine. Rekultivacija je najvećim delom sprovođena na spoljašnjim odlagalištima jalovine, odnosno pepela, koja i dalje čine oko 32,4 % od ukupnih površina privremeno zauzetih rudarsko-energetskim aktivnostima.

Veći deo radova na tehničkoj i biološkoj rekultivaciji spoljašnjeg odlagališta kopa „Đirikovac” je urađen krajem osamdesetih godina prošlog veka, kada je podignuto 117 ha šumskih zasada (bagrem, crni bor i drugo), 77 ha ravnih površina je osposobljeno za ratarsku proizvodnju (pšenica, kukuruz, povrće, detelina) i oko 55 ha sanirano samoniklom vegetacijom. U to vreme su, takođe, rekultivisani postrudarski tereni površinskog kopa „Stari Kostolac”, zapadna strana spoljašnjeg odlagališta kopa „Drmno” i jugoistočni obod unutrašnjeg odlagališta „Klenovnik”.

Od 1991. godine je došlo do usporavanja, a od 1996. do višegodišnjeg zaustavljanja radova ne samo na biološkoj, već i tehničkoj rekultivaciji deponija otkrivke i efikasnom saniranju odlagališta pepela i šljake. U to vreme je zapostavljena i temeljna razrada dugoročnih operativnih planova i projekata, kojima bi trebalo da budu zaokružene i međusobno usklađene sve faze i mere tehničke i biološke rekultivacije, komunalnog opremanja i kompleksnog uređenja oštećenog prostora. Pored poteškoća u poslovanju, tome su doprineli i organizacioni problemi u procesu restrukturizacije kompanija „EPS”-a.

Izglede za otklanjanje organizacionih smetnji za buduće uspešno sprovođenje rekultivacije kostolačkih deponija, nudi odluka Upravnog odbora Elektroprivrede Srbije i Vlade Republike Srbije od 25. septembra 2004. godine o osnivanju PD „Rekultivacija i ozelenjavanje” – RIO Kostolac d.o.o., čija je osnovna delatnost rekultivacija i ozelenjavanje rigidnih zemljišta nastalih u vidu jalovišta i pepelišta usled rada energetskih kapaciteta basena Kostolac. Ovo preduzeće zapošljava 34 stalna i desetak sezonskih radnika.

PD „RIO” d.o.o. Kostolac je 2005. godine pripremilo i realizovalo projekat rekultivacije dela odlagališta kopa „Ćirikovac”, podizanjem rasadnika ukrasnog žbunja i drveća, ukupne površine tri hektara, uz prethodno čišćenje terena od ostataka mehanizacije, ravnanje, dovođenje vode, formiranje internih puteva i nanošenje humusnog sloja. Zahvaljujući tome ovaj rasadnik do danas ostvaruje zadovoljavajuće proizvodne i ekonomske rezultate, ali po sortimentu gajenih biljaka više je usmeren na tržište, nego na obezbeđenje sadnica za šumsku rekultivaciju kosina deponija i podizanje vetrozaštitnih pojaseva. Budućem zadovoljavanju ovih potreba je u postupku tehničke rekultivacije kopa „Drmno” namenjena lokacija za podizanje šumskog rasadnika.

PD „RIO” d.o.o. Kostolac je takođe, koristeći tople otpadne vode obližnje TE „Kostolac A”, organizovalo savremenu plasteničku proizvodnju rasada ukrasnog bilja, cveća i drugih jednogodišnjih kultura, koja bitno doprinosi uspešnom ozelenjavanju poslovnog ambijenta TE-KO „Kostolac”, a i šire. Poslednjih godina sarađuje, pod pokroviteljstvom ministarstva nadleženog za nauku i tehnološki razvoj, s Poljoprivrednim fakultetom iz Zemuna na poljoprivrednoj rekultivaciji spoljašnjeg odlagališta kopa „Drmno”. Uključeno je u rad na projektu biološke rekultivacije pepelišta na Kaseti „B” (SKO), koji se realizuje pod nadzorom Instituta za zemljište iz Beograda. Ima uspostavljenu saradnju i sa Institutom za šumarstvo iz Beograda i Srednjom poljoprivrednom školom iz Požarevca.

U toku 2008. godine je urađena biološka rekultivacija na 10 ha spoljašnjeg odlagališta PK „Drmno” i 5 ha na severnoj granici PK „Klenovnik”. Tokom 2009. godine je urađena agrobiološka rekultivacija na 10 ha spoljašnjeg odlagališta PK „Drmno” i pošumljavanje 11 ha na kosinama PK „Drmno”. Krajem 2010. godine na ovom kopu je rekultivisano ukupno 73,5 ha degradiranog zemljišta. Na spoljnjem odlagalištu je na peskovitom supstratu podignut vinograd površine 2 ha. Na 41 ha se gaje ratarske kulture (uljana repica – 7 ha, detelina – 16 ha i leguminozne smeše – 18 ha), a 20,5 ha je pošumljeno (bagrem – 15 ha, crni bor – 1,5 ha i topola – 4 ha). Takođe je pošumljeno 10 ha unutrašnjeg odlagališta tog kopa.

I pored određenih pozitivnih pomaka tokom poslednjih nekoliko godina, dosadašnji rezultati rekultivizacije i revitalizacije prostora degradiranog eksploatacijom i preradom kostolačkog uglja mogu se, generalno, oceniti kao nezadovoljavajući. Stoga je neophodno da se intenziviraju aktivnosti, kako na ubrzanom nadoknađivanju propusta iz prošlosti, tako i na sukcesivnom saniranju budućih postrudarskih terena na kopu „Drmno”, koji će napredovati na račun zauzimanja plodnih stiških zemljišta, koja čine jedan od najvrednijih prirodnih resursa Republike Srbije, bez premca i u evropskim razmerima..

Prema poslovnim planovima PD TE-KO „Kostolac”, u narednom periodu prioritet ima nastavljanje radova na biološkoj rekultivaciji spoljnjeg odlagališta kopa „Drmno”, na kome je sprovedena tehnička rekultivacija, imajući u vidu, pre svega, značajne ekološke efekte na obližnja naselja (Kostolac – grad, Drmno i Stari Kostolac). Iz istih razloga se stavlja težište i na hitno sprovođenje tehničke i biološke rekultivacije spoljnjeg i unutrašnjeg odlagališta kopa „Klenovnik”. Posebno je urgentna zaštita naselja Stari Kostolac i grada Kostolac od štetnog uticaja privremene komunalne deponije, koja se nalazi u delu spoljnjeg odlagališta tog kopa, a nadasve, zaštita voda i geosredine od štetnih uticaja deponija pepela, primenom odgovarajućih mera prevencije, odnosno remedijacije.

5.5.3. Zaštita prirode, prirodnih vrednosti i predela

Stanje prirode i prirodnih vrednosti

Na Planskom području dominira agrikulturna vegetacija. Šumska samonikla vegetacija svedena je najvećim delom (izuzev priobalnih pojaseva Dunava, Velike Morave i Mlave gde se javljaju samonikli nizovi ili šumice, najčešće u obliku šikarasto-žbunastih formacija vrbe, jove i topole) na pojedinačno drveće, grupe stabala, živice na međama i male zaostale zabrane. Većina starih, dobro razvijenih stabala drveća koja predstavljaju svedočanstva nekadašnjih bujnih šuma hrasta lužnjaka i sladuna i drugih nizijskih i brdskih vrsta drveća, uglavnom se nalazi u procesu sušenja i propadanja usled starosti ili uticaja čoveka kao što je slučaj sa zaštićenim grupama stabala u Ljubičevu, Prugovu i Dragovcu. U inundacionim, nebranjenim pojasevima vodotoka i na prostorima nekadašnjih površinskih kopova lignita i na jalovištima, podignuti su veći veštački zasadi topola odnosno crnog i belog bora, bagrema, topola, ariša i drugih vrsta. Na preizdubljenim delovima terena uz vodotoke i na adama, s visokim nivoom podzemnih voda i periodičnim plavljenjem, javljaju se prostrane površine s prirodnom močvarnom vegetacijom zastupljenom većim brojem biljnih zajednica.

Najznačajniju i najbrojniju faunističku grupu čine ptice zastupljene sa oko pedeset vrsta uobičajenih za taj tip predela i staništa (vrabac, senice, čavka, svraka, vrana, grlica, kos, drozd, čvorak, vetruška, kobac i drugo). Sektor Dunava, koji zahvata i deo Planskog područja jedno je od najvažnijih zimovališta ptica vodenih staništa u jugoistočnom delu Evrope. Na zimovanju se javlja preko 30 vrsta ptica u brojnosti od nekoliko desetina hiljada primeraka (nekih zima i do 50000), pri čemu za pojedine vrste ovo područje predstavlja glavno zimovalište u Evropi. Područje Dunava nizvodno od ostrva Žilave, uključujući i ovo ostrvo, ima status međunarodno značajnog područja za ptice (IBA područje – Important Bird Area). Ornitološki su značajna, mada ne i dovoljno istražena, područja duž Morave i Mlave.

Skromni fond sisarske faune, predstavljen je prvenstveno vrstama sitnih i krupnih glodara (više vrsta miševa, krtica, veverica, puh, bizamski pacov, zec), zatim sa nekoliko vrsta slepih miševa i drugim vrstama (lasica, tvor, lisica i drugo). Herpetofaunu (gmizavce i vodozemce) čine pretežno vrste vezane za vodena i travno-šumska staništa (više vrsta žaba i guštera, barska kornjača, belouška, smuk i drugo). Fond ihtiofaune je bogat i predstavljen je sa 50 vrsta dunavskih riba, pri čemu je većina ribljih vrsta koje žive u donjim delovima vodotoka Velike Morave i Mlave prisutna i u Dunavu (šaran, som, mrena, smuđ, skobalj, grgeč, bucov, linjak, karaš, deverika, štuka, bodorka, dunavska paklara, kečiga, pastruga, dunavska haringa, kesega, ukljeva, sivi tolstolobik, krupatica, babuška, beli amur, govedarka, krkuša, beli tolstolobik, jaz, sabljarka, gaovica, crvenperka, čikov, manić, mali i veliki vretenar, sunčica i dr.). Kao ihtiološki značajna mesta, odnosno prirodna mrestilišta i plodišta većeg broja vrsta riba, na kojima je u toku cele godine zabranjen privredni, a na nekim mestima u prvom delu godine i sportski ribolov, izdvajaju se ušće Velike Morave, Žugavica sa kanalom TE Kostolac i druga.

Zaštićena prirodna dobra

Na Planskom području nalaze se četiri zaštićena prirodna dobra. Predeo naročite prirodne lepote „Prugovo” zastupljen je grupom od 28 stabala hrasta lužnjaka (ostatak nekadašnje kompaktnije šumske vegetacije hrasta lužnjaka) zaštićen rešenjem SO Požarevac br. 322-54/74-06 od 18. novembra 1974. godine. Nalazi se u selu Prugovo, na katastarskim parcelama broj 439/1(27 stabala) i 439/2 (jedno stablo), koje su u društvenoj svojini. Površina ovog prirodnog dobra iznosi 2,50 ha.

Spomenik prirode „Grupa stabala hrasta lužnjaka, poljskog jasena, poljskog bresta i sitnolisne lipe”. Republički sekretarijat za obrazovanje, nauku i kulturu je Rešenjem br. 321-8/70-03 od 7. septembra 1971. godine zaštitio grupu od 376 stabala – hrasta lužnjaka (362), poljskog jasena (6), poljskog bresta (5) i sitnolisne lipe (2 stabla), na teritoriji KO Požarevac, na zemljištu čiji je danas korisnik JP „Ljubičevo”. Ova stabla, stavljena pod zaštitu kao ugrožene biljne vrste, uglavnom su vitalna i plodonosna, dok je za pojedine potrebno primeniti odgovarajuće konzervatorske i zaštitne mere.

Spomenik prirode „Stablo hrasta sladuna u selu Bratinac”, zaštićeno je prvi put 1983. godine i drugi put 1994. godine odlukom SO Požarevac. Nalazi se u selu Bratinac, u donjem delu doline Mlave, na katastarskoj parceli 1627/1, u privatnom vlasništvu. Stablo je vitalno, sa veoma malo pojava sušenja grana, dobro razvijene krošnje, starosti oko 260 godina, visine 18 m i prečnika krošnje 26 m, prsnog prečnika debla 1,3 m. Kategorisano je kao značajno prirodno dobro (III kategorija). Zavod za zaštitu prirode Srbije je 13. jula 2007. godine poslao SG Požarevac Nacrt Rešenja o skidanju i brisanju zaštite spomenika prirode – Hrast sladun – Bratinac br. 02-2302/2. Pošto ovo Rešenje još uvek nije usvojeno, stablo nije izbrisano iz Centralnog registra zaštićenih prirodnih dobara.

Spomenik prirode „Grupa od 16 hrasta lužnjaka u selu Dragovcu” (K.P. br. 1185, 1186) kod kamene ćuprije u selu Dragovcu, grad Požarevac, zaštićena rešenjem Zavoda za zaštitu i naučno proučavanje prirodnih retkosti NR Srbije (Rešenje br. 01-651960 od 6. februara 1960. godine). Danas je više od polovine preostalih stabala potpuno suvo, a svega nekoliko ima neznatno očuvane vitalne delove krošnje. Pretpostavlja se da je glavni razlog propadanja ove reprezentativne grupacije lužnjakovih stabala snižavanje nivoa podzemne vode, pri čemu su procesi sušenja i oboljevanja ubrzani zbog starosti drveća. S obzirom na nepovratno oštećenje i gubitak svojstava zbog kojih je zaštita ustanovljena, pokrenut je postupak formalno-pravnog brisanja zaštite. Zavod za zaštitu prirode Srbije je 7. februara 1994. godine poslao SO Požarevac Nacrt Rešenja o skidanju i brisanju zaštite spomenika prirode „Grupa od 16 stabla hrasta lužnjaka” br. 02-136/1, koje još uvek nije usvojeno.

Na teritoriji grada Požarevca nalazi se Žilavska i Čibuklijska ada (KO Kostolac – selo i KO Rečica) koje pripadaju zoni zaštićenog Specijalnog rezervata prirode „Deliblatska peščara”.

Pored navedenih zaštićenih prirodnih dobara, prema Uslovima Zavoda za zaštitu prirode Republika Srbija9, identifikovani su i prostori koji poseduju značajne prirodne karakteristike:

– bara Šugavica predstavlja močvarno područje pogodno za mrest brojnih vrsta riba koje iz Dunava dospevaju Kostolačkim kanalom; ova bara je i stanište brojnih vrsta ptica močvarica karakterističnih za vlažna staništa i stoga predstavlja veoma osetljiv ekosistem; zbog velikih antropogenim pritisaka u fazi je nestajanja zbog čega je ustanovljena zabrana privrednog ribolova;

– paleotološki lokalitet gde je pronađen kompletan skelet najstarije vrste mamuta – Mammuthus meridionalis (Južni mamut), dugačak oko 6 m i visok više od tri i po metra;

– Stojkova, Mala i Velika Zavojska ada i

– reke Velika Morava i Mlava – priobalni pojasi i plavne površine.

Na Planskom području nalaze se područja od međunarodnog značajna za zaštitu prirode:

– obala Dunava koja pripada međunarodno značajnom području za ptice i definiše se na osnovu međunarodnih standarda sa ciljem njihove zaštite i sprečavanja od izumiranja (Important Bird Area – IBA10), zona Dubrovac – Ram, gde se u zimskom periodu okupi od 60.000 do 100.000 ptica, pripada jednom od 40 IVA područja u Srbiji;

– Labudovo okno koje se nalazi nizvodno od ušća reke Mlave u Dunav predstavlja zaštićeno Ramsarsko područje;

– deo Planskog područja, koji se nalazi u zoni zaštite „Deliblatske peščare”, predstavlja područje definisano u okviru „Emerald mreže” i

– odabrana područja za dnevne leptire (PBA – Prime Butterfly Areas in Serbia)11; nalaze se u zoni zaštite rezervata prirode „Deliblatska peščara”.

Uređenje predela

U geomorfološkom pogledu Plansko područje, pripada peripanonskoj Srbiji, koju odlikuju ravničarsko-nizijski tereni sa niskim pobrđima. Zastupljeni su tereni od 200 do 350 m n.v., s najvišim vrhom Anatema od 324 m n.v., na Lekinom brdu, istočno od sela Kličevac. Osnovna topografska karakteristika celog područja je nagnutost terena ka velikim rekama, od juga ka Dunavu, a od Požarevačke grede ka Velikoj Moravi, prema zapadu, i stiškoj ravnici prema istoku. Morfološki gledano, izdvajaju se četiri specifična tipa predela:

– Pomoravlje obuhvata zapadni deo Planskog područja; na ovom, jednom od najnižih delova Panonskog basena preovlađuju tereni nadmorske visine od 70 do 80 m; osnovna odlika su blagi terasni odseci i aluvijalna ravan, s nagibom koji ne prelazi 1%, što utiče na otežano proceđivanje vode i stvaranje mrtvaja pored Morave.

– Požarevačka greda (greda Sopot) predstavlja lesnu tvorevinu sa strmim odsecima i zaravnjenom središnjom površinom; prostire se središnjim delom Planskog područja, gde oko 70% terena ima nagib do 5%, a ostali 5 – 12%.

– Stig, sa zapadnim ravničarskim delom i rečnim terasama Mlave i istočnim brežuljkastim delom na obodu Panonskog basena koji prelazi u Boževačku gredu; reljef je pretežno ravničarski, tako da je 70 % sa nagibom do 1%, a ostali deo sa nagibima i do 12% i

– Kostolačko priobalje Dunava s dunavskim adama je prostor gde je Dunav izgradio rečna ostrva i aluvijalnu ravan, sa nagibima terena do 3%.

U celini gledano, Plansko područje se odlikuju očuvanom vegetacijom, značajnom prisutnošću prirodnih resursa i specifičnim odlikama predeonih elemenata. Posebnu vrednost čine zaštićena prirodna dobra. Ovi zaštićeni objekti prirode ostvaruju značajan doprinos ukupnoj ambijentalnoj vrednosti, zbog čega je neophodno odrediti zone njihovog vizuelnog uticaja i kontinualno poštovanje propisanih mera i režima zaštite. Pored prirodnih dobara, značajan potencijal predstavljaju i spomenici kulture.

––––––––––––––

9 Rešenje o uslovima zaštite prirode za izradu Prostornog plana grada Požarevca br.020-616/2, Zavod za zaštitu prirode Srbije.

10 IBA u Srbiji nema odgovarajući zakonski okvir. Međutim, mnoge međunarodne organizacije uključuju IVA područja u svoje strategije i akcione planove.

11 Evropska Direktiva o staništima (92/43/EEC) predstavlja osnov za odabir ciljnih vrsta dnevnih leptira.

5.5.4. Kulturno nasleđe

Na Planskom području nalazi se raznovrsno i vredno kulturno nasleđe, koje čini 826 nepokretnih kulturnih dobara i dobara koja uživaju prethodnu zaštitu. Najveći broj nepokretnih kulturnih dobara čine sakralno, profano urbano graditeljsko nasleđe, narodno graditeljstvo u naseljenim mestima i arheološka nalazišta. Većina ovih dobara nije kategorisana, nema utvrđen status zaštite u skladu sa Zakonom o kulturnim dobrima. Takođe, spisak nepokretnih kulturnih dobara nije ažuriran.

S obzirom na brojnost i raznovrsnost kulturnog nasleđa i razlike u pristupu i tretmanu pojedinih tipova dobara, ustanovljena je klasifikacija i grupisanje prema vrsti dobara i to na: arheološka nalazišta, sakralne građevine i ostale sakralne spomenike, narodno graditeljstvo – ruralno nasleđe i urbano graditeljsko nasleđe.

Dokumentacija narodnog graditeljskog nasleđa je fragmentarna i za sada nije valorizovana od strane ustanova zaštite, tako da se o fondu narodnog graditeljstva, očuvanju kontinuiteta i zaštiti etnoloških vrednosti može govoriti tek nakon temeljnih istraživanja.

Zone zaštite

Republički zavod za zaštitu spomenika kulture (u daljem tekstu: RZZSK) izdao je „Uslove čuvanja, održavanja i korišćenja nepokretnih kulturnih dobara kao i dobara koja uživaju prethodnu zaštitu” i utvrdio mere zaštite u okviru Planskog područja.

Na Planskom području utvrđene su četiri zone zaštite. Utvrđena metodologija mera zaštite podrazumeva stepenovanje režima zaštite prema značaju i koncentraciji sačuvanog nasleđa.

Prva i druga zona zaštite

Prva i druga zona zaštite obuhvataju delove Planskog područja sa kulturnim nasleđem koje je u ranijem postupku utvrđeno za nepokretno kulturno dobro ili je pod prethodnom zaštitom.

Arheološka nalazišta

Dosadašnji arheološki nalazi pokazuju da je prostor Kostolačkog basena dugo naseljavano tlo, na kome su otkriveni materijalni dokazi o postojanju civilizacija od neolita do kasnog srednjeg veka.

Arheološko nalazište Viminacijum je kategorisano kao nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja za Republiku Srbiju, a u toku je izrada predloga za upis u preliminarnu listu svetske kulturne i prirodne baštine UNESCO. Ostaci rimskog grada Viminacijuma i legijskog logora nalaze se u središnjem delu lignitskog ležišta, na oko 12 km od Požarevca, nadomak Starog Kostolca. Lokalitet je okružen površinskim kopom „Drmno”, naseljem Drmno i kompleksom TE „Kostolac B”. Površina kompleksa iznosi oko 3,55 km².

Nastao je u I veku kao Rimski vojni logor koji je trajao do početka VII veka. Kao jedan od najznačajnijih legijskih logora na Dunavu, u određenom periodu je bio sedište rimske provincije Gornje Mezije (Moesia Superior), koja je obuhvatala najveći deo Srbije, severnu Makedoniju i deo severozapadne Bugarske. Izgradnjom termoelektrane „Kostolac B” i otvaranjem površinskog kopa „Drmno” 1977. godine, započeta su arheološka istraživanja na prostoru nekropola, jugozapadno od kastruma.

Na širokom prostoru u ravnici, na desnoj, ali i na levoj obali Mlave, nedaleko od njenog ušća u Dunav, nalazi se niz drugih manjih naselja, nekropola i fortifikacija iz antičkog i ranovizantijskog perioda. Brojni arheološki nalazi, otkriveni tokom više od stoleća istraživanja, svedoče o izuzetno dugom vremenskom rasponu ljudske aktivnosti na ovom prostoru, od XII veka p.n.e. do XVII veka n.e.

Istraživanjem ovog prostora otkriveno je oko 13.000 grobova sa preko 35.000 arheoloških predmeta, kao i ostaci arhitekture, što predstavlja najbrojniji arheološki fond sa jednog lokaliteta. Pored istraženih nekropola, na prostoru Severne kapije (Rogta Rgaetoria) vojnog logora, otkriveni su delovi ulica sa popločanjem, odvodnim kanalima i kamenom plastikom koja je ukrašavala ulaznu kapiju.

Paleontološko nalazište „Mamut”

Na površinskom kopu „Drmno”, oko 300 m od Carskog mauzoleja u arheološkom parku „Viminacijum”, pronađen je skelet mamuta za koji se pretpostavlja da je star više od milion godina. Nalazište mamuta, zajedno sa geologijom površinskog kopa, biće uvršćen u riznicu objekata zaštite geološkog nasleđa. Objedinjen sa arheološkim lokalitetom Viminacijum, ovaj objekat povezuje geologiju, arheologiju i istoriju na našem tlu.

Arheološki lokalitet Rukumija

U podnožju manastira Rukumija nađeni su rimski kameni spomenici. Ovaj prostor nije dalje istraživan. Jugozapadno od manastira nađeni su antički grobovi iz III i IV v.n.e., prostor je delimično istražen.

Galije – Toponim „Galije” nalazi se u polukrugu južno, jugozapadno i zapadno od manastira Rukumija. Pruža se od podnožja brda iza „Kalajdžine međe” preko prokopa prema vrhu, do groblja sela Bradarac zapadno pored manastirskog kompleksa. Od ovog toponima ostao je samo mali deo sa dve mogile koje se nalaze iznad groblja12. U 19. veku ovde su nađene poznata šakaste grivne, koje se čuvaju u Narodnom muzeju u Beogradu; potvrđeni su nalazi i iz bronzanog doba.

Dubravica – Margum

Dubravica se pominje kao antičko i srednjovekovno naselje pod imenom Margum. Margum je bio smešten kod starog korita Velike Morave na ušću u Dunav. U ranom srednjem veku na ovoj lokaciji je postojao grad koji se u izvorima pominje kao Moravije ili Morava. Krajem I veka podignut je vojni logor u kome je kratko bila stacionirana legija Flavija IV. U kasnoj antici Margum je obezbeđivao prelaz preko reke. U njemu su se 434. godine sastali romejski i hunski poslanici, a 441. godine osvojili su ga i razorili Huni. Otkriveni su ostaci kasnoantičkih termi i delimično su istražene rimska, ranovizantijska i gepidska nekropola.

Srednjovekovni grad Braničevo

Na arheološkom lokalitetu kod Todićeve crkve u Starom Kostolcu, na zaravni Sopotske grede, levo od reke Mlave, koja se kao najviša tačka izdiže iznad današnjeg sela Kostolac, nalazio se srednjovekovni grad Braničevo. Na osnovu dosadašnjih arheološko-istorijskih istraživanja prvi tragovi života na ovom lokalitetu pojavili su se pre 6. milenijuma. Ovoj prostor je značajan za razdoblje srpske srednjevekovne istorije, poznatije kao „grad i episkopija Braničevo”.

Braničevo je bilo vojno utvrđenje i trgovački centar, koji je imao značajnu ulogu u istoriji Vizantije u 11. i 12. veku i u srpskoj istoriji 13. i 14. veka. Iskopavanjima je utvrđeno postojanje bedema Donjeg grada, pronađena je kula i jedna građevina za koju se pretpostavlja da je bila aristokratska kuća sa radionicom.

Na ostacima utvrđenja braničevskog grada jasno se uočavaju dve celine: Mali grad gde se danas nalazi crkva, i Veliki grad, koji se prostire nešto južnije. Glavni deo utvrđenja predstavljao je Mali grad, koji ima skoro kvadratni oblik.

U zoni koridora pepelovoda od TE „Kostolac B” do odlagališta PK „Ćirikovac” nalaze se značajna nepokretna kulturna dobra, odnosno, arheološki lokaliteti:

Lokalitet „Pećine” – antička nekropola predstavlja prostor u okviru kojeg se nalazi više nekropola (III – IV v.p.n.e, I–V v.n.e., pozni V vek) koje su pripadale naseljima ne samo domorodačkog stanovništva, već i stanovnicima vojnog logora i grada Viminacijuma;

Zanatski centar (lokalitet Pećine) je formiran na napuštenim delovima nekropole i u okviru njega se obavljala proizvodnja keramičkih posuda i opeka; zauzima površinu od oko 1000 m²;

otkriveno je ukupno 13 peći (10 lončarskih i tri ciglarske); u neposrednoj blizini peći je i bunar sa pokrivenim tremom za izradu i sušenje proizvoda;

Lokalitet „Više groblja” – antička nekropola;

Lokalitet „Burdelj” – antička nekropola;

Lokalitet „Lugovi” – praistorija, antika;

Lokalitet „Donje Livade” – praistorija, antika;

Potes Braničevac sa lokalitetom „Selište”, gde su konstatovani nalazi od 12. do 14. veka;

Potes Starci – praistorija, antika, srednji vek i

Trikonhalna crkva (lokalitet Pećine) na kojoj su konstatovane najmanje dve građevinske faze u arhitekturi crkve; crkva je orijentisana zapad – istok sa devijacijom od 220 zapadnim delom ka jugu; prilikom istraživanja crkve otkriveno je više antičkih i srednjovekovnih grobova.

Sakralno spomeničko nasleđe

Sakralni spomenici na Planskog područja pripadaju bogatom nasleđu novijeg doba. Njihova stilska podudarnost uslovljena je načinom gradnje, sredinom 19. veka. Iako najbrojniji, spomenici iz ovog perioda, u poređenju sa ostatkom sakralnog fonda, najmanje su istraženi.

Odsustvo terenskih istraživanja onemogućava kompletan uvid u tačan broj sakralnih spomenika, kao i njihove istorijske, istorijsko-umetničke i arhitektonske vrednosti, što su osnovni kriterijumi za određivanje mera zaštite, uslovi čuvanja, održavanja i korišćenja. Skoro sva naseljena mesta na Planskom području imaju bar po jedan sakralni objekat.

Manastir Rukumija

Rukumija je srpski srednjevekovni pravoslavni manastir. Nalazi se ispod Sopota na padini Lešterske grede, u šumi, na levoj obali reke Mlave, u selu Bradarac, u neposrednoj blizini površinskog kopa „Ćirikovac”. Podizanje manastira Rukumija narodno predanje pripisuje knezu Lazaru i vezuje za kult sestre Jelice. Istorijska nauka, pak, dovodi ime manastira u vezu sa grčkom reči Gerokomija što znači starački dom, mesto gde se smeštaju ostarela lica. Veći srednjovekovni manastiri imali su u svom kompleksu i odeljenja za smeštaj i lečenje starih i iznemoglih lica.

Manastir Nimnik

U ataru sela Kurjače, nalazi se srednjevekovni manastir Nimnik. Tačno vreme njegove izgradnje do danas nije utvrđeno, mada se u nekim spisima navodi 1371. godina. Nimnik je jedan od najstarijih manastira Braničevske eparhije, a 1981. godine je proglašen spomenikom kulture.

Lokalitet „Todićeva crkva – grad Braničevo” u Starom Kostolcu

Todićeva crka u Starom Kostolcu je zadužbina Dragutina Todića i njegove žene Leposave i posvećena je Svetom Georgiju. Crkva se nalazi na platou kostolačkog visa Mali grad. Crkva je projektovana u srpsko-vizantijskom stilu od bele opeke i podseća na crkvu Lazaricu. Pre crkve podignuta je porodična vila „Leposava” (1923. godine), koja se isticala svojom arhitekturom i dominantnim položajem, a nakon toga crkva.

Narodno graditeljstvo

Etno-park na Tulbi

Ideja da se u Požarevcu formira Muzej narodnog graditeljstva potekla je 1963. godine, kada je urađen elaborat i prva koncepcija postavke. U elaboratu je istaknut značaj požarevačkog kraja, odnosno sadašnjeg braničevskog regiona, u kome se nalaze predeone celine sa očuvanim objektima narodnog graditeljstva, kao što su Homolje, Zvižd i Mlava. Ukazano je na potrebu da se tradicionalne vrednosti narodne arhitekture prikažu na jednom mestu i na taj način sačuvaju od propadanja i uništavanja. Odabrana je lokacija na brdu Tulba, delu Sopotske kose, na 1 km od centra grada. Od 1985. do 2006. godine, etno-park nije bio u funkciji. U međuvremenu, uništena su četiri objekta (staja sa kazandžinicom, koš i bunar). Tri objekta su zaštićena i delimično je postavljena ograda od potpletenog prošća, tako da je ova ambijentalna celina ponovo postala muzejska postavka narodne arhitekture.

Na površini od 8 ha etno-park sadrži osam objekata narodnog graditeljstva: dve kuće, bunar, ambar, koš, staju sa kazandžinicom i štalu. Svi objekti su drvene konstrukcije i predstavljaju narodno graditeljstvo brdsko-planinske oblasti, sem ambara koji je iz Pomoravlja. Najviše objekata je iz oblasti Mlave, četiri iz sela Melnice i jedan (koš) iz Vezičeva. Jedan objekat (štala) je iz susedne oblasti Zvižda. Oni su postavljeni prema koncepciji koja je predviđala da se u etno parku formiraju dva okućnice, jedna iz oblasti Mlave i jedna iz Pomoravlja sa tipičnim objektima koji predstavljaju tradiciju narodnog graditeljstva ovih krajeva. U okviru ovog kompleksa nalazi se letnja pozornica, plato sa koga se pruža pogled na grad.

Park šuma Tulba i Tabana je neuređena i neopremljena iako ima izuzetne rekreativne i turističke potencijale. Na lokaciji Tulba, na koti 124 mnv, nalazi se rezervoar za snabdevanje grada vodom, stara česma, manji bazen. U podnožju brda je jezero i objekti koji bi mogli da se koristiti u turističke svrhe.

Seoska naselja i stari seoski centri. Seoska naselja

na ovom području karakteriše spontano nastala matrica sa mrežom nepravilnih komunikacija i raznovrsnom arhitekturom stambenih kuća. Stari seoski centri, kao središta administrativnog, trgovačkog i društvenog života sela sa nasleđenim zgradama javne namene (stare opštinske zgrade, sudnice, mehane, školske zgrade, zanatske i trgovačke radnje, kao i domovi kulture nastali u periodu posle Drugog svetskog rata) predstavljali su prostore neophodne za funkcionisanje svake samostalne ruralne aglomeracije.

Urbano graditeljsko nasleđe

Od raspoloživih studija urbanog graditeljskog nasleđa važan dokument jeste „Predlog valorizacije kulturnih dobara na teritoriji grada Požarevca” (Zoran Jakovljević, Jugoslovenski institut za urbanizam i stanovanje, 1979. godine). Na osnovu ovog dokumenta, 1988. godine, Regionalni zavod za zaštitu spomenika kulture Smederevo sačinio je elaborat „Evidentirane nepokretnosti koje uživaju prethodnu zaštitu na području dela urbanističke celine Požarevca”. Vredne ambijentalne urbane celine nalaze se pre svega u Požarevcu.

Zgrada Okružnog načelstva podignuta je 1888 – 1889. godine u duhu bečkog akademizma sa oblicima pojedinih detalja inspirisanim italijanskom renesansom. Zgrada ima podrum, prizemlje, sprat i potkrovlje dograđeno posle 1955. godine. Svojom monumentalnom reprezentativnošću, simetričnim rasporedom masa glavnog i bočnih traktova, jednostavno i funkcionalno organizovanim unutrašnjim prostorom sa slikanim kompozicijama i dekorativnom plastikom, predstavlja prekretnicu u izgradnji javnih građevina u Srbiji 19. veka, tako da je dobila status nepokretnog kulturnog dobra od velikog značaja. Zajedno sa parkom i okolnim objektima čini vrednu urbanu celinu Požarevca.

Tu su pešačka ulica Staro korzo, splet pešačkih prolaza, ulično i parkovsko zelenilo. Svi ovi elementi doprinose očuvanju istorijskog karaktera Požarevca. Urbanu strukturu centralne zone Požarevca dopunjuje novoformirana pešačka zona, tako da su pešački tokovi i javni prostori namenjeni pešaku doprinose boljoj dostupnosti i kvalitetu ambijentalnih celina.

Spomen-park Čačalica

Čačalica je brdo iznad Požarevca na kome se nalazi istoimeni spomen-park. Proglašeno je za nepokretno kulturno dobro od velikog značaja. Sam park obuhvata 28 hektara u kome je zasađeno više stotina breza donetih iz Rusije, a podignut je i Ekološki dom namenjen mladima. U prvoj polovini 2011. godine izvršena je obnova i rekonstrukcija Spomenika streljanim rodoljubima od 1941 – 1944. godine i Spomen-kosturnice crvenoarmejcima iz Rusije, Ukrajine i Belorusije palim u borbi za oslobođenje Požarevca 1944. godine. Regionalni zavodu za zaštitu spomenika kulture u Smederevu izradio je projekat sanacije Memorijalnog kompleksa na Čačalici. U okviru ovih radova uređeno je i spomen-obeležje streljanim Jevrejima u Drugom svetskom ratu.

Ambijentalna prostorna celina Ljubičevo

Predlaže se da se ambijentalnoj prostornoj celini ergele „Ljubičevo” da značaj kao legatu Knjaza Miloša. Ova prostorna celina ujedno ima ima veliki potencijal za razvoj turizma.

Treća i četvrta zona zaštite

Treća i četvrta zona zaštite obuhvataju neistraženo područje Kostolačkog ugljenog basena i neistraženo dno Dunava.

Tabela 13. Pregled broja nepokretnih kulturnih dobara na Planskom području

Naselje

Nepokretna kulturna dobra (kategorija/godina utvrđivanja kategorije)

Broj nepokretnosti pod prethodnom zaštitom

Grad Požarevac – ukupno

12

779

Bare

24

Batovac

11

Beranje

12

Bradarac

– Manastir Rukumija

21

Bratinac

15

Brežane

22

Babušinac

12

Dragovac

15

Drmno

16

Dubravica

25

Živica

21

Kasidol

16

Klenovnik

15

Kličevac

Spomenik kulture

Odluka Vlade RS br.

633-4708/99 od 17.02.2000.

24

Kostolac (ukupno)

2

56

– Lokalitet Viminacijm u ataru sela Stari

Kostolac * (I vek)

Nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja; Odluka Vlade RS br. 633-7797/2009 od 03.12.2009.

– Crkva sv. Georgija

Spomenik kulture;

Odluka Vlade RS br.

633-4709/99 od 17.02.2000.

Lučica

32

Maljurevac

8

Nabrđe

12

Ostrovo

17

Petka

20

Požarevac (ukupno)

8

287

– Zgrada Okružnog načelstva i Gradski park ( (1888-89.)

Spomenik kulture od velikog značaja

Odluka SO Požarevac br.

633-16/80-01 od 30.12.1980.

– Spomen park

„Čačalica” ** (1942)

Znamenito mesto od velikog značaja;

Rešenje Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Beograd br.949/2 od 27.11.1973.

– Crkva Sv. Nikole * (1890)

Spomenik kulture

Odluka Vlade RS br.633-4732/99 od 17.02.2000.

– Saborna crkva sv. Arhanđela * (1818-23)

Spomenik kulture

Odluka SO Požarevac br.633-25/90-01 od 16.03.1990.

– Stari Episkopski dvor ( (Kraj IXX veka)

Spomenik kulture;

Odluka SO Požarevac br.02-06-68/1 od 20.11.1991.

– Dve stare zgrade u Nemanjinoj br.31

(Prva pol. IXX veka)

Spomenik kulture

Rešenje Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Beograd br.47/1 od 13.01.1969.

– Stara zgrada u Nemanjinoj br.46

(Početak IXX veka)

Spomenik kulture

Rešenje Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Beograd br.46/1 od 13.01.1969.

– Spomenik srpskom vojniku 1912-18. * (1923.)

Spomenik kulture

Odluka SO Požarevac br.02-06-68/2 od 20.11.1991.

Poljana

– Crkva Sv. Vaznesenja u Poljani

Spomenik kulture

Odluka Vlade RS br.633-15046/2002 od 31.10.2002

21

Prugovo

19

Rečica

15

Trnjane

26

Ćirikovac

17

Opština Veliko

Gradište

1

47

Kurjače

– Manastir Nimnik

Spomenikom kulture

Odluka SO Veliko Gradište od 18.12.1981.

15

Majilovac

17

Sirakovo

15

* evidentirana nepokretna kulturna dobra (( znamenita mesta. Kategorizacija je urađena prema Zakonu o zaštiti kulturnih dobara, („Službeni glasnik RS”, br. 71/94)

––––––––––––––

12 Iz neobjavljene monografije „Selo Drmno Toponimi”, Slavoljub Stojadinović

6. Ograničenja i potencijali prostornog razvoja – swot analiza (prednosti – slabosti, mogućnosti – opasnosti)

Za analizu stanja, potencijala i ograničenja Planskog područja, primenjen je kombinovan pristup konvencionalne analize SWOT (Strengths/Prednosti, Weaknesses/Slabosti, Orrortunities/Mogućnost, Threats/Opasnost). Pored toga, primenjeni su, u pojednostavljenom i rudimentarnom obliku, i neki postupci iz tzv. „analize teritorijalno uticaja” (engl: „Territorial impact Analysis”/TIA) i „evaluacije strateškog prostornog uticaja (engl: „Strategic Spatial Impact Evaluation”/SSIE). Na osnovu ove, pripremne građe, nakon donošenja Plana bila bi urađena tzv. „procena integralnog strateškog uticaja” (engl: „Integrated Strategic Assessment”/ ISA), a koja će uključiti i odgovarajuće elemente tzv. „analize strateškog uticaja na životnu sredinu” (engl: „Strategic Environmental Assessment”/SEA). Budući da se dejstvo većeg broja faktora još uvek ne može u svemu jednoznačno proceniti i uključiti u neki od standardnih aspekata SWOT analize, što se u prvom redu odnosi na institucionalni faktor, predstojeću privatizaciju u oblasti energetike i izgledno produženo trajanje svetske i domaće krize, u delu o implementaciji uveden je još jedan pristup evaluaciji, a to je tzv. „uticaj rizika i neizvesnosti”.

Privredni razvoj

SNAGE

SLABOSTI

– Veoma povoljan geografski položaj, dobra saobraćajna dostupnost i blizina tržišta za regionalne i lokalne proizvode

– Veliki prirodni (obnovljivi i neobnovljivi) resursi, ljudski i kulturni potencijali za razvoj, i bogata industrijska i druga privredna tradicija

– Izgrađeni privredni kapaciteti i razvijen i jak energetski sektor i liderska uloga PD TE-KO „Kostolac”

– Obrazovano i stručno stanovništvo, relativno visok procenat mladih osoba i postojanje tzv. „kreativnih resursa” za razvoj

– Natprosečno visok BDP po stanovniku

– Niži stepen nezaposlenosti u odnosu na republički prosek

– Funkcije Požarevca kao regionalnog centra Braničevskog regiona i dostignuti stepen privrednog i drugog razvoja

– Izgrađene regionalne i lokalne institucije za podršku razvoju i postojanje regionalnih i lokalnih strategija razvoja, master planova i dr; velik broj lokalnih razvojnih strategija u izradi

– Mogućnost izgradnje industrijskih i poslovnih zona na novim („greenfield”) i zapuštenim lokacijama („brownfields”)

– Izgrađeni urbani sadržaji i stambeni fond i razvijene komunalne i javne službe

– Postojanje stručnih škola i udruženja

– Nedovoljna iskorišćenost prostorno-saobraćajnih potencijala

– Smanjivanje stanovništva (u prvom redu seoskog) i produžena emigracija stanovništva, naročito mlađeg stručnog kadra

– „Monofunkcionalna” privredna struktura

– Snažna deindustrijalizacija i devastacija industrijom napušteni i neiskorišćeni braunfild lokaliteti

– Neokončana privatizacija i pretežno loša privatizacija do sada neprivatizovanih preduzeća, uz prateći stečaj i likvidaciju dela preduzeća

– Nizak stepen investicija, slaba konkurentnost, nedovoljno korišćenje podsticajnih sredstava iz domaćih i stranih izvora i nedovoljna saradnja lokalne samouprave i privrede

– Neplanski i prostorno nekontrolisan razvoj

– Nedovoljna komunalna opremljenost

– Još uvek relativno visoka nezaposlenost

– Odliv kvalitetnog kadra u inostranstvo i gradove i slaba ponuda visokostručnog kadra

– Ekološki problemi i ugroženost životne sredine, naročito vode u zoni eksploatacije i prerade uglja, kao i nepovoljan uticaj zagađivanja i nedovoljne kontrole na području Grada Požarevca

– Nedostatak ulaganja u istraživanja i razvoj

– Nedostatak industrijske infrastrukture (opremljenih lokacija i zona, krupne regionalne infrastrukture, saobraćajnih i IKT komunikacija, terminala i drugo)

– Zaostajanje razvoja u ruralnom području, usitnjenost poseda, slaba organizovanost plasmana poljoprivrednih proizvoda

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Blizina Rumunije, mogućnost korišćenja susedskih programa i intenziviranje i proširenje regionalne i međunarodne saradnje

– Bolje korišćenje kapitala, iskustava i drugih resursa kojima raspolaže dijaspora

– Bolje pozicioniranje šireg regionalnog područja Grada Požarevca u okviru novog razvojnog modela Srbije

– Podizanje energetskih kapaciteta uz podršku domaćih i stranih investitora

– Povećanje iskorišćenosti postojećih i izgradnja novih infrastrukturnih sistema

– Racionalno i održivo korišćenje prirodnih resursa i održivi razvoj rudarsko-energetskog kompleksa

– Korišćenje novih tehnologija

– Porast ulaganja u istraživanja i razvoj

– Podsticaj stvaranju klastera MSP u proizvodnom i uslužnom sektoru

– Podrška intenzivnom otvaranju novih preduzeća i samozapošljavanju, uz jednostavnije procedure

– Podrška poljoprivrednoj proizvodnji i preradi i bolje korišćenje globalnog trenda porasta tražnje za organskom hranom i opšteg porasta cena većine strateških sirovina i prehrambenih proizvoda

– Planirano značajno povećanje transporta na Koridoru VII i završavanje tehničke infrastrukture na Koridoru H

– Povećavanje regionalne i lokalne konkurentnosti i izvozne orijentacije firmi uz veće angažovanje visokoobrazovanog i visoko-kvalifikovanog kadra

– Postojanje regionalne agencije za razvoj i jačanje javno-privatno-civilnog partnerstva tri sektora

– Rast potražnje MSP sektora i investitora za specifične usluge, podrške i informisanosti

– Pridruživanje EU i brže i šire uvođenje raznih evropskih standarda

– Mogućna gasifikacija regiona

– Podrška regionalnoj, susedskoj i međunarodnoj saradnji, mogućnost korišćenja susedskih programa

– Bolje korišćenje kapitala, iskustva i drugih resursa kojima raspolaže dijaspora

– Privatizacija javnog sektora

– Nepovoljne posledice produženog trajanja svetske i domaće krize

– Nesanirane posledice loše privatizacije

– Nerešeni pravno-imovinski odnosi između države i lokalne samouprave, i nedovoljna imovina i sredstva lokalne samouprave

– Nastavljanje „demografske recesije”, posebno održavanje niskog nataliteta, dalje starenje stanovništva u seoskim naseljima i migracija mlađe i/ili obrazovane i/ili kvalifikovane populacije

– Deficit pojedinog kadra i nedovoljni kadrovski i organizacioni kapaciteti za konkurisanje za sredstva fondova EU

– Izostajanje diversifikacije i zadržavanje postojećeg obrasca „paleo-industrijskog” razvoja, uz prateće slabljenje „teritorijalnog kapitala”

– Izostajanje novog razvojnog ciklusa, na principima i kriterijumima održivog razvoja

– Dalji porast nezaposlenosti, izostanak socijalno održivog rasta i razvoja, porast siromaštva

– Nastavak neodrživog restrukturiranja i privatizacije javnog sektora

– Dalje ugrožavanje životne sredine zbog očekivanog intenzivnog razvoja proizvodnje i prerade uglja, bez neophodne ekološko-prostorne i druge kontrole

– Visoki troškovi prilagođavanja ekološkim zahtevima i zahtevima klimatskih promena (direktive EU o trgovanju emisijama CO2, CCS, IPPC, ...)

– Ograničeni finansijski resursi i nedostatak javnih finansija za iniciranje i izgradnju IZ i IP, nerazvijeni modaliteti javno-privatnog partnerstva u aktiviranju i korišćenju resursa, investicijama i drugo.

– Nedovoljan razvoj, širenje i prilagođavanja u sektoru MSP, i nedovoljna podrška lokalne samouprave razvoju MSP

– Nedostatak sredstava za sanaciju ekoloških problema privrednih kapaciteta i produžena slaba institucionalna osposobljenost

– Nedefinisane mere države za sprovođenje nacionalnih strategija razvoja i slab nivo razvijenosti implementacijskih, upravljačkih i kontrolnih instrumenata u realizaciji regionalnih i lokalnih strategija

Poljoprivreda i ruralni razvoj

SNAGE

SLABOSTI

– Poljoprivredna tradicija Stiga u Braničeva

– Opredeljenje Republike Srbije za prihvatanje mehanizama čistog razvoja i postojanje Agrarnog fonda

– Pedološki i drugi prirodni uslovi za konkurentnost poljoprivredne proizvodnje

– Povoljni uslovi za razvoj povrtarstva, voćarstva i ratarstva u sistemima za navodnjavanje

– Povoljni resursni i tehničko-tehnološki uslovi za minimiziranje gubitka u površinama i kvalitetu poljoprivrednog zemljišta u postupku eksploatacije lignita

– Relativno velike površine zaparloženog zemljišta u državnoj svojini, koje mogu da budu iskorišćene za kompenzaciju eksprioprisanih zemljišnih poseda porodičnih gazdinstava, odnosno za osnivanje plantaža za proizvodnju biogoriva na ravnim terenima

– Obilje tople otpadne vode iz termoelektrana za razvoj rentabilne stakleničke i plasteničke proizvodnje

– Postojanje prerađivačkih kapaciteta

– Zainteresovanost mladih poljoprivrednih proizvođača za primenu dobre poljoprivredne prakse i korišćenje novih tehnologija

– Rasprostranjenost zemljišta visokog boniteta iznad lignitskih ležišta, odnosno u zonama neplanskog širenja naselja

– Nepostojanje monitoringa zagađivanja zemljišta, vode i vazduha

– Slabo funkcionisanje tržišta poljoprivrednog zemljišta, nerazvijeni institucionalni kapaciteti u domenu dugoročnog zakupa, nerazrešena svojinska prava, nedefinisane korisničke obaveze, neažurna informatička osnova i slabosti zemljišne politike

– Slabe motivacije, aspiracije, znanja i materijalne mogućnosti poljoprivrednih gazdinstava za ulaganja u razvoj, unapređivanje i ukrupnjavanje poljoprivredne proizvodnje

– Slaba poslovna povezanost porodičnih gazdinstava međusobno i sa sferom prometa i prerade poljoprivredno prehrambenih proizvoda

– Nedovoljna iskorišćenost postojećih poljoprivrednih prirodnih i tehničkih resursa

– Nepostojanje udruženja i slaba razvijenost zadrugarstva

– Nemotivisanost mladih za bavljenje poljoprivredom

– Neiskorišćenje biomase i obnovljivih prirodnih resursa

– Migracija stanovništva iz sela u grad i inostranstvo

– Nedovoljna znanja poljoprivrednika za plasman poljoprivrednih proizvoda na tržište

– Neiskorišćenost postojećih prerađivačkih kapaciteta

– Nedostatak finansijskih sredstava za podršku agrarnim programima

– Nedostatak regionalne strategije razvoja poljoprivrede

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Bolji pristup regionalnim i evropskom tržištu

– Novi zakoni i propisi u poljoprivrednoj proizvodnji

– Veća podsticajna sredstva za poljoprivredni razvoj iz svih izvora finansiranja

– Rast tražnje za organskom hranom

– Stimulisanje procesa koncentracije zemljišta, stoke i tehničkih sredstava u rukama mladih, obrazovanih i preduzetnički orijentisanih poljoprivrednika

– Jačanje ekonomskog interesa dela stanovništva, koje je izgubilo status stalno zaposlenih, za bavljenje poljoprivrednom proizvodnjom na sopstvenom gazdinstvu

– Orijentacija domaće agrarne politike na prihvatanje modaliteta, procedura i standarda Zajedničke agrarne politike EU

– Ekološki čiste celine u širem regionalnom području

– Rast potreba za socijalnim preduzetništvom (obdaništa, briga za stare itd.)

– Poboljšanje osposobljenosti nosilaca ruralnog razvoja za efikasno korišćenje svih razvojnih fondova (IPA, drugih EU fondova i nacionalnih fondova)

– Uključenje u nacionalnu mrežu za podršku ruralnom razvoju Srbije

– Produženo trajanje ekonomskih teškoća i neizvesnosti i nepovoljne ekološko-prostorne implikacije u eksploataciji i preradi lignita korišćenju poljoprivrednog zemljišta

– Rizici u pogledu nepovoljnih agroekoloških posledica remećenja režima podzemnih voda rudarskim radovima

– Nekonkurentnost na tržištu EU

– Monopol i neuređenost poljoprivrednog tržišta

– Posledice globalnog zagrevanja i zavisnost od vremenskih uslova

– Nedostatak radnih mesta za mlade u ruralnim područjima

– Nedovoljna iskorišćenost turističkih i kulturnih potencijala za potrebe ruralnog razvoja

– Nedovoljno razvijen preduzetnički duh i neprepoznavanje potencijala za razvoj ruralnog područja (turizma, zanati, tradicionalna proizvodnja i dr)

– Nizak stepen korišćenja informatičkih tehnologija i dostupnost IF infrastrukture

– Neiskorišćen potencijal ruralnih područja za preduzetništvo

Korišćenje i zaštita voda

SNAGE

SLABOSTI

– Evropske, regionalne i nacionalne strategije koje se odnose na Podunavlje

– Planski dokumenti, programi i akcioni planovi (u pripremi)

– Vodni potencijali za ostvarivanje vodoprivrednih programa

– Postojanje značajnih vodnih resursa za snabdevanje vodom stanovništva i privrede

– Realizovani zaštitni sistemi za zaštitu od velikih voda verovatnoće 1% od Dunava, Morave i Mlave

– Realizovani sistemi za zaštitu od unutrašnjih i provirnih voda duž čitavog dunavskog i moravskog priobalja koji omogućavaju da režimi podzemnih voda budu upravljani

– Veoma neravnomerni vodni režimi na svim rekama u zoni uticaja čine složenim sve radove na uređenju vodnih režima, zaštiti od voda i korišćenju voda

– Pogoršavanje vodnih režima na svim rekama

– Kvalitet vode u rekama koje uokviruju i presecaju Plansko područje, koji je lošiji od zahtevnih klasa

– Neplansko korišćenje šljunkova i peskova iz korita i priobalja Velike Morave

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Korišćenje velikog vodnog potencijala Dunava, Velike Morave i Mlave

– Korišćenje potencijala podzemnih voda (izvorišta pijaće vode)

– Korišćenje resursa termalne i mineralne vode

– Dalji razvoj vodoprivrednih sistema

– Nesprovođenje strateških dokumenata koji se odnose na šire regionalno područje (Podunavlje)

– Uticaj globalnih klimatskih promena

– Negativan uticaj eksploatacije uglja, nafte, gasa i drugih mineralnih sirovina. kao i termo-energetskog kompleksa na režim i kvalitet podzemnih i površinskih voda

– Nedovoljna implementacija planskih i drugih dokumenta

Energetska efikasnost i obnovljivi izvori energije

SNAGE

SLABOSTI

– Postojanje zakona i drugih propisa za regulisanje energetske efikasnosti

– Postojanje potencijala (biomasa, sunce i vetar)

– Povoljna lokacija proizvodnih kapaciteta u blizini potrošača

– Nizak stepen energetske efikasnosti, kako u proizvodnji i prenosu, tako i u distribuciji i potrošnji električne energije

– Zastarelost energetskih objekata, opreme i mreže

– Nepoštovanje usvojenih dokumenata i konvencija od strane nacionalnih i lokalnih uprava u pogledu energetske efikasnosti

– Neadekvatnost najvećeg dela postojećeg građevinskog fonda u pogledu energetske efikasnosti

– Nepostojanje infrastrukture za primenu OIE

– Nedovoljna istraženost lokacija za izgradnju obnovljivih izvora energije

– Nepostojanje integralnog energetskog planiranja

– Nedovoljna informisanost javnosti o prednostima OIE i nedovoljna spremnost da se primene i prihvate nove tehnologije

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Uključivanje u regionalne i evropske programe i projekte

– Bolje aktiviranje građanstva i interesnih grupa

– Uspostavljanje tzv. „održivog biznisa” u oblasti OIE

– Stvaranje uslova za razvoj domaće proizvodnje opreme za primenu OIE

– Nepostojanje permanentnih oblika edukacije lokalnog stanovništva

– Nedovoljno jasni propisi

Razvoj turizma

SNAGE

SLABOSTI

– Veoma povoljan geografsko-saobraćajni položaj, blizina Rumunije i povezanost sa Nacionalnim parkom „Đerdap”

– Prirodno i kulturno nasleđe, duhovna baština i kulturni potencijal Požarevca

– Postojanje stručnog kadra

– Postojanje nekoliko master planova za razvoj turizma

– Raspoloživo slobodno zemljište za investiranje u nove turističke sadržaje

– Primeri uspešnog javno-privatnog partnerstva u turizmu

– Veliki broj turističkih i kulturnih manifestacija

– Postojanje turističkih organizacija

– Postojanje zaokruženih ekoloških celina

– Resursi za proizvodnju kvalitetne lokalne hrane

– Nedostatak stručnog kadra u oblasti turizma sa znanjem stranih jezika

– Nedostatak smeštajnih i drugih turističkih kapaciteta

– Neplanski razvoj turizma, nedovoljno strateških planova i tehničke dokumentacije za regionalne projekte u turizmu

– Nerazvijena turistička infrastruktura, informativni sistem i signalizacija

– Nedovoljno investiranje u privatizovanim hotelima i slaba turistička diversifikacija

– Nedovoljna saradnja turističkih organizacija u regiji, kao i nedostatak podrške potencijalnim preduzetnicima u turizmu

– Neefikasan turistički marketing

– Nedostatak edukovanog kadra (menadžera) i nepoznavanje konkurencije i trendova na svetskom tržištu turizma

– Nedostatak turistički profilisanih proizvoda i brendova

– Nedostatak fondova za finansiranje projekata

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Realizacija predviđenih projekata

– Promene strukture turističke tražnje u svetu i jačanje tzv. „alternativnih” oblika turizma

– Dalji razvoj imidža i brendiranja tzv. „kulturno-istorijskog” turizma

– Stvaranje novih turističkih tržišnih proizvoda za različite ciljne grupe

– Formiranje saobraćajnih koridora pored desne obale Dunava i Požarevca do Kostolca

– Dalja profesionalizacija i poboljšanje kvaliteta rada turističkih organizacija, uz donatorsku pomoć i razmenu iskustva

– Korišćenje iskustava konkurentnih turističkih destinacija iz okruženja

– Jačanje prekogranične saradnje sa Rumunijom i EU

– Korišćenje EU fondova i NIP-a za razvoj turizma

– Otvaranje graničnih prelaza sa susednim zemljama

– Kategorizacija i primena standarda EU

– Bolje korišćenje potencijala dijaspore

– Nastavak domaće i globalne krize i slabljenje turističke tražnje

– Nedovoljna saradnja sa republičkim organima u definisanju strateških opcija u turizmu

– Nedovoljna briga o životnom okruženju, uz uništavanje prirodnih resursa (naročito neobnovljivih) i zapostavljanje kulturnog nasleđa

– Nedostatak regionalne ponude investitorima, odnosno, nedovoljno i neadekvatno informisanje o svim turističkim atrakcijama i prednostima regiona

– Nizak standard stanovništva u Srbiji, odnosno, niska stopa potrošnje u turizmu

– Zaobilaženje regiona u velikim državnim infrastrukturnim projektima

– Konkurencija drugih turističkih regiona u Srbiji i širem prostoru (Jugoistočnoj Evropi)

– Suspendovanje ili ukidanje viznog režima za EU

Stanovništvo, obrazovanje, zdravlje, socijalna pitanja, zapošljavanje i drugo

SNAGE

SLABOSTI

– Razvijena mreža predškolskih ustanova, koja se može proširivati zakupljivanjem odgovarajućih prostora i rešavati sadašnji deficit u predškolskom smeštaju

– Razvijena mreža objekata osnovnog obrazovanja, relativno dobro opremljenih i dostupnih

– Dobra mreža srednjih škola, sa raznovrsnom ponudom obrazovnih profila

– Relativno visok nivo dostupnosti i opremljenosti objekata zdravstvenih usluga

– Iskusan i kvalitetan profesionalni kadar i osposobljeni i akreditovani specijalisti u oblasti socijalne

– Odlazak visokoobrazovnog kadra

– Deficit školskog prostora u osnovnom obrazovanju

– Niska dostupnost škola srednjeg obrazovanja za decu van dnevne gravitacione zone

– Veći broj seoskih naselja u kojima ne postoji ambulanta sa stalnim lekarom

– Nedovoljno raznovrsno i kvalitetno korišćenje objekata kulture i fizičke kulture

– Nedovoljna povezanost i uključivanje svih zainteresovanih strana u rešavanju problema

– Inertnost mladih u pogledu zapošljavanja i uključivanja u društvene procese

zaštite, dobra saradnja institucija socijalne zaštite sa lokalnim samoupravama, postojanje Saveta za socijalnu politiku i dobra koordinacija i saradnja između lokalnih i republičkih organa

– Postojanje Centra za socijalni rad (u okviru koga radi Dnevni centar za boravak dece i omladine ometene u razvoju)

– Usvojena Strategija razvoja socijalne zaštite grada Požarevca

– Podrška talentima kroz centre za talente, stipendiranje deficitarnih zanimanja i drugo.

– Postojanje programa i institucija za prekvalifikaciju i samozapošljavanje

– Postojanje nekoliko naučno–istraživačkih instituta

– Postojanje vaninstitucionalnih oblika socijalne zaštite (klubovi mladih, starih, „Kuća na pola puta”, nega i pomoć u kući itd.)

– Nedovoljna ponuda doživotnog učenja

– Nedostatak institucionalne i tehničke infrastrukture i projekata za sprovođenje socijalnih reformi

– Nedovoljna materijalno-tehnička opremljenost centara za socijalni rad

– Nedovoljna uključenost osoba sa invaliditetom i posebnim potrebama za redovno obrazovanje

– Nedovoljna finansijska sredstva za unapređenje kvaliteta obrazovanja prema potrebama tržišta rada

– Nedostatak adekvatnih projekata iz oblasti socijalne zaštite

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Podrška udruživanju javnog, privatnog i civilnog sektora

– Primena novih metoda i tehnologija u obrazovanju

– Širenje mreže socijalnih servisa i zapošljavanje kroz specifične projekte

– Šire uključivanje marginalizovanih grupa u obrazovni sistem

– Bolja informisanost građana o uslugama i mogućnostima u oblasti socijalne brige i zaštite

– Porast broja javnih radova (za zapošljavanje, pružanje socijalnih usluga, namirivanje komunalnih dugova i drugo)

– Stimulisanje ulaganja privatnog kapitala u socijalnu zaštitu i socijalno preduzetništvo

– Veća zainteresovanost nevladinih organizacija (u daljem tekstu: NVO) za socijalna pitanja

– Jačanje međuopštinske saradnje u pružanju usluga socijalne zaštite

– Nastavljanje „demografske recesije”, posebno održavanje niskog nataliteta i dalje starenje stanovništva

– Migracija mlađe i/ili obrazovane i/ili kvalifikovane populacije (u veće gradove i inostranstvo)

– Neprilagodljivost institucija u pluralizaciji socijalnih usluga, i otpor prema novim trendovima u radu

– Neiskorišćenost zakonskih okvira za zapošljavanje hendikepiranih lica

Korišćenje resursa, životna sredina i uređenje prostora

SNAGE

SLABOSTI

– Postojanje bogatih prirodnih resursa (ugalj, voda, nafta, gas, šljunak, zemljišta i drugo), njihovo racionalno korišćenje i duga energetsko-industrijska tradicija

– Postojanje kvalifikovanih ljudskih resursa

– Postojanje snažnog-rudarskoenergetskog sistema – TE-KO „Kostolac”

– Izrada i donošenje većeg broja strateških i lokalnih planskih dokumenata

– Izrada razvojne i tehničke dokumentacije

– Izrada i donošenje strategija, programa i projekata u oblasti zaštite životne sredine, upravljanja otpadom, rekultivacije oštećenog zemljišta i drugo.

– Uvođenje EU principa, standarda i modaliteta zaštite zemljišta u domaću praksu

– Uvođenje novih, ekološki bezbednijih tehnologija u eksploataciju i preradu lignita, polazeći od domaćih i svetskih iskustava

– Podrška međunarodnih organizacija i fondova lokalnim aktivnostima

– Usklađenost zakonodavstva u oblasti zaštite životne sredine sa lgislativom EU

– Korišćenje postojećeg potencijala vrelovoda za širenje mreže toplifikacije u Požarevcu i Kostolcu

– Potencijal za razvoj „organske” poljoprivrede

– Prisustvo NVO u ekološkom sektoru

– Relativno visok stepen zagađenosti sredine (tla, vode i vazduha), u odnosu na dostignut stepen razvoja, kao posledica: primene zastarelih proizvodnih tehnologija, nedovoljno rigoroznog poštovanja ekoloških propisa i nedovoljno rigoroznog poštovanja prostorno-urbanističkih propisa

– Prekomerna i nekontrolisana eksploatacija šljunka i peska

– Negativni ekološki uticaji na širem regionalnom prostoru (zagađenje vazduha))

– Nedovoljno sanirane dosadašnje ekološko-prostorne štete, kao jedno od najvećih ograničenja za život stanovnika i budući razvoj Planskog područja

– Nedovoljna finansijska i druga sredstva za ekološko-prostornu sanaciju, remedijaciju i rehabilitaciju

– Nepostojanje katastra zagađivača i nedovoljno razvijen sistem monitoringa životne sredine

– Nerazvijena kanalizaciona mreža i nedostatak uređaja za prečišćavanje otpadnih voda

– Velike teškoće u upravljanju zemljištem, a naročito u rešavanju imovinsko-pravnih odnosa u postupku eksproprijacije nepokretnosti za potrebe eksploatacije i prerade uglja

– Sporo donošenje urbanističkih planova

– Neadekvatne postojeće sanitarne deponije, kao i nepostojanje regionalne deponije i reciklažnih centara

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Uvođenje diferenciranih prostorno-ekoloških režima u raznim zonama Planskog područja (ekološko-prostorne Zone I-VI)

– Izrada razvojnih projekata u skladu sa principima održivog razvoja i njihova realizacija

– Nastavljanje ekstrakcije i prerade osnovnog energetskog resursa na sadašnji način (ekološki-prostorno supstandardan)

– Nepostojanje kvalitetnih nacionalnih strategija ili loša imlementacija postojećih

– Veće korišćenje obnovljivih izvora energije (energija iz biomase, energija vetra, solarna energija)

– Uključivanje stanovništva u razvojne procese kroz edukaciju (medijske kampanje, javne tribine)

– Izgradnja regionalne deponije komunalnog otpada i reciklažnog centra.

– Partnerstvo sa NVO i udruženjima

– Ugrožavanje kvaliteta vazduha, vode i zemljišta, samim tim i zdravlja stanovništva, od strane velikih zagađivača (TE KO „Kostolac” i drugo.)

– Razvoj koji ne bi bio zasnovan na principima i kriterijumima održivog razvoja.

– Intenziviranje poljoprivredne proizvodnje bez poštovanja standarda o zaštiti životne sredine, zdravlja ljudi i dobrobiti životinja

– Nastavak prekomerne i nekontrolisane eksploatacija šljunka i peska i bespravno izgrađeni objekti u inundacionim zonama

Tehnička infrastruktura

SNAGE

SLABOSTI

– Pokrivenost PTT mrežom i mrežama mobilnih operatera

– Izrađene studije izvodljivosti za pojedine infrastrukturne projekte

– Postojanje institucionalnog okvira za podršku razvoja i upravljanja infrastrukturom i zaštitom životne sredine

– Postojanje stručnog kadra

– Povezanost svih primarnih energetskih objekata u okviru, TE-KO „Kostolac” i grada Požarevca u Tehnički sistem veza „EPS”-a

– Izgrađeni magistralni optički kablovi i, delimično, privodi, kao i lokalni optički kablovi i privodi

– Nedovoljna finansijska sredstva za velika ulaganja u tehničku infrastrukturu

– Nedostatak urađenih projekata i tehničke dokumentacije

– Nedovoljno ulaganje u komunalne sisteme

– Nedovoljno razvijeno javno-privatno partnerstvo u oblasti tehničke infrastrukture

– Neizgrađena rečna infrastruktura i mali broj carinskih ispostava na Dunavu

– Nepostojanje kapaciteta za preradu otpadnih voda, nepostojanje regionalnih vodovoda, veliki gubici vode u vodovodnoj mreži (do 50%), i korišćenje azbestnih cevi u vodovodnoj mreži

– Nedovoljan kapacitet i broj digitalnih PTT centrala (za širenje ADSl): postojanje vrlo velikog broja zastarelih komutacionih sistema tipa koji ne podržavaju rad širokopojasnih ISDN sistema.

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Bolja međuopštinska i regionalna saradnja u oblasti velikih regionalnih infrastrukturnih projekata, i uspostavljanje baze podataka o infrastrukturalnim projektima

– Promišljeno, programirano i kontrolisano restrukturiranje i delimična privatizacija komunalne privrede

– Loša implementacija postojećih planskih dokumenata i akata i sporost u donošenju odluka i implementaciji propisa i/ili nedonošenje novih

– Smanjeno ulaganje u održavanje tehničke infrastrukture (zbog produženja globalne i domaće krize)

Saobraćaj i saobraćajna infrastruktura

SNAGE

SLABOSTI

– Dobar saobraćajno-geografski položaj u odnosu na Koridor VII i Koridor X za povezivanje sa regionalnim i širim evropskim prostorom (putnim, železničkim i rečnim saobraćajem)

– Dobro razvijena magistralna i regionalna putna mreža

– Relativno dobro razvijena mreža opštinskih puteva

– Visoka zastupljenost puteva sa savremenim kolovoznim zastorom

– Postojanje sportsko-turističkog aerodroma

– Pogodnost terena za izgradnju saobraćajne infrastrukture

– Nedostatak finansijskih sredstava za izgradnju i održavanje saobraćajne infrastrukture

– Nepostojanje projektne i planske dokumentacije

– Loše stanje pojedinih državnih puteva II reda, veliko saobraćajno opterećenje (značajan deo u tranzitu kroz područje) i visok procenat teretnih vozila na državnim putevima

– Nerešen status izgrađenih obilaznica državnih puteva DP-24 i DP-25.1 oko gradskog naselja Požarevac

– Nedostatak trotoara na deonicama državnih puteva koji prolaze kroz naselja, smanjena bezbednost učesnika u saobrćaju

– Loše stanje (u pogledu tehničkih elemenata, stanja kolovoza i slično) većine postojećih opštinskih puteva i potreba za njihovom rekonstrukcijom

– Loše stanje ili potpuni nedostatak saobraćajne signalizacije, posebno na mreži opštinskih puteva

– Nepostojanje saobraćajnog katastra

– Loše stanje železničke infrastrukture (javne mreže), posebno deonice Požarevac – Beranje, kao i lokalne pruge Požarevac – Kostolac; Nedovoljno iskorišćene mogućnosti železničkog saobraćaja, posebno u domenu transporta robe

– Neadekvatni i zastareli kapaciteti postojećih objekata rečnog saobraćaja i

transporta, nedovoljna iskorišćenost mogućnosti rečnih tokova za razvoj robnog i putničkog saobraćaja

– Nepostojanje objekata kombinovanog transporta

– Nepostojanje značajnijih kapaciteta biciklističkog saobraćaja

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Bolje korišćenje saobraćajno-geografskog položaja

– Bolje korišćenje domaćih i stranih sredstava, prioritetno za kvalitetne projekte

– Rekonstrukcija postojeće železničke pruge i železničkih kapaciteta, bolja povezanost sa mrežom magistralnih a preko nje i sa mrežom evropskih pruga; izgradnja industrijskih pruga za potrebe TE i eksploatacije rude; rasterećenje drumskog saobraćaja od teretnih vozila; povećanje kvaliteta životne sredine

– Izgradnja saobraćajnog koridora uz desnu obalu Dunava, direktna povezanost naselja na obali Dunava;

– Favorizovanje i dalje unapređenje tzv. ekološki „čistijih vidova saobraćaja”

– Sporost u donošenju planskih i razvojnih dokumenata, izradi tehničke dokumentacije i sprovođenju istražnih radova

– Nastavak globalne krize, nedostatak sredstava za investicije i dalji pad standarda stanovništva

– Izostajanje preciznijeg definisanja državnih prioriteta

Rekultivacija i revitalizacija prostora

SNAGE

SLABOSTI

– Politička volja za uvođenje EU principa, standarda i modaliteta zaštite zemljišta u domaću praksu

– Uvođenje novih, ekološki bezbednijih tehnologija u eksploataciju i preradu kostolačkih lignita

– Kvalitet humusnog sloja na frontu napredovanja kopa „Drmno”, kao izvor kvalitetnog supstrata za biološko aktiviranje rigidnih zemljišta obližnjih deponija

– Dovoljno stručnog kadra i obezbeđena naučno-istraživačka podrška za unapređivanje postojećih i razvoj novih postupaka kojima se obnavlja i povećava ekosistemski i proizvodno-ekonomski potencijal degradiranih zemljišta

– Svetska dostignuća u domenu rehabilitacije tzv. brown field terena, kao u domaća iskustva rekultivacije deposola pošumljavanjem na području Kolubarskog i Kostolačkog basena;

– Prisustvo međunarodnih organizacija i fondova u programima zaštite prirode na lokalnom nivou; i

– Jačanje ekološke svesti građana i uspostavljanje javno-privatnih partnerstva po pitanju održivog razvoja lokalnih zajednica.

– Permanentno kašnjenje u sprovođenju rekultivacije i revitalizacije postrudarskih terena

– Nevođenje računa o unapređivanju biološke i predeone raznovrsnosti područja Kostolačkog ugljenog basena

– Fragmentarnost i nepouzdanost podataka o površinama, namenama, dinamici i efektima dosadašnjih radova na rekultivaciji lokaliteta degradiranih kostolačkim kopovima i elektranama

– Nepostojanje temeljno urađenih dugoročnih operativnih planova/projekata, kojima bi trebalo da budu zaokružene i međusobno usklađene sve faze i mere tehničke i biološke rekultivacije, komunalnog opremanja i kompleksnog uređenja oštećenog prostora

– Izostavljanje selektivne otkrivke (skidanja i deponovanja humusnog sloja) u dosadašnjoj praksi površinske eksploatacije lignita;

– Nepostojanje sistema za praćenje uslova spoljne sredine i sukcecivno analiziranje fizičkih i hemijskih osobina otkrivke tokom celog perioda rudarske eksploatacije; i

– Nedovoljno razvijeni institucionalni kapaciteti za upravljanje zemljištem i slaba koordinacija aktivnosti organa izvršne vlasti u domenu zaštite zemljišta na republičkom i lokalnom nivou.

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Uključivanje programa rekultivacije u sistem geografske informatike (GIS), radi praćenja i kvantitativnog ocenjivanja ostvarenih rezultata

– Uspostavljanje sistema ocene i praćenja životne sredine, uz primenu međunarodno prihvaćenih indikatora i standarda kvaliteta zemljišta

– Precizno određivanje povlastica, preferencija, koncesija i drugih benificija organima lokalne samouprave, odnosno privatnim preduzetnicima i drugim investitorima koji su zainteresovani za ulaganja u određene programe rekultivacije i funkcionalnog unapređivanja postrudarskih i drugih degradiranih prostora

– Otklanjanje zakonskih ograničenja za prenošenje državnog vlasništva nad rekultivisanim poljoprivrednim zemljištem u ruke prvobitnih vlasnika ili drugih gazdinstava

– Uspostavljanje partnerstva aktera iz javnog, privatnog i civilnog sektora,

– Nedostatak sredstava za sprovođenje celovitih programa rekultivacije zemljišta, predeone rehabilitacije i funkcionalnog unapređivanja prostora degradiranog razvojem rudarstva i energetike, otpadom i slično.

– Ignorisanje tesnih međuzavisnosti ekonomskih, socijalnih i ekoloških aspekata održivog korišćenja zemljišta pri donošenju odluka o namenama i funkcijama rekultivisanog prostora

– Osiromašenje biodiverziteta pod uticajem spuštanja nivoa podzemnih voda i drugih hidroloških poremećaja

– Niska otpornost postrudarskih biotopa na klimatske promene, praćene ekscesnim vremenskim prilikama, dugotrajnim žegama i bujičnim pljuskovima, razvojem biljnih bolesti, rizicima od požara i slično.

– Slaba kontrolna i izvršna moć upravnih organa u domenu sankcionisanja zabrane ispuštanja i odlaganja, kao i utvrđivanja prisustva opasnih i štetnih

na lokalnom i regionalnom nivou, pri utvrđivanju i sprovođenju integralnih strategija/ programa održivog razvoja poljoprivrede i sela.

materija na poljoprivrednom zemljištu i u kanalima za navodnjavanje, praćenja indikatora ocene rizika od degradacije tla i poštovanja drugih zakonskih normi

– Izostajanje podrške zaštiti i unapređivanju prirodnih, pejzažnih i funkcionalnih obeležja postrudarskih predela nakon završetka sprovođenja utvrđenih planova i programa tehničke i biološke rekultivacije i infrastrukturnog opremanja.

Zaštita prirode i predela, šuma i šumskog zemljište, lov i ribolov

SNAGE

SLABOSTI

– Doneti pojedini propisi i strateški dokumenti na nacionalnom i regionalnom nivou

– Zaštićena prirodna dobra i područja, uključujući i ona od međunarodnog značaja, i uključenost u odgovarajuće mreže

– Bogatstvo divlje faune

– Bogatstvo prirodnih biotopa ihtiološki značajnih delova (pretežno u dunavskom pojasu)

– Bogatstvo autohtone flore

– Kontrolisana lovišta „Stig” i „Hrastovača“

– Generalno nedovoljna zaštita prirodne i kulturne baštine

– Nepovoljni ekološki efekti ukupnog ekonomskog razvoja na lokalnom, regionalnom i globalnom nivou

– Nizak bio- i pejzažni diverzitet, sa dominacijom rudarsko-industrijskih postrojenja i poljoprivredne vegetacije

– Nedovoljna šumovitost i nepovoljne karakteristike postojećeg šumskog fonda

– Nedovoljna izrađenost propisa, razvojnih dokumenata i metodologije za integralno planiranje i uređenje predela

– Nedovoljna istraživačka i informatička podrška na nacionalnom nivou

– Nezadovoljavajuće stanje divljači i neodgovarajući propisi o gazdovanju

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Realizovanje zaštite područja Bara Šugavica i drugih prirodnih dobara

– Intenzivnije pošumljavanje i rekultivacija ugroženih predela, kako autohtonih tako i promenjenih

– Izrada studije „Karakterizacija predela“

– Bolje aktiviranje građanstva i najšire javnosti

– Ekološki-prostorno neregulisane posledice izgrađenih i planiranih energetsko-industrijskih objekata, kroz kontinuiranu izloženost direktnim i indirektnim uticajima rudarsko-energetskih aktivnosti

– Nastavljanje lošeg održavanja drenažnih kanala i snižavanja nivoa i remećenja tokova podzemnih voda, kao i drugih nedostataka vodoprivredne infrastrukture

– Neregulisana erozija i bujice

– Nastavljanje negativnih antropoegenih uticaja (divljih deponija, bespravne gradnja, degradacije i fragmentacije staništa i dr).

Kulturno nasleđe

SNAGE

SLABOSTI

– Raznovrsnost i kvalitet kulturne baštine i njen međunarodni, nacionalni i regionalni značaj (u prvom redu arheološkog nalazišta Viminacijum)

– Uspostavljena regionalna i evropska saradnja i ratifikovane pojedine međunarodne konvencije

– Sporo utvrđivanje statusa i kategorizacije nepokretnih kulturnih dobara i zastoj u stručnom rekognosciranju nedovoljno istraženih lokaliteta

– Loše stanje najvećeg broja kulturnih dobara

– Nedovoljna tehnička, organizaciona, informatička i druga opremljenost i podrška za bolje korišćenje kulturne baštine, naročito u turizmu i drugom ekonomskom korišćenju

– Nedovoljna sredstva za održavanje i tehničku zaštitu kulturnih dobara

MOGUĆNOSTI

PRETNJE

– Uvođenje savremenih koncepata korišćenja i zaštite kulturnog nasleđa

– Mogućnost za razvoj kulturnog turizma i uključivanje u panevropske kulturne puteve

– Jačanje ekonomskih aspekata korišćenja kulturne baštine, kao izvor prihoda lokalne samouprave

– Dobijanje sredstava iz stranih fondova i nacionalnih fondova

– Formiranje kulturnih predela

– Sporo menjanje propisa i prakse u pogledu zaštite, konzervacije, prezentacije kulturnih dobara itd.

– Nastavak razgradnje urbane i ruralne kulturne baštine

– Gubljenje originalnih funkcija, oblika, konstrukcija i materijala kulturnih dobara

– Ugroženost kulturnog nasleđa od rudarskih radova

II. Principi, ciljevi i opšta koncepcija prostornog razvoja planskog područja

1. Polazišta Prostornog razvoja

1.1. Pristup izradi Prostornog plana

Na Planskom području prisutan je relativno visok stepen konfliktnosti u prostornom razvoju, koji se vezuje za odnos između lokalnih i širih društvenih interesa, kratkoročnih i dugoročnih, posebnih (granskih) i opštih ciljeva, itd. Osnovni razvojni konflikti vezani su za odnos proizvodnog sistema prema okruženju, koji se manifestuju u domenu regionalnog razvoja, nekompatibilnih proizvodnih funkcija (rudarstvo – poljoprivreda), korišćenja i uređivanja prostora, korišćenja prirodnih resursa i degradacije sredine. Usled toga, jedan od najznačajnijih zadataka planiranja je identifikacija, ocena, sučeljavanje i usaglašavanje različitih interesa i razvojnih ciljeva. Zadatak planiranja je da utvrdi objektivizirane indikatore (pokazatelje) o stanju razvoja, njegovim potencijalima i ograničenjima, zatim, koncept (alternativnih) strategija budućeg razvoja, uključujući i njihove moguće efekte, konverziju društvenih prioriteta u kriterijume za vrednovanje razvojnih strategija i drugo. Studijsko-analitička dokumentacija i propozicije prostornog plana treba da posluže kao platforma za iskazivanje i usaglašavanje ciljeva i interesa brojnih nosilaca razvoja i korisnika prostora u ovom području.

Dosadašnja iskustva u planiranju razvoja u područjima rudarskih basena vezana za rešavanje specifičnih i složenih prostornih i razvojnih konflikta kao posledice permanentnih promena u prostoru u dužem vremenskom periodu kao i za sprovođenje revitalizacije i rekultivacije degradiranog zemljišta u toku i nakon završene eksploatacije, nameće potrebu uspostavljanja specifičnog integralnog, za naše uslove originalnog pristupa u planiranju razvoja i uređenju prostora. U oblasti energetike, strateške koncepcije, a time i potreba otvaranja i projektovana dinamika napredovanja kopova, zasnivaju se na dugoročno prognoziranim potrebama potrošnje (20, 30 pa i više godina). Nepouzdanost planskih predviđanja za tako dugi period, prevazilazi se tako što se u prostorno-planskoj dokumentaciji za različite vremenske horizonte primenjuje različit nivo detaljnosti, odnosno za vremenski bliže horizonte utvrđuju se detaljnija i razrađenija rešenja, dok se za duže vremenske periode predlažu opšta rešenja, često u varijantama ili samo u domenu ciljeva.

Uređivanje i obnavljanje prostora u rudarskom basenu je proces, koji se odvija po dinamici proizvodnje uglja, odnosno razvoja površinske eksploatacije i drugih procesa u basenu. Promene koje nastaju su dinamične i mogu se usmeravati samo razvojem dinamičnog i neprekidnog procesa planiranja i istraživanja. Veliko prostiranje basena i potreba sagledavanja ukupnog razvoja u regionalnim razmerama, uslovljava postojanje više nivoa prostornog i urbanističkog planiranja.

Prilikom izrade Prostornog plana primenjen je integralni pristup koji podrazumeva obezbeđivanje konvergencije, koordinaciju i kolaboraciju između različitih sektorskih politika i upravljačkih nivoa, odnosno celoviti integralni pristup u planiranju prostora u kome meta-upravljački značaj u integraciji ima koordinacija aktivnosti javnog sektora kroz saradnju različitih nivoa upravljanja i odlučivanja. Koordinacija sektorskih politika/strategija je jedan od glavnih ciljeva planiranja prostora, pored ublažavanja prostornih razlika, održivog razvoja, oblikovanja politika u skladu sa nad/sub/nacionalnim ciljevima politika, itd. Primenjeni planski pristup podrazumeva korelacije i spone između nacionalnog, subregionalnog, regionalnog i lokalnog nivoa na način da upravljačke linije i mehanizmi budu u što većoj meri usklađeni. Ovakav pristup se poklapa sa novim makroregionalnim pristupom EU koji ima za cilj jačanje sinergije između opštih i sektorskih politika. Pristup uključuje princip inkluzivnosti i koordinaciju širokog kruga raznih aktera (regione, opštine, ekonomske aktere, socijalne aktere, civilno društvo, finansijske institucije, međunarodne organizacije) radi većeg napretka za stanovnike Planskog područja, jačanje saradnje i koordinacije, posebno što se radi o veoma atraktivnom i konkurentnom području u Podunavlju. Predloženi pristup je teorijski i metodološki utemeljen na novoj ulozi regionalne politike koja podrazumeva mobilizaciju unutrašnjih snaga i resursa u razvoju i ublažavanju efekata globalne ekonomske krize, uz naglašavanje lokalne odgovornosti i jačanja javno-privatnog partnerstva. Ovakav pristup omogućava veću izvesnost stvaranja uslova za koegzistenciju različitih projekata u prostoru kao i mogućnost različitih oblika integracija sektorskih politika u prostorno-plansku politiku i teritorijalni razvoj područja. Ovo je posebno važno zbog činjenice da povećavanje fragmentisanosti upravljačkih nivoa čini sve težom i kompleksnijom integraciju politika prostornog razvoja i donošenje planskih odluka. Implementacija pristupa podrazumeva uvažavanje principa, ciljeva, strategije prostornog planiranja, kao i sveobuhvatno povezivanje raznih učesnika u procesu obezbeđenja uslova za teritorijalnu koegzistenciju na zajedničkom prostoru.

1.2. Principi prostornog razvoja

Principi prostornog razvoja na Planskom području su: promocija održivog prostornog, socijalnog i ekonomskog razvoja; racionalno korišćenje postojećih resursa i infrastrukture; smanjenje zagađivanja i prilagođavanje klimatskim promenama; inkluzivnost – anticipiranje i participacija širokog kruga aktera i građana u kreiranju i upravljanju promenama u domenu ekonomije i socijalnog razvoja; horizontalna i vertikalna integrisanost politika; ekonomsko-tržišna opravdanost i rentabilnost; prostorno-ekološka usklađenost; spajanje potreba i mogućnosti (lokacionih zahteva i lokacionih uslova); teritorijalna kohezija radi smanjenja prostornih neravnomernosti; promocija ekološkog kvaliteta; lokaciono-ekološka selektivnost i lokaciona kompatibilnost; mešovite namene za različite aktivnosti; upravljanje transportom i povećanje pristupačnosti; energetska efikasnost; održivost u planiranju, uređenju i korišćenju zona; korporativna socijalna i ekološka odgovornost.

Ostali principi su:

– teritorijalna efikasnost, teritorijalni kvalitet i teritorijalni identitet kao osnova za rast teritorijalne konkurentnosti područja Kostolačkog basena;

– primena principa „policentričnosti” i principa kontinuiteta pozitivnih trendova u prostornoj organizaciji na svim nivoima;

– transparentnost, integrativnost, fleksibilnost u prevođenju opštih i operativnih strateških ciljeva prostornog razvoja u niz politika, prioriteta, programa, kao i u alokaciju zemljišta za privlačenje tržišnih i javnih resursa i njihovo uključivanje u teritorijalni razvoj u skladu sa adekvatnim/novim institucionalnim okvirom i implementacijskim sredstvima;

– primena principa supstidijarnosti;

– principi otvorenosti i dostupnosti infrastrukturi, komunikacijama, informacijama i znanju;

– princip da svojina, tržišna vrednost, prava prometa i transakcija sa zemljištem i drugim nepokretnostima predstavljaju osnove korišćenja građevinskog zemljišta i u skladu sa tržišnim mehanizmima i planskim rešenjima i zakonskom regulativom i

– razvijanje konzistentnog monitoringa i okvira znanja za praćenje i analizu prostornog razvoja na lokalnom i regionalnom nivou.

1.3. Polazišta za rešavanje razvojnih i prostornih konflikata

Osnovni konflikt na Planskom području javlja se između rudarstva i poljoprivrede, odnosno, (površinske) eksploatacije lignita i korišćenja poljoprivrednog zemljišta visoke plodnosti koje se nalazi iznad lignitskog ležišta. U dogledno vreme ne očekuje se zamena postojeće tehnologije eksploatacije lignita nekom novom, koja bi ovaj konflikt ublažila. Stoga je neophodno pri planiranju buduće eksploatacije imati u vidu sledeće zahteve:

– obezbediti potrebne institucionalne, organizacione, tehničko-tehnološke i druge pretpostavke za što efikasnije sprovođenje postupaka rekultivacije oštećenog zemljišta i njegovog što bržeg privođenja trajnoj nameni;

– vreme zauzimanja zemljišta za potrebe rudarstva svesti na što kraći vremenski period;

– u narednom periodu koristiti isključivo unutrašnja odlagališta za deponovanje otkrivke;

– razmak između fronta otkopa i fronta rekultivacije svesti, takođe, na neophodni minimum koji neće ugroziti normalnu proizvodnju i

– proces rekultivacije i obnavljanja reproduktivnog potencijala zemljišta obavljati na osnovu temeljno urađenih dugoročnih i operativnih planova i projekata.

Drugi značajan konflikt javlja se između rudarstva i postojećih naselja, kao i industrijskih, infrastrukturnih, vodoprivrednih, vrednih kulturnih (Viminacijum i drugo) i drugih objekata, koji se nalaze u zonama planirane površinske eksploatacije.

Neophodno je imati u vidu nekoliko principa kao polazišta za rešavanje ovog problema:

– stanovništvu koje se preseljava i/ili ostaje bez poljoprivrednog zemljišta nužno je ponuditi mogućnost izbora u pogledu uslova naknade, odnosno mesta naseljavanja, ustupanja drugog poljoprivrednog zemljišta i slično;

– program izmeštanja naseljskih, industrijskih, infrastrukturnih i drugih objekata mora da obezbedi funkcionisanje postojećih sistema do potpunog osposobljavanja novih;

– s obzirom na kvalitet poljoprivrednog zemljišta, kao i preovlađujući udeo poljoprivrednih domaćinstava u naseljima na lignitu, potrebno je obezbediti uslove za zamenu poljoprivrednog zemljišta tim domaćinstvima i

– potrebno je obezbediti prihvatljive uslove za život i rad u naseljima koja se nalaze u neposrednoj blizini rudarsko-energetskog kompleksa.

Arheološko nalazište Viminacijum, kao i neki drugi lokaliteti, nalaze se u granicama istočnog i centralnog lignitskog ležišta i u istražnom i perspektivnom prostoru nafte i gasa. Odlukom Vlade utvrđene su granice i režimi korišćenja područja arheološkog nalazišta Viminacijum, kao i šira zona u kojoj će biti nastavljena arheološka istraživanja. Postoji, takođe, sporazum o saradnji između „EPS”-a, odnosno PD TE-KO „Kostolac” i nadležnih državnih institucija za zaštitu spomenika kulture koji uključuje i zajednički rad na rešavanju konflikata.

Obimna površinska eksploatacija ima i druge nepovoljne posledice na okruženje, kao što su: promena režima podzemnih voda u blizini kopova, narušavanje postojećeg ekološkog sistema u zoni rudarskih radova, uticaj na prirodna dobra i ambijentalne celine i slično. Na području Kostolačkog basena ovi uticaji moraju biti predmet kontinuiranog praćenja i proučavanja, naročito za perspektivu povećanja proizvodnje uglja. U vezi s tim, neophodno je obezbediti efikasno sprovođenje planskih rešenja i mera za otklanjanje ovih posledica (zaštita izvorišta i uredno snabdevanje stanovništva pijaćom vodom, saobraćajna dostupnost, navodnjavanje isušenog zemljišta, zaštita graditeljskog i kulturnog nasleđa, zaštita prirodnih dobara i slično).

Treći značajni konflikt javlja se kao posledica razvoja i funkcionisanja termo-energetskog kompleksa. Ovaj konflikt ima najvećim delom ekološke posledice. Ispoljava se kroz zagađenja vazduha, tla, površinskih i podzemnih voda od agresivnih gasova (SO2, NOh i drugo), letećeg pepela, pepela i šljake iz ležišta, termalnog „opterećenja” sredine i drugo. Ovaj problem se generalno rešava u dva pravca: primenom prihvatljivih tehničkih rešenja za kontrolu agresivnih materija i izborom odgovarajućih lokacija za takve objekte.

Razvoj i izgradnja naselja koja se nalaze iznad lignitskog ležišta je, takođe, delikatan problem o kome Prostorni plan mora da ima jasan stav. Konflikt proizlazi iz zahteva da se, zabranom dalje izgradnje i naseljavanja teritorije iznad lignitskog ležišta, zaštiti značajan energetski resurs (ugalj) i potrebe da se na tom području ne zaustavi razvoj i omogući normalan život stanovništvu. Neophodno je, u vezi s tim, prihvatiti različita rešenja u zavisnosti od planirane dinamike razvoja površinske eksploatacije.

Prilikom određivanja eksploatacione granice ležišta, neophodno je pored tehno-ekonomskih, uzeti u obzir i druge kriterijume, kao što su: posledice poremećaja u funkcionisanju mreže naselja i naseljskih centara, uticaj na spomenike kulture, vredne predeone i ambijentalne celine, poremećaje u režimu voda, funkcionisanje krupne infrastrukture, velikih proizvodnih sistema i drugo.

Velika kapitalna ulaganja u energetiku reprodukuju relativno mali broj radnih mesta u primarnoj proizvodnji. S obzirom na izražen problem nezaposlenosti, program investiranja u nove energetske objekte mora da uključi i problem produktivnog zapošljavanja viška radne snage iz postojećih pogona, kao i nezaposlenog stanovništva.

Prisutan je, takođe, neravnomeran regionalni razvoj i tendencija koncentracije stanovništva, aktivnosti, investicija, izgradnje naselja, privrednih, infrastrukturnih, javnih i drugih objekata u urbanim i industrijskim centrima, kao i negativne posledice takvog razvoja. U skladu sa koncepcijom Prostornog plana Republike Srbije, treba podsticati razvoj manjih centara, kao i centara zajednice sela. Podsticanje razvoja seoskih centara može se postići alokacijom investicija, boljim saobraćajnim povezivanjem, komunalnim opremanjem i izgradnjom objekata javnih službi, poreskom politikom, politikom ograničavanja i/ili podsticanja investicionih ulaganja i slično.

2. Ciljevi prostornog razvoja

Opšti ciljevi razvoja Planskog područja zasnivaju se na opštim strateškim pravcima i ciljevima razvoja Republike Srbije.

Opšti ciljevi razvoja Planskog područja su:

– stvaranje uslova za efikasno aktiviranje, eksploataciju i preradu mineralnih resursa (prvenstveno lignita), kao delatnosti koja čini organizacionofunkcionalni deo energetskog sistema Srbije; ovi uslovi su: 1) institucionalni; 2) organizacioni; 3) pravno-imovinski; 4) ekonomski; 5) finansijski; 6) prostorno-ekološki; 7) infrastrukturni;

– ravnomerniji teritorijalni razvoj (postepeno smanjivanje disproporcije u stepenu razvijenosti između uže zone karakteristične po visokoj koncentraciji kapitalnih ulaganja, i šire zone koja je relativno nerazvijena);

– smanjenje disproporcije u strukturi privrednog razvoja (prevazilaženje monofunkcionalne strukture privrede, podsticanje MSP u sekundarnom i tercijarnom sektoru i javnih službi čime će se, između ostalog, stvoriti i pretpostavka za ravnomerniji razvoj čitave teritorije u zoni uticaja TE-KO „Kostolac”);

– restrukturiranje privrede, naročito privrede Grada Požarevca, kroz njenu diverzifikaciju, brži razvoj tercijarnog sektora i prioritetan razvoj propulzivnih i/ili izvozno orijentisanih sekundarnih delatnosti, u prvom redu malih i srednjih preduzeća privatnog sektora;

– usklađeni privredni, socijalni i prostorni razvoj Požarevca i unapređenje njegovih regionalnih funkcija;

– obezbeđenje stimulativnih uslova za ostanak stanovništva u seoskim naseljima, otvaranjem novih preduzeća i radnih mesta u naseljima izvan Požarevca i Kostolca, kao i ravnomernijim prostornim razvojem, čime se smanjuje problem dnevnog transporta zaposlenih (odnosno dnevnih radnih migracija);

– obezbeđenje veće integrisanosti područja i povećanje mobilnosti faktora proizvodnje i razvoja racionalnim infrastrukturnim povezivanjem mreže naselja, rekonstrukcijom postojećih infrastrukturnih sistema, poboljšanjem njihovog funkcionisanja i izgradnjom novih objekata (polazeći od principa policentričnog razvoja); jedan od važnih ciljeva iz ovog opsega jeste i prostorno integrisanje rudarsko-energetskog kompleksa sa ostalim delovima privrede i minimiziranje negativnih efekata na okruženje;

– neutralisanje razvojnih konflikata i negativnih eksternih efekata (promena strukture i prostorna disperzija kapitalnih investicija, usmeravanje pozitivnih eksternih efekata u smanjenje degradacije prirode, kao i u njenu revitalizaciju, obnavljanje i uređenje prostora, racionalno iskorišćavanje lignita, unapređenje tehnologije i slično);

– zaštita kvaliteta sredine i kvaliteta življenja (obezbeđenje, u skladu sa realnim društvenim mogućnostima, prihvatljivih ekoloških i ambijentalnih standarda, kao i opšteg nivoa društvenog standarda, dostupnosti javnih servisa i drugo, kako na užem tako i na širem području) i

– obezbeđenje sigurnosti od prirodnih i stvorenih destruktivnih uticaja (ugrađivanje u planske koncepcije i rešenja kriterijuma sigurnosti koji će doprineti smanjivanju rizika u vanrednim okolnostima, kao i smanjenju povredivosti stanovništva, naselja, tehničkih i komunalnih sistema, prirodne sredine i drugo).

2.1. Ciljevi razvoja po oblastima

2.1.1. Rudarstvo i energetika

Rudarstvo

Osnovni pravci razvoja Kostolačkog ugljenog basena određeni su strateškim opredeljenjima razvoja energetike Republike Srbije. Opšti razvojni cilj je obezbeđenje prostornih uslova za ukupni održivi razvoj Planskog područja, racionalnu eksploataciju ležišta lignita u Kostolačkom basenu, efikasno, racionalno i organizovano korišćenje ljudskih, prirodnih i izgrađenih potencijala, u socioekonomskom, prostornom i ekološkom pogledu. Razvojna politika se bazira na principima održivog razvoja u oblasti rudarstva i obuhvata tri aspekta:

1) ekonomski:

– obezbeđenje odgovarajućeg dugoročnog ekonomskog okruženja za istraživanje i rudarske aktivnosti kako bi se obezbedila eksploatacija i isporuka uglja;

– zaštita resursa uglja kroz planiranje korišćenja zemljišta za sigurnu buduću dostupnost i eksploataciju;

– razvoj novih tehnologija u cilju većeg (maksimalnog) iskorišćenja ležišta i to u svim fazama od istraživanja, preko eksploatacije do isporuke potrošačima i

– promovisanje energetske efikasnosti;

2) socijalni:

– promovisanje suštinskog doprinosa eksploatacije uglja u društvu;

– promovisanje transparentnosti rudarsko-energetskog sektora, NVO i javnosti (od lokalnog do nacionalnog nivoa), kako bi se dala podrška jasnim i pravovremeno donetim odlukama u oblasti istraživanja, eksploatacije i iskorišćenja uglja;

– promovisanje korporativne odgovornosti rudarskog sektora i

3) aspekt životne sredine:

– obezbeđenje kontrole prihvatljivog nivoa rizika negativnih uticaja na životnu sredinu od rudarstva;

– promovisanje očuvanja zemljišta kroz rekultivaciju i praksu kontinualnog monitoringa i

– promovisanje istraživanja i razvoja ekoloških rudarskih metoda (od početka do kraja eksploatacije), efikasnog korišćenja materijala, zamene, reciklaže i korišćenja najboljih raspoloživih tehnika.

Energetika

Osnovni cilj razvoja energetike na području Kostolačkog basena je da se omogući njen održivi razvoj, usklađen sa ekonomskim, ekološkim, prostornim i drugim lokalnim specifičnostima.

Razvoj energetsko-industrijskog sistema treba da je u skladu sa realnim energetskim potrebama Republike Srbije i principima racionalnog korišćenja energije.

Neophodno je zaštititi prostore iznad potencijalnih rudnih ležišta, kako bi se smanjili budući investicioni troškovi otvaranja novih površinskih kopova. Zbog toga sve objekte energetskog programa, kao i infrastrukturne sisteme i sve druge objekte trajnijeg karaktera, treba locirati, odnosno dislocirati, izvan potencijalnog rudnog blaga.

Nastaviti istraživanja kojima će se utvrditi i zaštititi prostori za nove energetske kapacitete i energetske infrastrukturne sisteme.

Pri rekonstrukciji postojećih i izgradnji novih energetskih i industrijskih kapaciteta, neophodno je obezbediti adekvatnu zaštitu životne sredine, posebno zaštitu izvorišta pijaće vode, prirodnih dobara, kulturnog nasleđa i slično.

Nadležni organi Republike Srbije treba da obezbede dovođenje cena energije (domaćeg uglja i električne energije) na ekonomski prihvatljiv nivo, kako bi se i u Kostolačkom ugljenom basenu stvorili uslovi za veće učešće sopstvenih sredstava za potrebe razvoja, zaštite životne sredine i rekultivacije narušenih prostora.

Imajući u vidu značaj istraživanja i proizvodnje nafte i gasa na području Kostolačkog ugljenog basena neophodno je istražne prostore zaštititi.

Osnovni i operativni ciljevi razvoja i razmeštaja rudarsko-energetskog kompleksa su:

– dalji rast proizvodnje uglja i električne energije, povećanje konkurentnosti, efikasnosti i produktivnosti, unapređenje održavanja, remonta kapaciteta, rast energetske efikasnosti;

– efikasno poslovanje PD TE-KO „Kostolac”, revitalizacija, modernizacija dela postojećih proizvodnih kapaciteta i organizacione i upravljačke strukture, izgradnja novih proizvodnih kapaciteta i energetske infrastrukture, obezbeđenje adekvatne politike cena energenata na nacionalnom nivou kao i novih modela javno-privatnog partnerstva za ulaganja u ovaj kompleks;

– obezbeđivanje uslova za efikasnu prostornu organizaciju i funkcionisanje proizvodnih, uslužnih i infrastrukturnih delatnosti i sadržaja u funkciji osnovne namene – utvrđivanje novih lokaliteta za smeštaj kompleksa rudarsko-energetskih kapaciteta i sadržaja,

– podizanje kvaliteta saobraćajne dostupnosti kostolačkog područja ulaganjem u saobraćajnu infrastrukturu i objekte, telekomunikacione veze i infrastrukturu (bolje snabdevanje vodom i energijom, kanalisanje i tretman otpadnih voda, deponovanje jalovine, pepela i otpada);

– unapređenje zaštite životne sredine, u skladu sa regulativom i primenom evropskih direktiva;

– zaštita prostora i koridora u planiranju novih rudarskih i termoenergetskih aktivnosti;

– sprečavanje bespravne izgradnje objekata na ležištu uglja, racionalno korišćenje zemljišta;

– sanacija oštećene životne sredine, ekonomsko-ekološka rehabilitacija dela postojećih prerađivačkih kapaciteta i preventivni pristup u planiranju novih aktivnosti, primena ekološki efikasnih tehnologija, smanjenje jalovine, pepela, obima transporta i zagađujućih materija, i slično;

– unapređenje distributivne energetske i telekomunikacione mreže u TE-KO „Kostolac”;

– komercijalizacija komunalnih usluga (prenošenje nadležnosti za toplifikaciju, snabdevanje vodom, itd.) na lokalne institucije i

– postupna primena principa održivog razvoja rudarstva i energetike (održivo poslovanje) očuvanje životne sredine, u skladu sa domaćim i evropskim standardima.

Energetska efikasnost

U okviru Planskog područja osnovni cilj je povećanje energetske efikasnosti u sektorima energetike, zgradarstva, industrije i transporta, održivi razvoj usklađen sa energetskim, ekonomskim, ekološkim, prostornim i drugim specifičnostima područja.

Dugoročni cilj je, takođe, povećanje energetske efikasnosti kod prenosa, distribucije i potrošnje energije, donošenjem i primenom standarda o energetskoj efikasnosti, ekonomskih instrumenata i organizacionih mera.

Operativni ciljevi su:

– utvrđivanje i zadovoljavanje realnih energetskih potreba po eliminaciji svih neracionalnosti u potrošnji, u skladu sa principima racionalnog korišćenja energije;

– održavanje, revitalizacija, modernizacija i dogradnja elektroenergetske infrastrukture u skladu sa principima energetske efikasnosti;

– povećanje energetske efikasnosti u TE-KO „Kostolac” kod proizvodnje, prenosa, distribucije i potrošnje energije donošenjem i obaveznom primenom standarda energetske efikasnosti;

– poboljšanje i modernizacija industrijskih kompleksa, transportnih usluga i podrška energetski efikasnoj industriji, saobraćaju i zgradarstvu;

– donošenje programa za štednju energije i energetsku efikasnost objekata;

– utvrđivanje kriterijuma za spregnuto (sinergijsko) korišćenje energije;

– međusobno usklađeni razvoj proizvodnje i potrošnje energije, uz smanjenje troškova i ekonomski prihvatljivu i efikasnu supstituciju finalnih energenata;

– povećano oslanjanje na domaće izvore energije i tehničke i tehnološke inovacije koje omogućavaju racionalniju i ekološki prihvatljiviju proizvodnju i potrošnju energije;

– racionalna upotreba kvalitetnih energenata u proizvodnji, transportu i distribuciji električne i toplotne energije u osnovnim sektorima (industrija, domaćinstva, javne službe i komercijalne delatnosti);

– poboljšanje postojećeg i dalji razvoj sistema daljinskog grejanja, razvoj gasovodne mreže, koja će omogućiti supstituciju korišćenja električne energije i klasičnih fosilnih energenata i

– projektovanje novih energetski efikasnih zgrada i rekonstrukcija postojećih uz poštovanje principa energetske efikasnosti.

Obnovljivi izvori energije

Osnovni cilj na Planskom području je povećanje korišćenja OIE, uz smanjenje negativnih uticaja na životnu sredinu, što podrazumeva:

– stvaranje pogodnog ambijenta za primenu OIE, primena prostornih i ekoloških kriterijuma; korišćenje obnovljivih izvora u proizvodnji primarne energije i povećanje energije iz OI; približavanje evropskim normama;

– povećanje proizvodnje energije iz sopstvenih izvora, pre svega obnovljivih, što zahteva intenziviranje istraživanja potencijala;

– poboljšanje tehničko-tehnološke i kadrovske opremljenosti i brže uvođenje novih tehnologija za korišćenje obnovljivih izvora energije;

– povećanje stepena istraženosti izvora obnovljive energije na Planskom području.

– inteziviranje edukacije i učešća javnosti;

– poboljšanje upravljanja energijom koja se proizvodi na lokalnom nivou i

– poboljšavanje kvaliteta životne sredine većim korišćenjem OIE.

Jedan od važnih ciljeva primene OIE je smanjenje emisije CO2 i drugih štetnih materija koje nastaju korišćenjem energije iz fosilnih goriva.

2.1.2. Privredni razvoj

Privredni razvoj i prostorni razmeštaj industrije

Osnovni dugoročni cilj privrednog razvoja na području Kostolačkog lignitskog basena jeste ostvarivanje održivog privrednog rasta u delatnosti posebne namene (energetika i rudarstvo) kao i u delatnostima koje su sposobne za konkurentski nastup, primenom evropskih principa industrijske politike i politike razvoja preduzetništva i MSP, povećanje sektorske i teritorijalne konkurentnosti i zaposlenosti obezbeđenjem povoljnih opštih, infrastrukturnih i prostornih uslova, kao i prostorna distribucija usklađena sa potencijalom kostolačkog područja, zahtevima privrednim akterima zbog klimatskih promena i smanjenja pritiska na resurse.

Operativni ciljevi teritorijalnog razvoja privrede su: aktiviranje privrednih delatnosti zasnovanih na znanju, podrška inovacijama i usvajanju novih tehnoloških rešenja i razvoj proizvoda; uspostavljanje održive strukture privrede, podrškom efikasnom restruktuiranju rudarsko-energetskog i industrijskog kompleksa, agro-kompleksa i turizma, modernizaciji kapaciteta u Požarevcu i Kostolcu i na ruralnom području; ekonomsko-ekološko restrukturiranje dela postojećih kapaciteta i povećanje učešća high-tech grana; podsticanje razvoja industrijskih zona, biznis inkubatora; klastersko udruživanje i povezivanje preduzeća i intenzivni rast poslovnih inkubatora; modernizacija politike zapošljavanja podrškom razvoju preduzetništva i stvaranju ambijenta koji podstiče razvoj MSP; obezbeđenje povoljnih lokacija različitog stepena opremljenosti i drugih poslovno-investicionih uslova; revitalizacija dela postojećih braunfild lokacija u gradu Požarevcu i Kostolcu; ravnomerniji razmeštaj kapaciteta, u skladu sa potencijalima i ograničenjima prostora; podsticaj efikasnom korišćenju IKT u privređivanju; podsticaj regionalne i međunarodne saradnje, pre svega u oblasti novih projekata, energetike i turizma; sprečavanje neracionalnog korišćenja i degradacije poljoprivrednog zemljišta; unapređenje saradnje između privatnog i javnog sektora; i jačanje institucija opštinske uprave radi podrške lokalnom razvoju uz uspostavljanje partnerstva svih aktera.

Poljoprivreda i ruralni razvoj

Osnovni dugoročni cilj upravljanja prostornim razvojem poljoprivrede i sela na Planskom području jeste neutralisanje nepovoljnih uticaja rudarsko-energetskih aktivnosti na zemljišne resurse i druge resurse i uslove za proizvodnju kvalitetnih i zdravstveno bezbednih poljoprivredno-prehrambenih proizvoda, uporedo s kontinuelnim poboljšavanjem materijalnih i socijalnih uslova življenja na selu. Na toj osnovi postavljaju se sledeći, prostorno i vremenski diferencirani, operativni ciljevi:

– smanjiti zauzimanje poljoprivrednih površina za potrebe rudarstva i energetike na tehnološki minimum i skratiti period onesposobljavanja prostora za proizvodnju biomase, razradom odgovarajućih rešenja u fazi projektovanja rudarsko-energetskih postrojenja;

– primeniti selektivno skidanje i deponovanje humusnog sloja u postupku površinske eksploatacije ugljenih ležišta, radi uspešnog sprovođenja potonje biološke rekultivacije degradiranog prostora;

– sprečiti, odnosno popraviti posledice uticaja rudarstva i energetike, kao i drugih štetnih antropogenih i prirodnih faktora na kvalitet poljoprivrednog zemljišta (zagađivanje opasnim i štetnim materijama, vodna i eolska erozija, zakišeljavanje, smanjivanje sadržaja organskih materija, sabijanje, klizišta i slično), a time i na kvalitet vode i vazduha, klimatske promene, biodiverzitet i zdravstvenu bezbednost hrane;

– osigurati opstanak i razvoj multifunkcionalnih porodičnih gazdinstava na terenima u neposrednom okruženju rudarsko-energetskih postrojenja i na drugim lokacijama s ograničenjima za ostvarivanje zadovoljavajućih poljoprivrednih dohodaka, u prvom redu, radi postizanja javnih koristi koje nemaju tržišnu cenu, a u čijem interesu društvo interveniše subvencijama (prehrambena sigurnost, očuvanje životne sredine i dugoročno održivo upravljanje resursima, kao i doprinos ekonomskom razvoju, jačanju socijalne kohezije, očuvanju predela, tradicije i kulturnog nasleđa);

– zaustaviti neplansko zauzimanje poljoprivrednog zemljišta za stambenu izgradnju, infrastrukturne objekte i u druge nepoljoprivredne svrhe;

– uskladiti način korišćenja poljoprivrednog zemljišta s pravilima kodeksa dobre poljoprivredne prakse, koja doprinose poboljšanju stanja životne sredine, rehabilitaciji tla, vode, vazduha i prirodnih predela i zaštiti flore i faune i njihovih staništa;

– unaprediti proizvodnju, ponudu i plasman visoko kvalitetnih poljoprivredno-prehrambenih proizvoda, podrškom: restrukturiranju i unapređenju ljudskog i fizičkog potencijala poljoprivrednog sektora, modernizaciji prerađivačkih kapaciteta, usvajanju savremenih standarda kvaliteta hrane, unapređenju sistema savetodavnih službi, osnivanju proizvođačkih asocijacija i klastera i investiranju u razvoj potrebne infrastrukture i

– obezbediti podršku potpunijem iskorišćavanju lokalno heterogenih pogodnosti za obnovu i razvoj stočarstva, vinogradarstva, voćarstva, pčelarstva, povrtarstva i drugih radno intenzivnih proizvodnji u sistemima tradicionalne i/ili organske poljoprivrede.

Ostvarivanje navedenih ciljeva obezbediće se multisektorskim pristupom, koji podrazumeva:

– celovito posmatranje endogenih potencijala i ograničenja na nivou naselja s atarom, u odnosu na položaj rudarsko-energetskih objekta i druge relevantne faktore okruženja;

– identifikovanje potrebnih mera investicione, informatičke i druge podrške u pogledu razvoja saobraćajne, hidrotehničke, energetske i tržišne infrastrukture;

– obezbeđenje podrške modernizaciji i ukrupnjavanju porodičnih gazdinstava, ubrzavanju procesa preuzimanja gazdinstava od strane mladih poljoprivrednika spremnih za usvajanje tehnoloških inovacija i uvođenje novih proizvoda i usluga;

– stimulisanje stanovništva za ostanak na selu, obezbeđenjem uslova za diverzifikaciju ekonomskih aktivnosti, posebno u pravcu ekološki prihvatljivog turizma i agroekoloških usluga na terenima sa posebnim kulturno-istorijskim i prirodnim dobrima i

– ohrabrivanje i obuku lokalnih aktera iz javnog i civilnog sektora za uspostavljanje partnerstva pri utvrđivanju i sprovođenju lokalnih strategija/planova integralnog ruralnog razvoja, i njihove saradnje u toj oblasti na regionalnom, nacionalnom i međunarodnom planu, posebno u vidu prekogranične saradnje.

Šume, lov i ribolov

1) Šume i šumsko zemljište

Osnovni cilj u ovoj oblasti jeste uspostavljanje biološke i ekološke stabilnosti šumskih ekosistema u celini, unapređenjem stanja i funkcija postojećih šuma i šumskog zemljišta i povećanjem površina pod kvalitetnom šumom radi ublažavanja negativnih efekata razvoja rudarsko-energetskog kompleksa.

Ovaj cilj podrazumeva sledeće planske zadatke:

– intenzivne mere nege u svim očuvanim sastojinskim kategorijama;

– prevođenje izdanačkih šuma u visoke šume;

– melioraciju degradiranih i izdanačkih šuma lošeg kvaliteta;

– sprovođenje mera (preventivne i represivne) zaštite šuma;

– uvećanje obraslosti, poboljšanjem kvaliteta i popravkom razmera smese u visokim šumama oplodne seče kratkog podmladnog razdoblja;

– biološku rekultivaciju zemljišta deponija pošumljavanjem na osnovu dugoročnih i srednjeročnih programa i odgovarajuće tehničke dokumentacije i

– uređenje i povećanje površina zaštitnih šuma u okviru izvorišta voda i rečnih tokova, u graničnim zonama kopova i termoenergetskih postrojenja, duž saobraćajnica i oko naselja, kao i na terenima ugroženim erozijom.

2) Lov i ribolov

Prema Prostornom planu Republike Srbije, osnovni cilj jeste održivo lovno gazdovanje resursima populacija divljači na način i u obimu kojim se trajno održava i unapređuje vitalnost populacije divljači, proizvodna sposobnost staništa i biološka raznovrsnost, čime se postiže ispunjavanje ekoloških, ekonomskih i socijalnih funkcija lovstva održavajući njihov potencijal radi zadovoljenja potreba sadašnjih i budućih generacija.

Na toj osnovi se postavljaju sledeći operativni ciljevi razvoja lovstva na Planskom području:

– postizanje broja jedinki glavnih vrsta divljači do ekonomskog kapaciteta;

– postizanje odgovarajuće polne strukture glavnih vrsta divljači; i

– smanjenje predatora i poboljšanje uslova staništa u lovištu.

Osnovni cilj upravljanja ribarskim područjem, kao i ribljim fondom je afirmacija principa održivog korišćenja na osnovu dugoročnih i godišnjih programa. Shodno tome održivo upravljanje ribarskim područjem Dunav III podrazumeva:

– procenu biomase i prirasta ribljeg fonda;

– utvrđivanje dozvoljenog godišnjeg i dnevnog izlova ribe po vrstama;

– određivanje dinamike poribljavanja po vrstama i količini riba, vremenu i mestu poribljavanja i

– utvrđivanje mera i načina zaštite ribarskog područja, kao i organizovanje rada ribočuvarske službe.

Razvoj turizma i uređenje turističkih područja

Opšti ciljevi turističkog razvoja Planskog područja su:

– održivi razvoj turizma, posebno u pogledu uređenja, opremanja i korišćenja prostora, uz efikasniju implementaciju međunarodnih standarda (u domenu plovno-nautičkog, kulturološkog, ekološkog i drugih vidova turizma kao i zaštite i unapređenja prirodnog i kulturnog nasleđa);

– razvoj destinacije sa znatnim učešćem celogodišnje ponude uz funkcionalnu integracija ponude „Ekološke zone Dunava” (sa bogatstvom akvatorijskih i priobalnih formi biodiverziteta), „Istorijske zone Dunava” (sa Viminacijumom i ostalim kulturološkim raznovrsnostima i etno-tradicionalnim događajima) i grada Požarevca sa nizom turističkih vrednosti i

– ostvarivanje partnerstva privatnog, javnog i nevladinog sektora i jačanje međuopštinske i regionalne saradnje, kao pretpostavka efikasnog sistema organizovanja svih stejkholdera, uključujući i lokalno stanovništvo, za upravljanje i koordinaciju razvoja turizma;

Operativni ciljevi razvoja turizma su:

– aktiviranje turističkih potencijala u skladu sa trendovima tražnje, standardima tržišta i socio-ekonomskim interesima lokalne sredine i Republike Srbije;

– jačanje postojećih i razvoj novih turističkih proizvoda, posebno nautike na Dunavu (stvaranjem uslova za intenziviranje pristajanja kruzing brodova i uvođenje uslužnih i servisnih aktivnosti u funkciji plovno-nautičkog puta), arheološkog turizma u Viminacijumom i drugo;

– promocija značaja naselja u priobalju i turističkih motiva u zaleđu Dunava u smislu njihovog otvaranja prema reci, odnosno privrednom i turističkom tržištu Evrope;

– pravovremena rezervacija i zaštita najatraktivnijih lokaliteta za razvoj turizma, bilo da se radi o delovima akvatorije i priobalja Dunava (marine, pristani odnosno čvorišta na ušću Morave i Mlave), arheološkom parku Viminacijum, urbanim i ekološki očuvanim prirodnim celinama, ili koridorima za njihovo povezivanje, izradom odgovarajuće planske, programske i investiciono-tehničke dokumentacije i drugo;

– rekonstrukcija, izgradnja i dovođenje u optimalno stanje infrastrukture u funkciji turizma kojom se obezbeđuje racionalnija organizacija, uređenje i povezivanje turističkih lokaliteta;

– sanacija, adaptacija, rekonstrukcija i modernizacija postojećih objekata turističkog smeštaja i ugostiteljskih objekata, radi postizanja viših i visokih kategorija, kompletiranja postojeće turističke ponude, povećanja stepena iskorišćenosti kapaciteta i efikasnosti privređivanja;

– aktivno angažovanje lokalnog stanovništva uz brzu i efikasnu edukaciju za poslove turizma (kroz tematske radionice, seminare i kurseve) i drugo.

2.1.3. Infrastrukturni sistemi

Saobraćaj i saobraćajna infrastruktura

Polazeći od strateških – nacionalnih ciljeva razvoja saobraćaja koji su formulisani u Prostornom planu Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 88/10), opšti ciljevi razvoja saobraćaja na Planskom području su:

– postizanje bolje saobraćajne dostupnosti svim vidovima transportovanja ljudi i dobara;

– iskorišćavanje prednosti geografskog položaja područja, putem realizacije i unapređenja funkcionalne drumske saobraćajne infrastrukture koja će omogućiti efikasno povezivanje sa ostalom mrežom puteva magistralnog i regionalnog značaja, kao i sa mrežom evropskih puteva;

– dovođenje svih puteva I i II reda i pruga u stanje koje omogućava brze i efikasne usluge;

– unapređenje železničkog saobraćaja i reafirmacija njenog značaja i uloge u ukupnom transportnom sistemu;

– razvoj multimodalnog transporta zasnovanog na ekonomičnosti, optimizaciji transportne mreže, povećanju ukupne transportne efikasnosti, visokom nivou kvaliteta transportne usluge, smanjenju troškova, i ekološkoj prihvatljivosti transportnog sistema i

– formiranje efikasnog sistema na lokalnom nivou u cilju aktiviranja prirodnih i privrednih potencijala.

Predviđa se da će se saobraćaj u svim pojavnim oblicima intenzivirati u budućnosti. Planirani razvoj i povećanje životnog standarda uticaće na promenu raspodele putovanja po vidovima i svrhama, što će se odraziti na saobraćaj u celini. Povećanje mobilnosti i stepena motorizacije dovešće do povećanja ukupnog broja putovanja, što će uticati na opterećenje putne mreže. Sa druge strane, nastavak razvoja rudarskih aktivnosti i ukupnog razvoja privrede zahtevaće efikasnije, masovnije i ekonomski isplativije sisteme transporta robe. Na Planskom području postoji i značajni potencijal za intenzivniji razvoj turizma. Imajući u vidu prethodne pretpostavke, kao operativni ciljevi razvoja saobraćajnog sistema Planskog područja mogu se izdvojiti:

– kreiranje takvog sistema saobraćaja koji omogućava održivu mobilnost;

– podsisteme saobraćajnog sistema razvijati na takav način da se omogući odgovarajuća dostupnost svim delovima područja u skladu sa planovima višeg reda a srazmerno ekonomskim mogućnostima države i lokalne zajednice;

– rasterećenje državnih puteva II reda kojima se ostvaruje veza sa Kostolcem od tranzitnih teretnih tokova izgradnjom i rekonstrukcijom alternativnih pravaca, što će omogućiti podizanje kvaliteta i opštih uslova života stanovništva;

– iskorišćenje prednosti prolaska saobraćajnog koridora VII (reka Dunav) kroz područje; izgradnja saobraćajnice regionalnog karaktera, izgradnja pešačko biciklističkih staza, izgradnja novih i rehabilitacija postojećih kapaciteta rečnog transporta (robna i putnička pristaništa, marine);

– rehabilitacija, revitalizacija i rekonstrukcija mreže državnih puteva II reda i saobraćajnih objekata; izgradnja obaveznih trotoara na deonicama državnih puteva koji prolaze kroz naseljena mesta;

– međusobno povezivanje naselja, kao i njihovo funkcionalno povezivanje sa centrom regiona; unapređenje i razvoj mreže opštinskih puteva kroz izgradnju, rekonstrukciju i dalju modernizaciju kolovoza;

– standardizacija i modernizacija tehničkih elemenata, signalizacije i režima saobraćaja;

– efikasno i racionalno korišćenje prevoznih kapaciteta;

– rekonstrukcija postojećih železničkih kapaciteta, izgradnja novih kapaciteta za potrebe razvoja kostolačkog ugljenog basena;

– dalji razvoj mreže linija prigradskog prevoza u skladu sa potrebama stanovništva;

– adekvatno opremanje stajališta javnog prevoza;

– dalji razvoj mreže linija gradskog prevoza putnika;

– podizanje nivoa usluge i povećanje opšte bezbednosti u saobraćaju i

– stvaranje informacione baze koja će omogućiti dalja istraživanja i monitoring u oblasti saobraćaja.

Korišćenje voda i vodoprivreda infrastruktura

Opšti strateški ciljevi u oblasti korišćenja i zaštite voda su:

– dovršavanje i obnova svih objekata za zaštitu i uređenje toka, obala i priobalja na deonicama dva rečna sistema planirana u okviru PPRS i VOS: Dunava u širem okruženju Planskog područja, i Morave – u njenom nizvodnom delu;

– obezbeđenje prostora svih rudarskih i energetskih aktivnosti u prostoru Kostolca od štetnog delovanja voda, u širem prostoru od najnepovoljnijih koincidencije povodanja verovatnoće 1%, a na pojedinim vitalnim delovima sistema (elektrane, površinski kopovi) i od voda verovatnoće javljanja 0,2% (kopovi) i 0,1% (elektrane);

– trajno rešenje snabdevanja vodom naselja, sa obezbeđenošću ne manjom od 97% i sa normama snabdevanja koja se koriste u svetu (250 l/stanovnik/dan), i sa obavezom da se uvek, i u uslovima redukcija, obezbedi 70% od traženih količina vode;

– razvoj požarevačkog podsistema u okviru moravsko-mlavskog regionalnog sistema za snabdevanje vodom naselja, kao autonomnog sistema koji se oslanja na vlastita izvorišta podzemnih voda u aluvionima Velike Morave i Dunava i

– održavanje nivoa zaštite od spoljnih voda Dunava na zahtevanom nivou, od velikih voda verovatnoće 1%, uz preispitivanje računskih nivoa u skladu sa novim hidrološkim podacima i sa novom morfologijom korita, koja se pogoršava zbog zasipanja Đerdapske akumulacije; održavanje i obnova sistema zaštite priobalja od unutrašnjih voda tako da budu ispunjeni kriterijumi o minimalnom zaleganju nivoa podzemnih voda trajanja 1%: 0,8÷1 m za poljoprivredno zemljište, 2 m za manja naselja, 3 m za veća naselja.

Operativni ciljevi u oblasti voda su:

– uspostavljanje i striktno poštovanje neposrednih i užih zona zaštite svih izvorišta Požarevačkog podsistema (Ključ, Lovac, Meminac, Zabela, Petka), uključiv i izvorište Jagodica na Gornjem Kostolačkom ostrvu koje je planirano za razvoj nakon 2015. godine;

– održavanje režima zaštite tzv. vodnog zemljišta u prostoru kraj Dunava i donjeg toka Morave i zaštitnih sistema u toj zoni i uklanjanje svih objekata koji su nezakonito izgrađeni u tom prostoru;

– održavanje zaštitnih sistema prema normativima i njihova dopuna tamo gde dolazi do proboja pokazatelja definisanih kriterijumima zaštite; saniranje svih nedovoljno pouzdanih delova I odbrambene linije nasipa, na osnovu uočenih problema tokom odbrane 2006. godine;

– realizacija projekta za zaštitu Starog Kostolca od poplavnih voda Mlave i uspora Dunava, za sadašnji režim rada koji dopušta uspor do kote 70,40 mnm;

– čišćenje i izmuljivanje svih kanala u okviru zaštitnih sistema na Kostolačkom ostrvu i u zoni ušća Morave, kao i obnova i održavanje u stalnoj pogonskoj spremnosti svih crpnih stanica, dovođenje u planirano stanje tih zaštitnih sistema u obavezi je P.D. HE Đerdap;

– rekonstrukcija i proširenje obuhvata kanalizacionog sistema za otpadne vode Požarevca i prigradskih naselja, po separacionom sistemu i proširenje postojećeg PPOV; proširenje obuhvata kišne kanalizacije, uređenje Brežanskog kanala koji je glavni prijemnik kanalizacije.

– završetak lokalnih vodovoda Maljurevca, Bubušinca i Kličevca, kao i uspostavljanje zona zaštite tih lokalnih izvorišta;

– obezbeđenje vode za tehnološke potrebe termoelektrana i drugih industrijskih objekata na razmatranom području sa obezbeđenošću 99% i

– realizacija posebnih pristaništa za „belu flotu” za Viminacijum i teretnog za TE-KO „Kostolac”, kao i marina na Dunavu i na toku Velike Morave.

Energetska infrastruktura

Ciljevi razvoja energetske infrastrukture na Planskom području su:

– revitalizacija, modernizacija i dogradnja energetske infrastrukture za dovoljno, sigurno, kvalitetno i ekonomično snabdevanje energijom svih potrošača, uz racionalnu upotrebu energije i omogućavanja daljeg privrednog razvoja;

– obezbeđivanje izmeštanja postojeće i usklađivanje građenja nove prenosne mreže sa dinamikom razvoja kopova;

– održavanje i poboljšanje kvaliteta rada i pouzdanosti postojeće elektroprenosne i distributivne mreže i dalji razvoj tih mreža;

– izgradnja novih i proširenje postojećih elektroenergetskih objekata i mreže tako da zadovolje potrebe konzuma u energiji i snazi za planski period, obezbede sigurnost u snabdevanju električnom energijom, ne ugroze sigurnost ljudi i imovine;

– povećanje energetske efikasnosti kod prenosa, distribucije i potrošnje energije, putem donošenja i obavezne primene standarda energetske efikasnosti, ekonomskih instrumenata i organizacionih mera;

– zaštita predviđenih koridora energetske infrastrukture, u prvom redu elektroenergetske, toplifikacione, za proizvodne gasovode i naftovode do sabirnih stanica i buduće gasovodne mreže;

– dalji razvoj sistema centralizovanog snabdevanja toplotnom energijom na okolna manja naselja i

– gasifikacija na području Kostolačkog ugljenog basena, putem izgradnje gasovodnog sistema;

Telekomunikacije i poštanski saobraćaj

Kvalitetna telekomunikaciona mreža jedan je od preduslova razvoja i podizanja opšteg standarda življenja.

Osnovni cilj u oblasti telekomunikacija podrazumeva izgradnju i organizaciju savremene telekomunikacione mreže koja će da obezbedi:

– univerzalni servis svakom domaćinstvu;

– širokopojasni pristup mreži svakom privrednom subjektu, državnim ustanovama i organizacijama i građanima koji to zatraže;

– najmanje po jedan mobilni priključak svakom građaninu i

– dostupnost najmanje sedam radio – TV kanala, u digitalnom obliku, do svakog domaćinstva.

Fiksna telekomunikaciona mreža

Primarnu ravan mreže zasnovati na optičkim kablovima i širokopojasnim transportnim sistemima, organizovanim u strukturama koji obezbeđuju maksimalnu pouzdanost i raspoloživost, kao i postepenom prelasku sa klasičnih komutiranih mreža govornih kanala na komutaciju paketa.

Pristupnu mrežu bazirati na multiservisnim pristupnim čvorovima, sa značajnim udelom optičkih kablova u pristupu.

Stvoriti uslove za maksimalnu mogućnost bežičnog pristupa.

Javna mobilna mreža podrazumeva:

– stalnu modernizaciju mreže i uvođenje novih usluga u skladu sa svetskim standardima;

– obezbeđivanje usluge prenosivosti broja za mobilne i fiksne mreže i

– potpunu pokrivenost teritorije signalom.

Mrežu emisionih stanica za potrebe radiodifuzije digitalizovati i povezati transportnim sistemima tako da se, pored radiorelejnih sistema izvrši povezivanje i na optičke kablove i tako obezbedi maksimalna pouzdanost i raspoloživost mreže.

Poštanske usluge

Osnovni cilj u oblasti poštanskih usluga jeste da se ove usluge učine dostupnim stanovništvu u udaljenijim naseljima i da se uvedu nove usluge.

Komunalna infrastruktura

Osnovni cilj razvoja komunalne infrastrukture je uspostavljanje savremenog sistema upravljanja otpadom i njegovo usklađivanje sa regionalnim konceptom upravljanja otpadom u skladu sa preporukama Strategije upravljanja otpadom Republike Srbije 2010–2019. godine i aktuelnim evropskim i svetskim trendovima u ovoj oblasti. Do tada će otpad sa Planskog područja biti deponovan na postojećim deponijskim površinama, uz mogućnost razvoja mobilnih centara (transfer stanica) za prikupljanje otpada.

Posebni ciljevi razvoja komunalne infrastrukture su:

– smanjenje količine otpada i povećanje obima ponovne upotrebe;

– zatvaranje, sanacija i rekultivacija lokalnih smetlišta u ruralnim područjima i zaustavljanje trenda prostorne disperzije deponija duž puteva, rečnih tokova i blizini seoskih naselja;

– sanitarno bezbedan tretman deponovanja komunalnog otpada sa ruralnog područja na sabirne transfer stanice (za nekoliko naselja) u blizini mesta nastanka, ili putem mobilnih transfer stanica veće dostupnosti, a potom na centralnu – regionalnu deponiju;

– sakupljanje i prerada krupnog otpada od strane specijalizovanih organizacija, koje će ga kao sirovinski otpad dostavljati odgovarajućim fabrikama na preradu;

– definisanje pravnog i institucionalnog okvira, tehničkih i ekonomskih aspekata upravljanja komunalnim otpadom;

– uređenje i komunalno opremanje gradskih i seoskih grobalja i proširivanje postojećih kapaciteta;

– izgradnja kapela na seoskim grobljima;

– izgradnja stočnih grobalja;

– uređenje, komunalno opremanje i proširenje kapaciteta postojećih zelenih i izgradnja novih stočnih pijaca i drugo i

– rešenje saobraćajne regulacije u okolini pijaca, omogućavanje adekvatnog pristupa dostavnim vozilima i povećanje broja parking mesta u neposrednoj okolini pijaca.

2.1.4. Stanovništvo, socijalni razvoj i mreža naselja

Stanovništvo

Opšti cilj jeste održavanje populacione vitalnosti i ublažavanje negativnih tendencija u kretanju stanovništva.

Posebni ciljevi specifikovani su za pojedine grupe stanovništva i njihove interese i potrebe:

– zadržavanje mlađih kontingenata stanovništva, naročito u seoskim područjima, poboljšavanjem uslova školovanja (osnovnog i srednjeg, posebni programi kvalifikovanja i slično) i različitim oblicima finansijske podrške organizovanju poljoprivredne proizvodnje i privatnog preduzetništva i slično;

– stimulisanje mlađeg ženskog stanovništva za ostajanje u seoskim naseljima, primenom specifičnih programa za poboljšanje uslova življenja ove društvene grupe;

– podrška mešovitim domaćinstvima na ruralnom području, stimulisanjem zapošljavanja članova domaćinstava i poboljšanja uslova za obavljanje odgovarajućih delatnosti i samozapošljavanje u sklopu domaćinstva (kreditiranje, poreske olakšice i drugo) i

– zaštita i pomoć starim građanima putem usklađenih programa pomoći i po potrebi zbrinjavanje.

Socijalni razvoj, javne službe

Osnovni ciljevi u oblasti socijalnog razvoja su:

– podizanje kvaliteta življenja, naročito u seoskim naseljima na Planskom području;

– poboljšanje dostupnosti usluga od javnog interesa, naročito za građane u slabije opremljenim naseljima;

– iskorišćavanje kulturnih i turističkih potencijala za razvoj lokalnih zajednica;

– poboljšanje uslova življenja i stanovanja posebno osetljivih društvenih grupa (stari, lica sa posebnim potrebama i drugo);

– podizanje socijalnog kapitala zajednice i jačanje partnerskih odnosa u regionu i

– formiranje dostupnih, kvalitetnih i održivih socijalnih usluga.

Mreža naselja i funkcija centara

Polazeći od činjenice da rudarstvo i energetika imaju razvojni prioritet od nacionalnog značaja, prostorno-planska rešenja buduće organizacije i uređenja mreže naselja i centara na Planskom području treba da obezbede naročito:

– usmeravanje razvoja naseljskih funkcija i sadržaja na prostore izvan neposrednog uticaja rudarsko-energetskog kompleksa TE-KO „Kostolac”;

– obezbeđenje funkcionalne fleksibilnosti/stabilnosti lokalnih zajednica u toku i nakon završene eksploatacije uglja,

– pravovremeno obezbeđenje uslova za eventualno preseljenje stanovništva, supstituciju komunalne infrastrukture, saobraćajnica, javnih službi i drugo.

Plansko rešenje organizacije i uređenja mreže naselja i centara pretpostavlja operacionalizaciju sledećih ciljeva:

– razvoj naseljskih funkcija u skladu sa nacionalnim, (sub)regionalnim i lokalnim politikama i posebno programima demografske i socioekonomske revitalizacije ruralnog područja i

– obezbeđenje prihvatljive dostupnosti osnovnim javnim službama, uslugama i servisima, uz jednovremeno smanjenje socijalne isključenosti stanovništva ruralnog područja, marginalnih grupa i slično.

Preseljenje stanovništva

Polazeći od činjenice da rudarstvo i energetika imaju razvojni prioritet na Planskom području, posebna obaveza se odnosi na regulisanje položaja i uslova preseljenja domaćinstava čija imovina je predmet eksproprijacija. To podrazumeva pravovremenu pripremu svih uslova za preseljenje stanovništva iz zona širenja kopova, kao i obezbeđivanje normalnog odvijanja života do momenta preseljenja. Od posebne važnosti je regulisanje statusa stanovnika koji ostaju da žive u delovima naselja van zone širenja kopova. U tom smislu utvrđuju se sledeći ciljevi, specificirani na osnovu razvojnih interesa područja i potreba pojedinih grupa stanovništva:

– blagovremeno donošenje odgovarajućeg planskog dokumenta i programa preseljenja;

– pravovremeno preseljenje stanovništva u skladu sa dinamikom širenja kopova i u skladu sa zakonskim i drugim pravima;

– funkcionisanje komunalne infrastrukture, saobraćajnica, privrednih objekata i javnih službi u vreme sprovođenja preseljenja, kao i finansiranje njihove izgradnje na novim lokacijama;

– usmeravanje razvoja naseljskih funkcija i sadržaja na prostore izvan uticaja rudarsko-energetskog kompleksa;

– obezbeđenje adekvatnog pristupa javnim službama na novim lokacijama i

– zaštita i pomoć starijim građanima, posebno samačkim i dvočlanim staračkim domaćinstvima i drugim ranjivim grupama stanovništva.

2.1.5. Zaštita i uređenje Planskog područja

Životna sredina

Osnovni dugoročni cilj zaštite životne sredine na Planskom području jeste da se obezbede kontrolisani uslovi eksploatacije ležišta lignita i proizvodnje električne energije, kao i odvijanje drugih privrednih aktivnosti, tako da se spreči ili umanji trajna degradacija prostora i zagađivanje životne sredine. Pri realizaciji postavljenog cilja u izgradnji pojedinih objekata na Planskom području, obavezan je preventivni pristup u očuvanju resursa i zaštiti životne sredine.

Posebni ciljevi u oblasti zaštite životne sredine su:

– sprečavati dalje propadanje prirodne sredine i izgrađenih objekata, zaštititi i poboljšati stanje vazduha, voda, zemljišta i ekosistema;

– podsticati održivo korišćenje prirodnih resursa (uglja, nafte, gasa, zemljišta i voda) zasnovano na dugoročnoj strategiji zaštite vazduha, voda i zemljišta;

– poboljšati zaštitu i unaprediti kvalitet vazduha, površinskih i podzemnih voda i zemljišta, između ostalog, primenom konkretnih mera za progresivno smanjenje ispuštanja, emisije i transporta zagađujućih materija u životnu sredinu, a naročito sumpor dioksida, azotnih oksida, pepela i drugih toksičnih materija;

– sanirati zagađene delove životne sredine i degradirane prostore;

– obezbediti uslove rada postrojenja i korišćenja objekata u granicama projektovanih režima;

– eliminisati „prljave” tehnologije i ekološki neefikasna postrojenja;

– realizovati projekte iz oblasti energetske efikasnosti i obnovljivih izvora energije primenom mehanizma čistije proizvodnje, odnosno uvođenjem najboljih dostupnih tehnologija (VAT), koje će doprineti smanjenju emisija CO2 i gasova staklene bašte;

– primeniti tehnologije prečišćavanja vazduha i voda sa povećanim stepenom efikasnosti, koje će omogućiti zadovoljenje strožijih zahteva Evropske unije (u daljem tekstu: EU) za zaštitu životne sredine;

– primeniti koncept integralne zaštite životne sredine na osnovu bilansa zagađujućih materija;

– unaprediti sistem prikupljanja i odlaganja čvrstog otpada i povećati stepen recikliranja otpada, kao i primenu pepela u građevinarstvu;

– predvideti posebne mere zaštite za eventualne udese sa opasnim hemikalijama;

– preduzeti sistemske mere zaštite stanovništva koje je ugroženo nezadovoljavajućim kvalitetom životne sredine u naseljima;

– obezbediti uslove da se interesi koji proizlaze iz koncepta održivog razvoja i zaštite životne sredine analiziraju i uvažavaju prilikom donošenja poslovnih i razvojnih odluka;

– planirati i uspostaviti savremen sistem monitoringa životne sredine i

– unaprediti sistem upravljanja životnom sredinom u okviru PD TE-KO „Kostolac” i na Planskom području.

Rekultivacija i revitalizacija prostora

Polazeći od generalnog pravila da se na postrudarskim terenima mora u što kraćem roku formirati plodno zemljište i otporan biljni pokrivač, koji po reproduktivnim sposobnostima neće zaostajati za autohtonim zemljištem i biljnim vrstama u neposrednom okruženju, utvrđuju se sledeći ciljevi i neposredni zadaci rekultivacije i revitalizacije prostora degradiranog eksploatacijom i preradom kostolačkog uglja:

– ubrzati tehničku i biološku rekultivaciju terena koji više nisu u funkciji rudarsko-energetskih aktivnosti;

– povećati ekološki, zdravstveni, estetski i ekonomski kvaliteta rekultivisanog prostora, u odnosu stanje pre privremenog zauzimanja za potrebe razvoja rudarstva i energetike, primenom međusobno usklađenih mera u domenu remedijacije i rekultivacije zemljišta, obnove i zaštite prirode, razvoja poljoprivredne proizvodnje, pošumljavanja, razvoja turizma i kreiranja novih mogućnosti zapošljavanja na selu;

– smanjiti/relativizirati osnovni konflikt između poljoprivrede i rudarstva, brzim i efikasnim osposobljavanjem optimalnog dela oštećenih površina za visokoproduktivnu, rentabilnu i stabilnu proizvodnju kvalitetne i zdravstveno bezbedne hrane i agrarnih sirovina, primenom ekoloških i ekonomskih kriterijuma evaluacije;

– funkcionalno i razvojno uskladiti primenjivane mere celovite predeone rehabilitacije odlagališta pepela i raskrivke s planskim aktivnostima i merama za povećanje kvaliteta življenja i efikasnosti privređivanja ne samo na lokalnom nivou, već i na širem području uticaja eksploatacije Kostolačkog lignitskog basena;

– obezbediti podršku povećanju biokapaciteta ukupnog prostora u neposrednom okruženju rudarskih i termoenergetskih objekata, uz posebno vođenje računa o uspostavljanju tzv. tampon zona prema zaštićenim prirodnim i kulturnim dobrima koja su dominantnim delom koncentrisana uz Dunav i

– povećati ekonomsku efektivnost investicionih ulaganja u tehničku i biološku rekultivaciju degradiranih površina, razradom odgovarajućih alternativnih programa kojima se detaljno razrađuju tehnološki, društveni, ekološki i tržišni rizici i neizvesnosti, uz posebno uvažavanje dugoročnih društvenih interesa/prava budućih generacija na zadovoljavanje svojih potreba, odnosno sa stanovišta održivog razvoja.

Ostvarivanje postavljenih ciljeva zasnivaće se na temeljno urađenim dugoročnim i operativnim planovima i projektima. To podrazumeva i preispitivanje, odnosno dopunu tekućih programa tehničke i biološke rekultivacije degradiranog zemljišta.

Zaštita prirode i predela

Opšti ciljevi zaštite prirode i prirodnih dobara odnose se na očuvanje:

– biološke raznovrsnosti (specijskog, ekosistemskog i genetskog diverziteta);

– geonasleđa (geoloških, geomorfoloških i pedoloških fenomena);

– trajnosti i kvaliteta esencijalnih prirodnih resursa i

– izdvojenih i zaštićenih prirodnih vrednosti.

Operativni ciljevi zaštite prirode su:

– dosledno i strogo ostvarivanje zakonskih i planskih propozicija koje se odnose na zaštićena prirodna dobra; čuvanje i održavanje postojećih, ranije ustanovljenih prirodnih dobara;

– dosledno i strogo ostvarivanje zakonskih i planskih propozicija koje se odnose na područja od međunarodnog značaja: obala Dunava – IVA, Labudovo okno – Ramsar, EMERALD i PBA mreža;

– uvođenje u status zaštićenih prirodnih dobara, u skladu sa zakonskim i planskim odredbama, odnosno na osnovu rezultata naučnih istraživanja novih lokaliteta od posebne vrednosti (Bara Šugavica, paleontološki lokalitet sa skeletom mamuta – Mammuthus meridionalis i drugo.);

– uređivanje za odgovarajuće javne namene i prezentacija postojećih i budućih zaštićenih prirodnih dobara; priprema i realizacija programa zaštite i razvoja i projekata sanacije, konzervacije i uređenje zaštićenih prirodnih dobara i njihovog relevantnog prostornog okvira;

– održivo korišćenje prirodnih vrednosti, minimizovanje negativnih efekata korišćenja osnovnog resursa i prioritetna sanacija (rekultivacija, remedijacija i slično) najoštećenijih delova prostora;

– očuvanje i zaštita estetskih, kulturno-istorijskih i funkcionalnih obeležja predela;

– čuvanje ili pažljivo, ograničeno korišćenje fonda biljnih i životinjskih vrsta obuhvaćenim Uredbom o zaštiti prirodnih retkosti, ukoliko se u daljim istraživanjima te vrste konstatuju na Planskom području, kao i divljih vrsta gljiva, lišajeva, biljaka i životinja obuhvaćenih odgovarajućim zakonskim i podzakonskim aktima;

– obezbeđene efikasnih mehanizama za kompleksnu proveru ekološke prihvatljivosti planom predloženih namena prostora, uključujući i uticaj na vrednosti biodiverziteta, predela i geonasleđa kroz odgovarajuće studije uticaja na okolinu i uključivanje javnosti u donošenju odluka u vezi sa projektnim aktivnostima i

– definisanje odnosa prema posebno vrednim prirodnim elementima (pojedinačna stabla, grupe ili delovi šuma).

Posebni ciljevi zaštite, uređenja i razvoja predela Planskog područja su:

– revitalizacija i rekultivacija područja koja su zauzeta eksploatacijom lignita;

– zaštita i unapređenje svih identifikovanih prirodnih, socijalnih i ekonomskih potencijala predela – habitata, kulturno istorijskih vrednosti, spomenika kulture i njihove okoline, prirodnih dobara, prirodnih elemenata, načina gradnje tipične za područje i slično;

– umanjenje negativnih uticaja razvoja na predeo u smislu zadržavanja i očuvanja postojeće strukture i povezanosti među staništima divlje flore i faune i

– razvoj svesti o vrednostima i značaju predela kod lokalnog stanovništva, promovisanje programa aktivne participacije.

U skladu sa preliminarnom tipologijom predela operativni ciljevi za kulturni predeo su:

– ruralni predeli: minimiziranje negativnih i stimulisanje pozitivnih uticaja razvoja poljoprivrede na zemljište, vode i vazduh; formulisanje mera nege šuma i zaštite biodiverziteta; rekultivacija područja zauzetih eksploatacijom lignita i

– urbani predeli: povećanje površina pod zelenilom, zaštita prirodnih i sanacija degradiranih prostora unutar grada.

Kulturno nasleđe

Prema Prostornim planom Republike Srbije osnovni cilj zaštite kulturnog nasleđa je očuvanje kulturnog nasleđa kao neobnovljivog resursa i njegovo prenošenje budućim generacijama. Pored toga, kulturno nasleđe je i razvojni resurs, koji treba urediti i koristiti na način koji će doprineti uspostavljanju regionalnog i lokalnog identiteta.

Opšti ciljevi su: očuvanje integriteta kulturnog dobra, očuvanje ambijenta u kojem se kulturno dobro nalazi i aktivno uključivanje kulturnog dobra i njegovog okruženja u razvojne politike.

Operativni ciljevi zaštite, uređenja i korišćenja kulturnog nasleđa su:

– zaštita, očuvanje i prezentacija ustanovljenih i nepokretnih kulturnih dobara predviđenih za zaštitu;

– očuvanje autentičnosti nepokretnog kulturnog dobra i njegovog okruženja;

– negovanje kulturno-istorijskog nasleđa u seoskim područjima;

– razvoj interpretacije kulturnog nasleđa;

– aktiviranje potencijala kulturnog nasleđa kao razvojnog resursa;

– zaštita dobara od nekontrolisane izgradnje industrijskih i infrastrukturnih sistema i drugih objekata koji mogu da ugroze integritet kulturnog dobra i njegovu okolinu;

– stvaranje uslova za bolju regionalnu i međunarodnu povezanost područja na bazi kulturnog identiteta.

– obezbeđivanje uslova za ekološki održivi razvoj kroz sprovođenje mera zaštite nepokretnih kulturnih dobara.

– povećanje informisanosti o kulturnom nasleđu, kao i podsticanje aktivnog uključivanja stanovništva u proces odlučivanja o razvoju kulturnog nasleđa;

– sticanje međunarodnog statusa zaštite za arheološko nalazište Viminacijum i uključivanje kulturnog nasleđa u evropske puteve kulture;

– opremanje pristana za prihvat turističkih brodova na Dunavu u blizini Viminacijuma i

– izgradnja Muzeja rudarstva i etnoparka u zoni rekultivacije kopova.

3. Opšta koncepcija prostornog razvoja

3.1. Odredbe Prostornog plana Republike Srbije i drugih strateških dokumenata republičkog nivoa koje su od značaja za razvoj Planskog područja

Veći broj odredbi Prostornog plana Republike Srbije direktno i indirektno odnose se na Plansko područje. U PPRS je identifikovana i opšta podunavska dimenzija razvoja Republike Srbije i velikog dela njene teritorije. Njihov zajednički imenitelj čine dve opšte odrednice: na jednom kraju, naglašava se strateški značaj geo-saobraćajnog položaja Područja i šireg regiona u kojem se on nalazi, odnosno, na evropskom Koridoru VII i Koridoru X, kao jedan od glavnih elemenata njegovog teritorijalnog kapitala i razvojnih potencijala; na drugom, ukazuje se na njegovu ispodprosečnu razvijenost (uz izuzetak Požarevca), što je glavno ograničenje budućeg razvoja. Od ukupno 287 km magistralnih, 712 km regionalnih puteva i 1.433 km lokalnih puteva, okosnicu budućeg razvoja čini sledeće:

– u budućnosti treba da poraste značaj tri ključna magistralna pravca nacionalnog i internacionalnog značaja, koji prolaze kroz Braničevsko-podunavski razvojni region: prvo, autoput Budimpešta – Beograd – Niš – Solun – Atina (Koridor X); drugo, železničke linije na istom pravcu i Dunav ( Koridor VII);

– državni put I reda M-24 („Dunavska magistrala”) prolazi kroz Nacionalni park Đerdap i povezuje nekoliko međunarodnih graničnih prelaza sa Rumunijom i Bugarskom;

– osim toga, privredno važni putevi za region uključuju pravce Požarevac – Kučevo – Majdanpek – Đerdap i Petrovac – Žagubica – Bor – Zaječar; ovi putevi čine glavnu putnu mrežu u regionu i

– dok je sada preovlađujuće prevozno sredstvo putnički automobil, sa prosekom od 210,6 automobila/1000 osoba u Braničevskom upravnom okrugu i 164,1 automobila/1000 osoba u Podunavskom upravnom okrugu, uz trend rasta, ubuduće treba da jača javni prevoz, naročito autobuski i železnički.

Među drugim ciljevima, u PPRS su definisani i oni o regionalnom razvoju Republike Srbije, u okviru sastavnih koncepcija uravnoteženog regionalnog razvoja („veće razvojne ravnoteže”, u kojoj će „ključnu ulogu imati privlačni, konkurentni i inovativni/privredni urbani centri, kao i njihov stepen funkcionalnog povezivanja sa ostalim područjima”, ostvarivanja nove regionalizacije Republike Srbije i njene višestrane i „postepene decentralizacije”. U delu o tzv. „funkcionalno-ekonomskim regionima i oblastima”, naglašava se značaj dveju vrsta regionalizacije, odnosno, „koncepcije statističke regionalizacije” i „koncepcije prostorne regionalizacije”, kao i, inače nejasno definisane „koncepcije prostornog razvoja regionalne organizacije”. U ovom delu je na kraju definisana veoma ambiciozna koncepcija za ostvarivanje ravnomernijeg rasporeda aktivnosti između razvijenijih područja i onih manje razvijenih (sa manjim stepenom konkurentnosti, ali ne i bez određenih komparativnih prednosti), koja seže s onu stranu prostorno-plansko-razvojne intervencije, već cilja na kompleksne promene u oblasti integralnog i regionalnog razvoja, kroz veći broj „strateških intervencija”, u okviru sledećih grupa: uspostavljanje institucionalnog okvira; mere fiskalne politike; mere politike konkurentnosti; mere investicione politike; mere politike podrške razvoju MSP sektora; mere aktivne politike zapošljavanja; mere za ostvarivanje projekata infrastrukture; mere za podsticanje integralnog razvoja sela; i mere i aktivnosti za jačanje kapaciteta lokalnih zajednica. Odgovarajuće prethodne odredbe sumirane su u delu o „prostornoj integraciji Republike Srbije”, i one obuhvataju dve povezane grupe pitanja, odnosno, „prostorni i funkcionalni aspekt integracije” i „funkcionalne veze sa širim okruženjem”.

Deo o merama i instrumentima za implementaciju Plana („Ka ostvarenju Plana”) obuhvata: obaveze i smernice za plansku razradu, među njima i one koje se odnose na izradu prostornih planova područja posebne namene (za područja raznih – različitih namena, aktivnosti ili funkcija); obaveze i smernice za Program implementacije Plana (uključujući i prioritete u ostvarivanju ciljeva Plana i institucionalno-organizacionom prilagođavanju); odnos prema državnim i regionalnim dugoročnim strategijama (za razne sektore odnosno oblasti); i odredbe o informacionoj podršci ostvarivanju Plana. Kod poslednjeg, priložena je lista indikatora za monitoring ostvarivanja ključnih prioriteta prostornog razvoja Republike Srbije.

Predviđena je i izrada Programa implementacije Prostornog plana Republike Srbije za podrobnije definisanje njegovog ostvarivanja („bliže obaveze i smernice”) u pogledu: prioritetnih projekata (i dinamike njihove izrade, njihovog finansiranja i odgovornosti za izvršenje); kriterijuma i indikatora za praćenje prostornih promena; revizije dosad donetih, raznih strateških dokumenata na državnom nivou; neophodne revizije zakona i drugih propisa; smernica za ostvarivanje Plana kroz druge dokumente razvoja i zaštite životne sredine; uputstava za prilagođavanje strateškog razvoja i upravljanja na regionalnom nivou; prostorno-ekoloških normi u ostvarivanju Plana; daljeg rada na prostorno-ekološkog razvoja i organizacije i uređenja prostora u uslovima produženog trajanja globalne krize; prioriteta u oblastima istraživačke podrške, institucionalnog i organizacionog prilagođavanja, informatičke podrške i izrade prostornih i urbanističkih planova i ključnih dokumenata zaštite životne sredine; i indikatora za praćenje i eh post evaluacije ostvarivanja ključnih odredbi Plana. Posebno se ukazuje na odredbu o institucionalnom i organizacionom prilagođavanju, jer ona čini jednu od okosnica novog strateškog pristupa razvoju, naročito na raznim sub-nacionalnim upravljačkim nivoima.

Prema Nacionalnoj strategiji održivog razvoja Republike Srbije, glavni principi održivog razvoja, koji su relevantni i za Plansko područje, su sledeći:

– međugeneracijska solidarnost i solidarnost unutar generacije: zadovoljiti potrebe sadašnjih generacija, ali tako da se ne ugroze prava budućih generacija da zadovolje svoje potrebe; solidarnost unutar generacije postići demokratski usaglašenom raspodelom prirodnog i stvorenog kapitala tako da se obezbede osnovne potrebe za sve društvene grupe;

– otvoreno i demokratsko društvo – učešće građana u odlučivanju: garantovati građanska prava, obezbediti pristup informacijama i osigurati dostupnost pravde; obezbediti odgovarajuće konsultacije s građanima i učešće građana u donošenju odluka;

– znanje kao nosilac razvoja: promovisati prosperitetnu, inovativnu, konkurentnu i ekološki efikasnu ekonomiju, zasnovanu na znanju, koja obezbeđuje visok životni standard i punu i visokokvalitetnu zaposlenost;

– uključenost u društvene procese: promovisati punu integraciju građana u društvo, podsticati jednake mogućnosti za svakoga tako što će se promovisati ljudska prava, posebno rodna ravnopravnost, i boriti protiv svih oblika diskriminacije merama za marginalizovane grupe i smanjenjem siromaštva;

– integrisanje pitanja životne sredine u ostale sektorske politike: promovisati integraciju ekonomskih, socijalnih i ekoloških pristupa i analiza, te podržati korišćenje instrumenata kao što je strateška procena životne sredine; podsticati socijalni dijalog, društveno odgovorno poslovanje i javno-privatno partnerstvo;

– predostrožnost: zahtevati očuvanje prirodne ravnoteže kada nema pouzdanih informacija o određenom problemu; svaka aktivnost mora biti planirana i sprovedena tako da prouzrokuje najmanju moguću promenu u životnoj sredini; preventivno delovati da bi se sprečili mogući negativni uticaji na životnu sredinu, i ako bi bila ugrožena dobrobit ljudi i životinja;

– zagađivač/korisnik plaća – uključenje troškova vezanih za životnu sredinu u cenu proizvoda: internalizovati troškove vezane za životnu sredinu, odnosno uključivati troškove uništavanja životne sredine u ekonomske troškove zagađivača/korisnika; tako se postiže puna ekonomska cena koja pokriva troškove proizvodnje, upotrebe i odlaganja proizvoda i

– održiva proizvodnja i potrošnja: poštovati uravnotežene odnose u eksploataciji prirodnih resursa i obezbediti zaštitu i poboljšanja kvaliteta životne sredine; smanjiti zagađenje životne sredine i promovisati održivu potrošnju i proizvodnju.

Prema Strategiji regionalnog razvoja Republike Srbije 2007 – 2012. godine, glavni ciljevi i strateški pravci regionalnog razvoja Republike Srbije obuhvataju sledeće:

– održiv razvoj, kao dugoročno balansirani razvoj sve tri komponente blagostanja (ekonomske, socijalne i komponente životne sredine);

– podizanje regionalne konkurentnosti, na osnovu optimalno aktiviranih regionalnih razvojnih potencijala (odnosno ljudskih, materijalnih i prirodnih);

– smanjenje regionalnih neravnomernosti i siromaštva, u uslovima sve produbljenijih teritorijalnih razlika u stepenu razvijenosti, kao i pojave novih područja nerazvijenosti (Istočna Srbija, delovi centralne Srbije, regionalni centri rudarstva i tradicionalne industrije) i devastiranih područja, sa ciljem da se regionalne disproporcije smanje na 1:3;

– zaustavljanje negativnih demografskih kretanja, u uslovima izrazite depopulacije i naglašenog procesa starenja stanovništva Republike Srbije;

– nastavak procesa decentralizacije, na osnovu regionalnog razvoja i upravljanja i drugo.

Prema Zakonu o regionalnom razvoju, ciljevi podsticanja regionalnog razvoja su:

– sveukupni društveno-ekonomski održivi razvoj;

– smanjenje regionalnih i unutar-regionalnih dispariteta, u stepenu društveno ekonomskog razvoja i uslova života, sa naglaskom na podsticanje razvoja nedovoljno razvijenih, devastiranih industrijskih i ruralnih područja;

– smanjenje negativnih demografskih kretanja;

– razvoj ekonomije bazirane na znanju, inovativnosti, savremenim naučno-tehnološkim dostignućima i organizaciji upravljanja;

– razvoj konkurentnosti na svim nivoima;

– uspostavljanje pravnog i institucionalnog okvira za planiranje, organizovanje, koordiniranje i realizaciju razvojnih aktivnosti;

– podsticanje međuopštinske, međuregionalne, prekogranične i međunarodne saradnje u pitanjima od zajedničkog interesa i

– efikasnije korišćenje domaćih prirodnih resursa i dobara, kao i stranih resursa, na republičkom, pokrajinskom, regionalnom i lokalnom nivou.

U najnovijem dokumentu, pod nazivom Postkrizni model ekonomskog rasta i razvoja Republike Srbije 2011 – 2020. godine (Vlada Republike Srbije, oktobar 2010. godine), kao glavni ciljevi navedeni su (po optimističnom scenariju): prosečni godišnji rast BDP-a u desetogodišnjem periodu od 5,9%; rast ukupne tražnje od 4,7%; rast zaposlenosti po stopi od 16,9%; rast produktivnosti od 50,4%; rast investicija po prosečnoj godišnjoj stopi od 9,9%, tako da njihovo učešće u BDP-u poraste na 28%, sa današnjih 15%, i uz promenu strukture, tako da učešće domaćih investicija bude 55%, a stranih 45%, sa sadašnjih 14% i 86%, respektivno, sa porastom godišnjeg iznosa sa sadašnjih 800 miliona evra na 2,3 milijarde evra u 2012. godini; porast učešća domaće štednje u investicijama, sa sadašnjih 14 na 61%; porast ukupnih investicija (kumulativno) na 74 milijarde evra, od čega 23 milijardi evra direktnih stranih investicija, i 51 milijardu evra zajmova; rast potrošnje 3,5%; rast industrije od 6,9%, a poljoprivrede od 3,4%; rast izvoza od 13,5% prosečno godišnje. Navedene stope rasta treba da dovedu do ostvarivanja sledećih finalnih stanja (ciljeva) u 2020. godini: BDP, 53 milijarde evra, odnosno oko 7.500 evra po stanovniku; broj zaposlenih, 3 miliona, sa pratećim smanjivanjem broj nezaposlenih na 340.000; izvoz od 34 milijarde evra, odnosno porast njegovog učešća u BDP-u na 65%, sa sadašnjih 27,6%; smanjivanje učešća javne potrošnje u BDP-u na 38,5%; smanjivanje učešća fiskalnog deficita na 0,3% BDP-a; smanjivanje učešća javnog duga na 28,7% BDP-a; itd.

Glavni strateški ciljevi razvoja sistema Elektroprivrede Srbije u narednom periodu su:

– nakon realizacije nekoliko privatnih investicija u manje HE, kao i dve iz zajedničkog ulaganja sa privatnim kapitalom, kapitalom za dve TE na ugalj i jedne za kogenerativnu elektranu na gas, očekuje se da za 3–7 godina „EPS” neće biti više ekskluzivni snabdevač tržišta Republike Srbije električnom energijom;

– snabdevanje će biti po ugovoru, po cenama koje garantuju rentabilnost ulaganja, uz više proizvođačke cene koje do 2013. godine treba povećati za oko 60%; sada je prosečna cena električne energije u Srbiji najniža u Evropi, odnosno 0,048 eura/KWh, odmah iza BiH i Makedonije; najveće cene električne energije su u Danskoj, 0,2698 eura/ KWh, i u Nemačkoj, 0,2282 eura/ KWh; u navedenom periodu, cene će postupno biti usklađene sa stvarnim troškovima proizvodnje; ako to ne bude urađeno, može se očekivati da će kompanija i nadalje trpeti velike finansijske gubitke i gomilati ukupni dug, što se može nadoknaditi samo iz posebno odobrenih budžetskih sredstava ili/i prodajom imovine kompanije;

– tokom narednih nekoliko godina biće u potpunosti ostvarene odredbe Ugovora o osnivanju Energetske zajednice Jugoistočne Evrope, u pogledu: daljeg rada na izradi i primeni predviđenih propisa, zaštiti životne sredine, konkurenciji i jačanju tržišta električne energije; time bi „EPS” postao u potpunosti tržišno preduzeće, koje proizvodi potrošnu robu kao i drugi proizvođači energenata, a socijalna politika u ovoj oblasti bila bi vođena na način da se ne narušava njegova tržišna i razvojna pozicija; time bi se postigla tražena ravnoteža između tzv. kvalifikovanih i tarifnih kupaca električne energije; potpunim otvaranjem tržišta do 2015. godine, svaki kupac električne energije moći će da bira da li da električnu energiju nabavlja na slobodnom tržištu (po slobodnim, odnosno tržišnim cenama), ili po regulisanim cenama (kroz primenu navedene metodologije i tarifnog sistema); treba, međutim, naglasiti da bi potpuna i dosledna primena ovog načela bila i nadalje ograničena, jer nije osnovano očekivati brzo poboljšanje moći prenosne i distributivne mreže, sada ograničene, što je preduslov za njegovo ostvarivanje;

– računa se na radikalno poboljšanje finansijskih rezultata „EPS”-a. Likvidnost „EPS”-a je, ipak, kako-tako održavana, na samoj granici likvidnosti, iako nakon 2004. godine u prvom redu zahvaljujući smanjivanju operativnih troškova (naročito troškova održavanja i remonta elektroenergetske i rudarske opreme) i smanjenju investiranja; sadašnja stopa zaduženosti iznosi 13,3%, odnosno niska je, pa se računa da ona ne bi bila znatnije povećavana;

– prema dokumentu „EPS”-a Plan rada i razvoja 2008 – 2015, predviđene su investicije od preko 9 milijardi evra, od čega iz sopstvenih sredstava kompanije 3,4 milijarde, iz kredita 3,8 milijarde i iz sredstava strateških partnera oko 2 milijarde evra; i kod izrade Plana računalo se na odgovarajuće povećanje cena električne energije, što, međutim, nije ostvareno, pa će „EPS”, umesto predviđenih sopstvenih sredstava, u njegovoj realizaciji morati više da računa na sredstva strateških partnera i iz zajmova; ubuduće će finansijska struktura biti znatnije promenjena, jer se ne može više računati na veće donacije, a uslovi zaduživanja su pogoršani i dalje će se pogoršavati u narednom periodu;

– računa se na bitno povećanje produktivnosti u „EPS”-u (mereno odnosom utrošene radne snage i proizvodnje, na primer, radne snage na jednu proizvedenu tonu uglja, ili na jedan generisani KWh), koja je sada znatno manje od one kod glavnih konkurenata u regionalnom okruženju;

– da bi se poboljšala efikasnost i rentabilnost sistema, neophodno je preduzeti znatnija organizaciona prilagođavanja; umesto postojeće organizacione strukture „EPS”-a u kojoj se teško postiže organizaciona i funkcijska koordinacija i harmonizacije odluka, kao i blagovremeno finansijsko i operativno izveštavanje, kako na nivou čitavog sistema, tako i na nižim upravljačkim nivoima – u novoj organizacionoj strukturi treba smanjiti, pa i prepoloviti broj osnovnih organizacionih celina; ovome će doprineti i aktiviranje tehnoloških inovacija u okviru telekomunikacione mreže (posebno u okviru tzv. „pametne mreže”), koja je skoro završena, kao i poboljšanje neposrednog-operativnog menadžmenta; u pogledu svojinskog statusa, organizacione promene pratiće jačanje korporacijskih strana poslovanja i razvoja, kao i transformaciju „EPS”-a u neki od oblika akcionarskog društva;

– u poslovanju „EPS”-a, ubuduće se računa na dosledno ostvarivanje strateških ciljeva energetske politike Unije iz tzv. Zelena knjige EU o energetici, gde je definisan model „3 plus 20 plus 10”, što će za „EPS” biti dugoročni strateški cilj: smanjiti emisiju gasova tzv. zelene bašte za 20%, do 2020. godine u odnosu na 1990; u istom periodu smanjiti ukupnu potrošnju energije za 20%, poboljšanjem energetske efikasnosti u proizvodnji i potrošnji; povećati učešće obnovljivih izvora u neposrednoj potrošnji energije na 20%; i povećati učešće biogoriva u ukupnoj potrošnji benzina i dizela na 10% ( do 2020. godine) i

– u istom periodu biće preduzeto sistematsko uvođenje posebnih instrumenata energetskog menadžmenta, u prvom redu tzv. energetskog „audit-a” i uspostavljanje i praćenje energetskih indikatora: (1) energetski „audit” („revizija”) obuhvata sakupljanje i analizu podataka i dijagnozu stanju, i izveštavanje o njima, kao i definisanje prospekcije za sledeće radnje: sakupljanje informacija o korišćenju energije u proizvodnji i potrošnji; sakupljanje informacija o održavanju opreme i instalacija u proizvodnji; definisanje parametara i uspostavljanje sistema za njihovo trajno praćenje u proizvodnim procesima; uspostavljanje kataloga glavnih potrošača energije; definisanje „crnih tačaka” („hot spots”), odnosno mesta i segmenata gde su gubici očigledni; izrada preliminarnih i trajnih energetskih bilansa; uspostavljanje sistema energetskih indikatora, sa pratećim sistemom merenja potrošnje energije; preliminarno definisanje sistema mera za smanjenje potrošnje energije u privredi i uslugama; isprobavanje sistema kroz pilot projekte i područja; i definisanje zaokruženog sistema energetske efikasnosti, sa dugoročnim, srednjoročnim i kratkoročnim ciljevima i akcionim programima i (2) paralelno uspostavljanje i praćenje energetskih indikatora u raznim segmentima proizvodnje i potrošnje energije.

Odgovarajuće kadrovske racionalizacije, poboljšanja i podmlađivanje najstručnijeg kadra, kao i jačanje plansko-strateške funkcije i odgovarajućih službi u definisanju razvoja, treba da pomognu „EPS”-u da izraste u jednog od najkonkurentnijih „igrača” u širem regionalnom okruženju i u najvećeg izvoznika u srbijanskoj privredi; razvoj obnovljenog EPS-a imao bi veliko akceleratorsko i multipilikativno dejstvo na rast i razvoj većeg broja drugih privrednih grana i delatnosti, a u prvom redu mašinske, građevinske i metalske industrije.

3.2. Regionalni i subregionalni aspekti razvoja planskog područja

Dugoročno, šire područje Podunavsko-Braničevskog razvojnog regiona, a u njemu i Plansko područje, razvijaće se kao prostor koji je integrisan u širi prostor Republike Srbije, kao i u neposredno i šire regionalno i sveevropsko okruženje, sa sledećim karakteristikama: društvena i prostorna (regionalna) zajednica u kojoj je postignuta ravnoteža između ekonomske, socijalne kohezije, a naročito između ekonomskog rasta, socijalne pravičnosti i zaštite životne sredine; sa povoljnim parametrima u pogledu održivog razvoja, vrednosti indeksa HDI, zaposlenosti, raširenosti i dubine siromaštva i BDP-a; razvijena i diversifikovana privredna struktura; razvijeno preduzetništvo i društveno (socijalno, ekološki itd.) odgovorno korporacijsko ponašanje; dobra razvijenost mreže društvenih službi (usluga), i povoljan prostorni razmeštaj objekata; dobra izgrađenost tehničke infrastrukture i njen povoljan prostorni razmeštaj; očuvana životna sredina; efikasna (lokalna i regionalna) administracija; i bogat kulturni život.

Opšta razvojna orijentacija Planskog područja jeste – maksimizovanje njegovih komparativnih prednosti i minimizovanje dejstva ograničavajućih razvojnih i upravljačkih faktora – sa ciljem da se ojača njegov ukupni teritorijalni kapital i konkurentska sposobnost u ekonomskoj, socijalnoj, kulturnoj i drugoj utakmici, s jedne strane, i da se naporedo prošire mogućnosti za saradnju sa raznim partnerima u neposrednom regionalnom, republičkom i najširem evropskom okruženju, s druge.

Strateški polazište br. 1: Razvoj Planskog područja kao zajednice sa visokim kvalitetom životne sredine, dobrom saobraćajnom povezanosti i dobrom komunalnom opremljenošću naselja, odnosno:

– uravnotežen i održiv urbani i regionalni razvoj;

– održiva eksploatacija uglja, nafte, gasa i drugih mineralni sirovina, uz maksimizovanje pozitivnih strana i minimizovanje negativnih strana;

– unapređenje zaštite životne sredine (uključujući i efikasno upravljanje otpadom i povećanje energetske efikasnosti);

– optimalno korišćenje drugih prirodnih resursa, prirodne baštine i kulturnog nasleđa;

– razvoj IKT infrastrukture i

– prioritetan razvoj javnog prevoza, u okviru unapređenja mreže saobraćajne infrastrukture.

Strateški polazište br. 2: Maksimalno aktiviranje radne snage, sa ciljem da se intenzivira privredni rast i razvoj, u prvom redu u oblastima koje najviše doprinose rastu konkurentnosti Područja, kao i sa ciljem rešavanja problema nezaposlenosti, odnosno:

– uspostavljanje i promovisanje finansijske i institucionalne podrške za razvoj preduzetništva (MSP, poljoprivreda, turizam itd.);

– bolje povezivanje univerziteta i privrede, sa ciljem da se unapredi prostorni razvoj;

– radikalan porast investiranja u istraživanja i razvoj na regionalnom nivou i

– promocija preduzetništva, programi samozapošljavanja i podrška inicijativama.

Strateški polazište br. 3: Razvoj Planskog područja kao društvene i prostorne zajednice u kojoj će svi građani moći da iskažu i da zadovolje svoje potrebe za pripadanjem i identitetom, druženjem i ličnim razvojem, odnosno:

– otklanjanje negativnih posledica dosadašnjih tranzicijskih prilagođavanja;

– rešavanje problema siromaštva i društvene isključenosti;

– usporavanje i, na duži rok, zaustavljanje negativnih demografskih procesa;

– bezbednosti i smanjenja rizika po život, zdravlje, imovinu, socijalnu sigurnost i stanovanje.

– stvaranje uslova za individualni razvoj i ličnu afirmaciju;

– stvaranje uslova za bogat i sadržajan društveni život i

– jačanje zajednice kroz uključivanje građana, jačanje solidarnosti i razvijanje identiteta.

Strateški polazište br. 4: Upravljanje prostornim razvojem, odnosno:

– integracija institucija i saradnja sa drugim regionima;

– radikalno poboljšanje informatičke podrške (GIS, TIS itd.);

– reforma javnog sektora;

– reforma lokalne samouprave, javnih službi i privrednih institucija, i bolja koordinacija njihovog rada;

– unapređenje rada opštinskih javnih službi;

– reforma sistema lokalne samouprave i jačanje institucionalne osposobljenosti;

– izrada koncepta obnove strateškog mišljenja, istraživanja i upravljanja;

– izrada modela optimalnog upravljanja razvojem Planskog područja i

– definisanje institucionalnih i organizacionih aranžmana za saradnju sa akterima na supra-regionalnom i sub-regionalnom nivou.

Sprovođenje namera Evropske unije o intenziviranju rečnog saobraćaja Dunavom prema Konstanci imaće mnoge eksterne efekte, iako je još uvek otvoreno pitanje koliko će taj saobraćaj biti intenziviran. Efekti, pozitivni i negativni, biće različiti u raznim delovima šireg dunavskog pojasa, ali će ih u svim slučajevima biti neophodno celovito kontrolisati, kroz međusektorsko usklađivanje. Za te potrebe, imperativ je da se izgrade odgovarajući institucionalno-organizacioni aranžmani za integralno upravljanja Planskim područjem, odnosno, da se izvrše odgovarajuća prilagođavanja u postojećim. Osim regionalne komponente u užem smislu, oni treba da sadrži i posebne aranžmane za šire regionalno područje (podunavsko-braničevski razvojni region), s jedna strane, i posebne aranžmane za grad Požarevac, s druge.

U Srbiji je vidno nastojanje da se nacionalni ciljevi u ovoj oblasti usklade sa evropskim strateškim opredeljenjima, i da se pri tom u prvi plan stave nacionalni prioriteti, pogotovo što je Dunav u Srbiji potencijalno najkvalitetniji za plovidbu. Vlada Srbije predvidela je realizaciju velikog broja projekata u slivu Dunava, u 24 opštine kroz koje protiče Dunav, i još u 80 drugih koje se nalaze u slivovima Save, Tise, Timoka i Morave. Razvoj dunavske plovidbe kroz Srbiju, međutim, nije mogućan bez čišćenja (od rečnih bombi, olupina i dr.) i drugog osposobljavanja Dunava za intenzivniji saobraćaj. Pored navedenog, prioritet ima izgradnja novih mostova, radikalno poboljšanje urbanog transporta u nekoliko gradova prioritetnog razvoja, nabavka rečne flotile, izgradnja biznis-parkova i drugih privrednih kompleksa (privrednih zona, industrijskih parkova itd.). Već sada se na dunavskom pravcu ostvaruje oko 8% ukupnog evropskog prometa robe, a sa realizacijom nove Dunavske strategije biće znatno povećan. Daljem intenziviranju doprineće realizacija većeg broja projekata, kao što je regulisanje dela plovnog puta između Budimpešte i Mohača, ostvarivanje potpune plovnosti Dunava u Rumuniji, realizacijom većeg broja projekata od Đerdapa do Crnog mora. Navedeni problemi, pa i oni koji se tiču nedostatka sredstava za sanaciju ekoloških problema privrednih kapaciteta, ili visokih troškova prilagođavanja ekološkim zahtevima i zahtevima klimatskih promena (u skladu sa odgovarajućim direktivama Evropske unije o trgovanju emisijama CO2, CCS, IPPC itd.), pa i inače slabe razvijenosti implementacijskih, upravljačkih i kontrolnih instrumenata u realizaciji nacionalnih i regionalnih strategija, međutim, nisu i najveći i najsloženiji sa stanovišta korišćenja teritorijalnog kapitala Republike Srbije. Najveći problem tiče se otvorenog pitanja (re)aktiviranja rečnih luka u Republici Srbiji, nakon njihove privatizacije, a naročito Luke Beograd. Rešavanje ovog pitanja imaće, indirektno, i uticaja na korišćenje, organizaciju i uređenje prostora na području grada Požarevca i na širem regionalnom prostoru.

3.3. Opšta koncepcija prostornog razvoja

Osnovni razvojni koncept Planskog područja je efikasno, organizovano i racionalno korišćenje ljudskih, prirodnih i izgrađenih potencijala, u socioekonomskom, prostornom i ekološkom pogledu. Od privrednih delatnosti, i nadalje najveći značaj imaće rudarstvo i energetika, kao noseće oblasti dosadašnjeg i budućeg razvoja Planskog područja. Od velike važnosti, naročito u rekonstrukciji postojećih kapaciteta za proizvodnju električne energije i planiranju razvoja novih pogona, imaće zaštita životne sredine i rekultivacija zemljišta degradiranog eksploatacijom lignita, i taj značaj biće u porastu. Strukturno prilagođavanje Planskog područja, koje podrazumeva disperziju ekonomskih aktivnosti (naročito u tercijarnim delatnostima) i razvoj malih i srednjih preduzeća, takođe je od velike važnosti. Horizontalna i vertikalna diverzifikacija privredne strukture je od odlučujuće važnosti za uspostavljanje prostorno uravnoteženijeg rasta i rasporeda stanovništva i privrednih i neprivrednih aktivnosti, i za povišavanje privlačnosti Planskog područja za lociranje novih programa i projekata u delatnostima izvan osnovne (odnosno iskopavanja i prerade uglja). Ovakva planska opredeljenja polaze od strateške orijentacije razvoja Republike Srbije na: 1) tranziciju domaće privrede, koja podrazumeva njeno tržišno reformisanje, gde je privatizacija proces od ključnog značaja; 2) strukturno prilagođavanje privrede, sa težnjom ka bržem razvoju tercijarnih delatnosti i rastom značaja malih i srednjih preduzeća u privrednoj strukturi; i 3) otvaranje prema svetu i uključivanje u međunarodne ekonomske tokove, uz bitno povećanje učešća spoljnotrgovinske razmene u društvenom proizvodu i rast priliva inostranih investicija.

Od posebnog značaja je difersifikacija privrednog razvoja Planskog područja, kroz širenje i produbljivanje njegove privredne matrice, i odgovarajuće pozicioniranje šire požarevačkog područja u novom modelu ekonomskog rasta i razvoja Republike Srbije.

Najznačajniji uticaj na koncept prostornog razvoja Planskog područja ima sadašnji i budući razvoj: rudarsko-energetskog kompleksa; Požarevca kao regionalnog centra, Kostolca i drugih naselja na Planskom području; reke Dunav (kao panevropskog vodnog, saobraćajnog, privrednog i turističkog koridora) i drugih rečnih tokova (Morava, Mlava); blizina Koridora X i saobraćajna mreža; kvalitetno poljoprivredno zemljište Stiga, donjeg Pomoravlja i Braničeva; kulturna i prirodna dobra i drugi resursi i potencijali područja.

Razvoj rudarskih radova u narednom periodu vezan je za površinski kop „Drmno” i eventualnu eksploataciju zapadnog ležišta „Dubravica”. Naknadno će biti procenjene mogućnosti eksploatacije ležišta „Ćirikovac” i „Petka”. Kop „Drmno” će u narednom periodu zauzeti preko 1.000 ha poljoprivrednog zemljišta ali neće fizički ugroziti nijedno postojeće naselje. Posebnu poteškoću u eksploataciji ležišta predstavljaće odbrana kopa od površinskih i podzemnih voda, što će istovremeno imati uticaja na režim voda u neposrednom okruženju.

Moguća eksploatacija lignitskog ležišta „Dubravica” ne očekuje se pre 2022. godine. Eksploatacija ovog ležišta imaće za posledicu preseljenje (delova) tri naselja (Dubravica, Ostrovo i Batovac).

Prekid rudarskih radova na kopovima „Klenovnik” i „Ćirikovac”, kao i u delu kopa „Drmno” omogućuje da se pristupi intenzivnoj rekultivaciji unutrašnjih i spoljašnjih odlagališta) otkrivke („jalovine”). Delovi kopova „Ćirikovac” i „Drmno” biće iskorišćeni za deponovanje pepela, šljake i gipsa iz termoelektrana, a deo kopa „Klenovnik” za (privremeno) odlaganje komunalnog otpada.

Termoelektrane „Kostolac A2” i „Kostolac B1 i B2” će putem rehabilitacije biti osposobljene za proizvodnju električne energije po sadašnjem predviđanju do 2025., odnosno 2035. godine. Predviđa se izgradnja novog bloka termoelektrane „Kostolac B” od 600 MW, alternativno dva bloka od po 350 MW, što će zahtevati povećanje proizvodnje uglja na 12 miliona t godišnje.

Istražni radovi i eksploatacija ležišta nafte i gasa vezani su za severni deo teritorije grada Požarevca i zapadni deo teritorije opštine Veliko Gradište. Eksploatacija nafte i gasa angažuje relativno male površine zemljišta, međutim, negativni uticaji na životnu sredinu mogu da budu značajni, pa je neophodno tehnološkim i drugim merama te uticaje svesti na najmanju meru.

Privredni razvoj gradskog područja Požarevca zasnovan je na revitalizaciji postojećih i otvaranju novih privrednih pogona gde posebne uslove ima razvoj MSP. Požarevac će unaprediti svoju funkciju regionalnog centra daljim razvojem naučnih, zdravstvenih, obrazovnih, kulturnih i drugih institucija.

Demografske projekcije upućuju na umereni porast broja stanovnika u gradskim naseljima (Požarevac, Kostolac) i opadanje broja stanovnika u seoskim naseljima. U vezi s tim predviđa se manje proširenje građevinskih područja u Požarevcu i Kostolcu, dok se u seoskim naseljima ne predviđa povećanje sadašnjih građevinskih područja. Eventualna proširenja biće vezana za naselja gde će biti preseljeno stanovništvo iz zone budućih rudarskih radova, što će biti utvrđeno urbanističkim planovima tih naselja.

Uređenje priobalnog pojasa Dunava usklađuje se sa rešenjima Prostornog plana područja posebne namene koridora VII – Dunava. Predviđena je izgradnja pristaništa i marina u zoni Kostolca i Ljubičeva, kao i uređenje postojećeg sportskog aerodroma na Srednjem kostolačkom ostrvu.

Za potrebe turističkog razvoja rezervišu se lokacije u priobalnom pojasu Koridora VII – Dunava i Velike Morave kao i u okviru gradskog područja Požarevca.

Privredno-industrijski razvoj Planskog područja vezan je prvenstveno za rudarsko-energetski kompleks i gradsko područje Požarevca.

Saobraćajni sistem Planskog područja čini mreža putnih saobraćajnica magistralnog, regionalnog i lokalnog značaja, železničke pruge javnog i lokalnog značaja i plovni koridori Dunava i (eventualno) Velike Morave. Pored postojećih, predviđa se nova saobraćajnica regionalnog značaja pored desne obale Dunava od Rama, preko Kostolca do mosta preko Dunava (Smederevo – Kovin). Ova saobraćajnica će omogućiti kompletiranje „dunavske magistrale” i sadržaće u profilu, pored putnog kolovoza, biciklističku i pešačku stazu.

Arheološko nalazište „Viminacijum” uređuje se, koristi i štiti u skladu sa Zakonom o kulturnim dobrima („Službeni glasnik RS”, broj 71/94) i Odlukom o utvrđivanju lokaliteta Viminacijum u ataru sela Stari Kostolac za arheološko nalazište („Službeni glasnik RS”, broj 102/09). Saobraćajna dostupnost arheološkog nalazišta obezbeđuje se mrežom putnih saobraćajnica i formiranjem pristaništa i marine na Dunavu.

Korišćenje poljoprivrednog zemljišta je značajno ograničeno u zoni razvoja rudarsko-energetskog kompleksa i njenom neposrednom okruženju. Merama intenzivne rekultivacije deo zemljišta koji je zauzet za potrebe rudarstva i energetike biće vraćen poljoprivredi, deo će biti pošumljen, a u zaostalim depresijama po okončanju rudarskih radova biće formirana veštačka jezera.

III. Planska rešenja

1. Rudarstvo i energetika

1.1. Rudarstvo

Strategija razvoja energetike Republike Srbije sa definisanim dugoročnim i kratkoročnim ciljevima promoviše rudarski sektor i ugalj kao nezaobilazan faktor ukupnog privrednog razvoja Republike Srbije sa velikim potencijalom za investiranje.

Osnovni ciljevi Strategije su:

– povećanje efikasnosti funkcionisanja složenog rudarsko-energetskog sistema;

– povećanje energetske efikasnosti;

– realizacija projekata razvoja i revitalizacije energetike u funkciji strukturno skladnijeg i ravnomernijeg prostornog razvoja područja;

– neutralisanje nepovoljnih efekata iskorišćenja resursa lignita na sadašnjem stepenu tehničko-tehnološkog razvoja;

– strukturno prilagođavanje i restruktuiranje preduzeća na području i

– poboljšanje uslova življenja.

Najkompleksnija ocena stanja, potencijala i ograničenja za površinske kopove Kostolačkog ugljenog basena data su „Inoviranim dugoročnim programom razvoja eksploatacije uglja u kostolačkom ugljonosnom basenu” (2006).

Definisanje dinamike razvoja kostolačkih kopova i tehnologije eksploatacije otkrivke i uglja sa odvodnjavanjem i promenom raspodele osnovne opreme, izvršeno je na bazi analize velikog broja dostavljenih geoloških i drugih pratećih podloga, kao i usvojene rudarske dokumentacije. Za kontinuirani rad termoelektrana „Kostolac-A” i „Kostolac-B” usvojen je program razvoja površinskog kopa „Drmno”, koji predviđa povećanje proizvodnje uglja sa 6,5 na 9,0 miliona t uglja godišnje. Kao rezultat kompletne tehno-ekonomske analize, predloženo je podizanje godišnjeg kapaciteta površinskog kopa „Drmno” na 12 miliona t uglja posle 2012. godine za snabdevanje ugljem novog bloka termoelektrane „Kostolac B”, saglasno je Strategiji razvoja energetike Republike Srbije.

U Kostolačkom basenu, u okviru pontske ugljonosne serije, razvijena su tri ugljena sloja: prvi, drugi i treći (glavni ugljeni sloj). U istočnom delu basena (ležište „Drmno”) razvijen je treći i na manjem delu drugi ugljeni sloj. Nosilac do sada okonturenih bilansnih rezervi uglja (A+B+C1 kategorije) je treći ugljeni sloj koji je uglavnom jedinstven i kompaktan, samo mestimično sadrži proslojke ugljevitih glina najčešće debljine 0,5 m do 2 m. Debljina trećeg sloja varira u granicama od 10 do 25 m (prosek 16,30 m). Odnos debljine ugljenog sloja i otkrivke u konturama projektovanog površinskog kopa iznosi 1:4,3 sa tendencijom naglog porasta u severozapadnom i zapadnom delu ležišta (lokalno čak i preko 1:10), gde treći ugljeni sloj tone ispod Dunava.

U centralnom delu basena dokazano je postojanje sva tri ugljena sloja. Prvi ugljeni sloj je otkopan dok se od preostala dva sloja, treći ima najšire rasprostranjenje i najvećim delom je raslojen na tri banka. Debljina prvog banka kreće se u granicama od 5 do 8 m, drugog banka od 7 do 10 m i trećeg banka 3 do 5 m. Rasprostranjenje drugog ugljenog sloja u basenu je daleko manje u odnosu na treći ugljeni sloj. Debljina mu varira od 0,5 do 9 m (prosek 6 m).

Velika ovodnjenost istočnog dela basena (za sada jedinog aktivnog dela basena) nesumnjivo predstavlja važan segment u tehnološkom procesu otkopavanja uglja i ima određen uticaj na povećanje troškova eksploatacije. Ova karakteristika basena je direktna posledica nepovoljnih hidrogeoloških osobina i postojanje velikih površinskih rečnih tokova u ovom delu basena.

Osnovni preduslov povećanja kapaciteta na 12 miliona t uglja godišnje je nabavka novog BTO sistema godišnjeg kapaciteta 11.000.000 m³. Drugi preduslov je revitalizacija i modernizacija postojeće opreme uz nabavku dodatne pomoćne mehanizacije. Treći preduslov je nabavka dodatnog kapaciteta za napajanje električnom energijom i investiranje u neophodnu opremu za telekomunikacije i nadzor. Predviđeno je da na otkrivci radi šest BTO sistema sa sedam bagera, koji treba da realizuju minimalno godišnji kapacitet od 48.000.000 m³ jalovine i dva BTD sistema sa četiri bagera na otkopavanju 12.000.000 t uglja godišnje. Napredovanje fronta rudarskih radova na otkrivanju, eksploataciji i odlaganju u otkopani prostor ima pravac jug – sever. Prema rešenju datom za odvodnjavanje površinskog kopa „Drmno”, pored zadržavanja postojećih standardnih metoda, predviđena je od 2014. godine izrada vodonepropusnog ekrana duž zapadne, severne i istočne konture kopa. Rekultivacijom su obuhvaćeni svi postojeći površinski kopovi.

Tabela 15. Dinamika otkopavanja uglja i otkrivke na površinskom kopu „Drmno”

Godina

Otkrivka (čm³)

Ugalj (t)

Koeficijent

otkrivke (čm³/t)

Pojedinačno

Pojedinačno

Kumulativno

2010

42.948.000

9.000.000

27.000.000

4,77

2011

42.948.000

9.000.000

4,77

2012

42.948.000

9.000.000

4,77

2013 - 2017

214.740.000

9.000.000

45.000.000

4,77

2018 - 2023

343.584.000

12.000.000

72.000.000

4,77

2024 - 2038

858.960.000

12.000.000

180.000.000

4,77

2039

28.553.000

6.000.000

15.000.000

4,76

2040

15.420.000

6.000.000

2,57

2041

1.620.000

3.000.000

0,54

UKUPNO

1.591.721.000

54.000.000

418.500.000

Bilansne, geološke i eksploatacione rezerve uglja omogućuju rad površinskog kopa „Drmno” do 2054. godine.

Međutim, ukupne geološke rezerve Kostolačkog ugljonosnog basena pokazuju da postoje realne mogućnosti razvoja i u dužem vremenskom periodu, uz dalje detaljnije istraživanje ležišta.

Kako potvrđene rezerve uglja na površinskom kopu „Drmno” mogu biti nedovoljne za zadovoljenje potreba novih termoelektrana tokom celog veka njihovog rada u zavisnosti od instalisane snage, neophodno je definisanje prostora za otvaranje novih površinskih kopova.

Po završetku obimnih geoloških istraživanja u centralnom i istočnom delu basena, u 2009. godini, započeti su istražni radovi i u zapadnom-ugljonosno potencijalnom delu Basena. Prva faza istraživanja izvedena je 2009. godine na lokalitetu spoljnjeg odlagališta „Petka”, a preostali deo basena je istovremeno pokriven odgovarajućim geofizičkim istraživanjima. PD TE-KO „Kostolac” je u 2010. godini nastavilo započeta istraživanja zapadnog dela Basena i to na lokalitetima „Dubravica” i „Batovac”, uključujući deo ležišta pored leve obale velike Morave. Ova istraživanja su ukazala na dobru perspektivnost ovog lignitskog ležišta za potencijalnu eksploataciju uglja.

Tabela 16. Potencijalne (eksploatacione) rezerve u zapadnom delu basena

Ugljeni sloja

Eksploatacione rezerve (t)

I ugljeni sloj

494.483.400

II ugljeni sloj

185.494.000

III ugljeni sloj

241.169.200

Ukupno

921.146.600

Prikazane potencijalne bilansne (eksploatacione) rezerve uglja u ovom delu basena od oko 921x106 t u ovom momentu se moraju uzeti sa izvesnom rezervom, obzirom da su proračunate na nedovoljno istraženom delu basena, odnosno na nivou C2 kategorije rezervi, a lokalitet spoljašnjeg odlagališta Petka na nivou C1 kategorije.

U perspektivi se može računati na eksploataciju mrko-lignitskog ležišta „Poljana”, najverovatnije jamskim putem.

Horizont konačnog iskorišćenja Kostolačkog basena uslovljen je razvijenošću ugljene serije (debljina pojedinačnih ugljenih slojeva, granice prostiranja ugljenih slojeva, debljina i učestalost pojave jalovih proslojaka u vertikalnom preseku, kvalitet uglja i drugo). Konačne konture razvoja površinske eksploatacije uglja u Basenu nije moguće odrediti u ovom trenutku, zbog toga su date samo okvirne granice prostiranja ugljenih ležišta potencijalnih za eksploataciju.

Baziranje proizvodnje uglja samo na jednom površinskom kopu ima značajne prednosti, ali nosi i rizik, s obzirom da nema alternativnog izvora snabdevanja termoelektrana. Prednosti su u koncentraciji radilišta, smanjenju transportnih puteva, lakšem održavanju i visokoj koncentraciji specijalista iz svih oblasti na jednom objektu. Da bi se površinski kop pravilno razvijao potrebno je, pored investicija na rudniku, obezbediti prostor za deponije pepela, šljake i gipsa i funkcionisanje transportera za snabdevanje TE „Kostolac B”.

1.2. Energetika

Strategija razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine definisala je rast energetskih potreba i proizvodnje električne energije uz povećano učešće domaćih energetskih izvora. Strategija predviđa izgradnju novih termoenergetskih postrojenja u okviru trećeg (uvođenje novih energetski efikasnijih i ekološki prihvatljivih tehnologija, sa ciljem da se smanji potrošnja primarne energije), četvrtog (projekti sa kratkoročnim ulaganjima u nove elektroenergetske izvore sa gasnim tehnologijama /kombinovani gasno-parni ciklus/ i spregnutom proizvodnjom električne i toplotne energije za uslove izrazito povoljnog privredno-ekonomskog razvoja i eventualno nepovoljnih uslova za proizvodnju električne energije iz postojećih elektroenergetskih izvora) i petog (odnosi se na kapitalno intenzivna ulaganja u nove energetske objekte i učešće energetskih subjekata Republike Srbije u planiranju i u realizaciji energetsko-strateških projekata na nivou internog i regionalnog/ panevropskog tržišta čime bi se na vreme obezbedili novi i zamenski kapaciteti elektroenegetskih izvora) prioriteta.

Uvažavajući sve oštrije ekološke zahteve, u novim termoelektranama će se primeniti najsavremenije tehnologije, koje omogućavaju smanjenje specifične potrošnje uglja po kWh. Poboljšanju zaštite okoline će se posebna pažnja posvetiti i prilikom revitalizacije postojećih elektrana.

Prema planovima JP „Elektroprivreda Srbije” predviđeno je povlačenje u rezervu bloka TE „Kostolac A1” 2017. godine, kao energetski i ekološki nepovoljan kapacitet. Međutim, imajući u vidu da će blok B3 biti izgrađen u periodu oko 2019/2020 godine, pretpostavlja se da će do tada ostati u pogonu blok A1. Treba naglasiti da postoji mogućnost da blok A1 nastavi rad i nakon navedenih rokova uz promenjenu ulogu u elektroenergetskom sistemu Republike Srbije, vezano za njegovu ulogu u snabdevanju Požarevca i Kostolca toplotnom energijom. U tom periodu bi došlo do rasta kapaciteta u rudniku „Drmno” na 12 x106 t uglja godišnje, pri čemu se na lokaciji Kostolac „B” dodaje blok B3 od 500 – 600 MW (alternativa 2 x 350 MW) nadkritičnih parametara u periodu 2019/2020. godine. Završetkom veka rada bloka A2 na TE „Kostolac A” 2024. godine, ostaju kapaciteti na lokaciji TE „Kostolac B”. Na osnovu sadašnjih sagledavanja pretpostavlja se da će „Kostolac B1 i B2” završiti svoje vek oko 2035. godine, što ne znači da možda neće preuzeti ulogu termoelektrane – toplane za snabdevanje toplifikacionog sistema Požarevca, ali sa manjim angažovanjem. Blok B3 ispunjava pun radni vek od 40 godina do 2059. godine. Raspoložive rezerve uglja u PK „Drmno” omogućavaju izgradnju bloka B3 i njegov rad do potpunog iskorišćenja rezervi na kopu „Drmno”.

Sa ovako predviđenom dinamikom gradnje i gašenja pojedinih blokova iskoristilo bi se u termoelektranama oko 357 miliona t uglja, što bi sa predviđenom širokom potrošnjom u razmatranom periodu od 23 miliona t, iznelo ukupno oko 380 miliona t, koliko iznose sada sagledane bilansne rezerve površinskog kopa „Drmno”.

Planirani prostor za izgradnju novog bloka iznosi 70 h 280 m i obuhvata glavni tehnološki sistem (kotlovsko i turbinsko postrojenje), sistem za odsumporovanje dimnih gasova i elektrofilter sa stepenom izdvajanja koji omogućava koncentraciju na izlazu na dimnjaku ne manju od 30 mg/m³. Predviđeno je proširenje postojećih postrojenja hemijske pripreme vode, sistema tečnog goriva i pumpne stanice rashladne vode.

Lociranje buduće deponije pepela, šljake i gipsa iz novog termoenergetskog bloka realno je moguće u otkopanom prostoru PK „Drmno” i shodno tome potrebno je uraditi Analizu mogućnosti odlaganja pepela, šljake i gipsa do kraja veka eksploatacije u skladu sa dinamikom otkopavanja i odlaganja otkrivke i eksploatacije uglja na PK „Drmno”. U analizi je potrebno proračunati novi bilans masa, geometriju kopa i utvrditi koliko treba nadvisiti unutrašnje odlagalište u odnosu na postojeću projektnu dokumentaciju.

Raspoloživa slobodna polja u 400 kV razvodnom postrojenju „Drmno” pružaju realne uslove da se novi termoagregat priključi ovom postrojenju.

Pri analizi konačnog iskorišćenja Kostolačkog ugljenog basena moraju se imati u vidu i potencijali i, za sada, nedovoljno istražene rezerve, koja se nalaze u zapadnom delu Kostolačkog basena, kao i preostale rezerve kopa „Ćirikovac” i potencijalne rezerve u ležištu „Poljana”. Zbog toga nije isključena mogućnost izgradnja termoblokova na novoj lokaciji, na bazi uglja iz zapadnog dela Kostolačkog ugljenog basena i/ili iz „Ćirikovca” i „Poljane”, uz odgovarajuću pripremu u smislu utvrđivanja tehnologije eksploatacije eksploatacionih rezervi i kvaliteta uglja. U ovom trenutku za to nema dovoljno elemenata za realno sagledavanje.

Na osnovu „Projekta geoloških istraživanja nafte i gasa na teritoriji Republike Srbije južno od Save i Dunava”, odobrena su NIS-u naftno-geološka istraživanja na istražnom području Kostolačkog ugljenog basena. Predviđeno je da se u periodu realizacije Projekta do 2020. godine izvrši snimanje 900 km reflektivnih 2 D seizmičkih ispitivanja i gravimetrijska i geomagnetska ispitivanja u ukupnom obimu od 2000 tačaka. Dinamičkim planom realizacije istražnog bušenja predviđeno je deset novih istražnih bušotina.

Prilikom izgradnje objekata i postrojenja za eksploataciju i eventualno skladištenje nafte i gasa u zoni potencijalnih rudarskih aktivnosti treba voditi računa o zaštiti lignitskog ležišta (polje „Ostrovo”).

1.3. Energetska efikasnost

Koncepcija razvoja energetske efikasnosti utvrđena Strategijom razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine (2005), programima i Uredbom o izmenama i dopunama uredbe o utvrđivanju programa ostvarivanja Strategije razvoja energetike RS (2007, 2009, 2010) usmerena ka povećanju energetske efikasnosti, može se primeniti i na Planskom području.

U okviru Planskog područja mora se pristupi povećanju energetske efikasnosti i zaštiti svih prirodnih resursa, odnosno zaštiti okoline, smanjenju zavisnosti od uvozne energije, odnosno stimulisati zamenu uvoznih goriva domaćim izvorima energije i uključiti obnovljive izvore energije u programe energetske efikasnosti.

Mere energetske efikasnosti potrebno je primeniti u zgradarstvu, industrijskoj proizvodnji, eksploataciji, kao i u transportu.

U sektoru rudarstva, energetike i industrije – velikim potrošačima energije – moguće je ostvariti smanjenje potrošnje energije sprovođenjem sledećih mera:

– poboljšanjem kontrole i regulisanja procesa proizvodnje i korišćenja energije;

– korišćenjem otpadne toplote iz energetskih postrojenja i proizvodnih procesa;

– energetskom integracijom proizvodnog procesa;

– racionalizacijom u tehnološkom procesu proizvodnje i distribucije uglja (homogenizacija uglja na površinskim kopovima, rekonstrukcija utovarnih mesta);

– unapređenjem tehnologija u okviru industrijske proizvodnje, potrošnje i distribucije;

– revitalizacija oba bloka TE „Kostolac B” koja podrazumeva vraćanje snage bloka najmanje na projektne parametre, projektne uslove rada bloka uz poboljšanje mera zaštite životne sredine; novim ulaganjima u opremu značajno će biti povećana, pre svega, njihova raspoloživost i efikasnost;

– odsumporavanje dimnih gasova i ograničenje emisije sumpordioksida u TE Kostolac A2, gde postoji veliki sadržaj sumpora u lignitu (oko 1,30%);

– planirano je, takođe, odsumporavanje dimnih gasova radi u TE „Kostolac B”; radovi treba da se obave tokom 2012 – 2014. godine pod uslovom da se ostvari realizacija kineskog kredita; i

– rekonstrukcija sistema transporta i odlaganja pepela i šljake primenom unapređene tehnologije (ugušćena pulpa sa odnosom vode i pepela 1:1) doprineće povećanju efikasnosti rada termoelektrane i većoj zaštiti životne sredine; novom tehnologijom transporta i odlaganja pepela, pored smanjenja eolske erozije pepela, omogućiće se i smanjenje zagađenja podzemnih i površinskih voda;

Način korišćenja građevinskog zemljišta i struktura zgrada imaju veliki uticaj na racionalnu potrošnju energije u zgradarstvu. Pažljivo projektovanje pojedinih zgrada, naselja i urbanih struktura može značajno doprineti ostvarenju ovog cilja. Veoma je bitna primena principa energetske efikasnosti prostornim, regionalnim i urbanističkim planovima; u planiranju izgradnji i eksploataciji zgrada; u sistemu daljinskog grejanja itd.

U sektoru zgradarstva potrebno je realizovati sledeće aktivnosti:

– prelazak sa grejanja na električnu energiju na druge vidove energije;

– dosledna primena Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09 – ispravka, 64/10 – US i 24/11), Pravilnika o energetskoj efikasnosti zgrada („Službeni glasnik RS”, broj 61/11) kao i Pravilnika o uslovima, sadržini i načinu izdavanja sertifikata o energetskim svojstvima zgrada („Službeni glasnik RS”, broj 61/11);

– prelazak sa paušalnog na obračun za grejanje i pripremu tople vode prema izmerenoj potrošnji toplotne energije;

– osnivanje podsticajnih fondova za poboljšanje toplotne zaštite postojećih stambenih zgrada;

– za nove zgrade, koje će se grejati iz sistema daljinskog ili centralnog grejanja, uvesti obavezu pripreme tople vode u podstanicama i kotlarnicama ovih sistema i

– racionalizacija i rekonstrukcija osvetljenja pre svega na javnim zgradama (opštine, bolnice, škole), rekonstrukcija javnog osvetljenja naseljenih mesta.

Sve zgrade koje će se graditi posle 2011. godine treba da budu građene prema Akcionom planu za energetsku efikasnost, koji je 31. januara 2008. godine doneo Evropski parlament u svojoj rezoluciji 2007/2106 (INI). Kvalitetan sloj izolacije, zaptiveni prozori i vrata koji sprečavaju gubitke toplote, sistemi za cirkulaciju vazduha koji osim provetravanja imaju zadatak da dodatno čuvaju energiju u unutarnjem prostoru.

Prilikom izgradnje ili rekonstrukcije stambenog i poslovnog prostora, odnosno prilikom izdavanja građevinskih dozvola i tehničkog prijema objekata, treba kontrolisati da li su poštovani standardi, propisi i pravilnici sa obaveznom primenom, odnosno lokalne preporuke i uputstva za racionalno korišćenje energije.

Energetska efikasnost na području Kostolačkog basena biće značajno unapređena planiranom izgradnjom 20 vetrogeneratora i dve solarne elektrane na spoljnim odlagalištima jalovine i na Srednjem kostolačkom ostrvu.

1.4. Obnovljivi izvori energije

Koncepcija razvoja energetike predstavlja opšti okvir i polaznu osnovu za optimalno održivo korišćenje energije i zaštitu životne sredine.

Koncepcija daljeg razvoja korišćenja OIE zasniva se na sledećim polazištima:

– intenzivniji razvoj i primena OIE;

– poboljšavanje kvaliteta životne sredine i smanjenje emisija CO2;

– postepena supstitucija energije dobijene iz fosilnih goriva obnovljivom energijom;

– razvoj domaćeg inženjerskog kadra;

– jačanje svesti i znanja u pogledu korišćenja OIE;

– povećanje informisanosti potencijalnih investitora i proizvođača opreme o dostignućima u razvijenim zemljama;

– stvaranje povoljnog i podsticajnog ambijenta za dugoročan razvoj OIE;

– stimulacije putem dugoročnih kredita fonda za energetsku efikasnost ili drugih fondova i drugo.

Za ostvarenje većeg korišćenja OIE neophodno je stimulisati dalje istraživanje potencijala i njihovo ekonomsko vrednovanje u skladu sa savremenim tehnološkim rešenjima. Da bi se obnovljiva energija prihvatila potrebno je sprovoditi brojne akcije koje, između ostalog, obuhvataju rad sa javnošću kroz programe permanentne edukacije. Cilj je da se prihvati ideja o ekonomskim i ekološkim prednostima primene OIE.

Energetski sistemi, koji se zasnivaju na obnovljivim lokalnim energetskim izvorima, po pravilu, imaju decentralizovanu organizacionu strukturu. Obnovljivi izvori energije se, pre svega, koriste u blizini potrošača (ukoliko nisu povezani na energetski sistem) i uglavnom nije ekonomski opravdan transport na velika rastojanja, pa se proizvodnja, distribucija i korišćenje organizuje na regionalnoj osnovi.

Sprovođenje navedene politike će podstaći korišćenje lokalnih energetskih izvora i inicijativa, izgradnju odgovarajuće tehničke i socijalne infrastrukture, ujednačeniji razvoj i uvođenje integralnog planiranja.

Biomasa

Na osnovu Akcionog plana za biomasu i Nacionalne strategija za uključivanje Republike Srbije u mehanizam čistog razvoja (Vlada Republike Srbije, februar 2010. godine), podstiču se projekti SDM (Mehanizmi čistog razvoja) koji utiču na ublažavanje i prilagođavanje klimatskim promenama. Takvi projekti predviđaju osnivanje plantaža za proizvodnju biogoriva u degradiranim regionima, odnosno na napuštenim poljoprivrednim zemljištima, na ravnim terenima pogodnim za sadnju i seču, uz upotrebu mehanizacije, brzorastućih šumskih vrsta (topola, bagrem, lipa, vrba i slično), koje obezbeđuju optimalnu sekvestraciju ugljenika i visoku stopu povraćaja uloženih sredstava u relativno kratkom roku. Sagorevanje biomase i otpadaka treba da bude u skladu sa ekološkim standardima za proizvodnju toplotne i električne energije.

Za proizvodnju energije iz biomase najbolje je saditi posebne plantaže brzorastućeg drveća (vrba, topola i drugo).

Proizvodnja biomase predviđa se u priobalju Dunava i Velike Morave (posebno u aluvionima) i u okviru prostorne celine „Dolina reke Mlave”, koja se nalazi između leve obale reke Mlave i završnih kontura kopova „Klenovnik” i „Ćirikovac”, kao i u sanitarnim zonama oko izvorišta.

Da bi proizvodnja biogasa iz životinjskog otpada bila racionalna, potrebne su veće farme. Na Planskom području predviđa se razvoj stočarstva, posebno mlečnog govedarstva, što omogućava korišćenje životinjskog otpada za proizvodnju biogasa. Životinjski otpad, kao veliki izvor emisija metana, pruža širok spektar korišćenja. Ovaj otpad tretira se anaerobno, u sistemima kao što su lagune ili otvorene jame. Proizvedeni biogas sadrži veliki udeo metana, koji se može iskoristiti za proizvodnju toplotne ili električne energije.

Najznačajnije ograničenje za veće korišćenje biomase predstavlja nedovoljna raspoloživost i iskustvo u korišćenju opreme, kao i nepostojanje razvijenog tržišta biomase. Što se tiče korišćenja biomase za proizvodnju toplotne energije, imajući u vidu aktuelne cene energenata, ekonomski je opravdano koristiti biomasu kao zamenu za prirodni gas ili tečna goriva, naročito lož ulja, dok niske cene uglja još uvek ne motivišu investitore da prelaze sa uglja na biomasu.

Pravilno korišćenje biomase nema negativnih uticaja na životnu sredinu. U narednom periodu postoje potencijali i prostorne mogućnosti za korišćenje biomase za zagrevanje prostora u domaćinstvima i zgradama korišćenjem briketa i peleta od biomase, kao i korišćenje biomase u sistemu daljinskog grejanja.

Solarna energija

Solarnu energiju treba koristiti za razvoj aktivnog i pasivnog solarnog grejanja i hlađenja, za skladištenje toplotne energije, kao i za razvoj integrisanih sistema korišćenja sunčeve energije. U narednom periodu je potrebno sprovesti aktivnosti usmerene na promociju korišćenja solarne energije za zagrevanje sanitarne vode i prostorija, kako u javnim, tako i u stambenim objektima (novim i rekonstruisanim).

Prioritet ima konverzija solarne u toplotnu energiju, pre svega vrlo ekonomičnim uređajima na krovovima za zagrevanje vode za sanitarne potrebe, kao i za eventualno dogrevanje individualnih stambenih jedinica.

U okviru građevinskih područja naselja mogu se koristiti razne vrste pasivnih solarnih sistema (u kojima objekat predstavlja prijemnik koji zahvata i čuva najveći deo energije) kao i aktivni solarni sistemi (koji zahvataju energiju instalisanjem posebne opreme). Ovo je posebno važno sprovesti u okviru većih naselja i na objektima koji su veliki potrošači toplotne i električne energije.

Naselja su uglavnom male gustine, objekti su u većini slučajeva slobodnostojeći, bez većih prepreka pristupu sunčevim zracima, što omogućava korišćenje solarne energije za grejanje i proizvodnju tople vode, čime se može smanjiti potrošnja klasičnih izvora energije. Grejanje na bazi solarne energije mora biti povezano i sa regulativnim i podsticajnim merama za sprovođenje programa poboljšane toplotne izolacije zgrada.

Energija vetra

Na Planskom području za proizvodnju električne energije predviđa se korišćenje energije vetra, kao ekološki prihvatljivog oblika energije. Izgradnja vetroelektrana odgovarajuće snage u potencijalnim zonama biće zasnovana na odgovarajućim istraživanjima i izboru mikrolokacija prema uslovima Zavoda za zaštitu prirode (čija se saglasnost mora dobiti za istraživanje i građenje vetrogeneratora). Pri svim aktivnostima na planu korišćenja energije vetra moraju se poštovati uslovi da se za vetroelektrane ne mogu birati lokacije koje imaju posebne ekološke i ambijentalne vrednosti.

Prema Zakonu o planiranju i izgradnji, vetroelektrani se mogu graditi i na poljoprivrednom zemljištu, uz prethodno pribavljenu saglasnost organa nadležnog za poslove poljoprivrede i životne sredine.

Prilikom određivanja lokacije za vetroelektrane potrebna pažnja mora se posvetiti riziku po životnu sredinu (buka, uticaj na ptice, slepe miševe i pejsaž) i proceni prihvatljivosti tog rizika sa stanovišta domaćih propisa u oblasti zaštite prirode i životne sredine i evropskih standarda i iskustava u izgradnji vetroelektrana (izrada strateških procena uticaja na životnu sredinu i studija o proceni uticaja na životnu sredinu). Na zaštićenim i ekološki značajnim područjima pri realizaciji projekata izgradnje vetroelektrana primenjivati odredbe Zakona o zaštiti prirode, kao i pratećih propisa, dokumenata i direktiva koje tretiraju ovu oblast.

Na osnovu rezultata merenja izvršenih u okolini Rama i Bradarca predložene su potencijalne lokacije za formiranje kompleksa vetroelektrana. Bliži uslovi izgradnje biće utvrđeni u urbanističkim planovima.

Na osnovu meteoroloških merenja i analize resursa vetra u širem rejonu Kostolačkog basena izdvojeno je 15 potencijalnih lokacija na kojima postoji mogućnost građenja vetroelektana.

Prostornim planom utvrđena su pravila uređenja i pravila građenja za pet prostornih celina sa pratećom infrastrukturom u cilju izgradnje energetskih objekata za proizvodnju električne energije iz neobnovljivih izvora (vetra i sunca).

Hidropotencijal

Prema dosadašnjim istraživanjima na Planskom području ne postoje dovoljni potencijali za korišćenje energije malih hidroelektrana. Planirane elektrane na kaskadama Velike Morave ne spadaju u kategoriju malih.

Planom „EPS”-a predviđena je izgradnja hidro agregata male snage, na prelivnoj komori kanala tople vode TE „Kostolac B”.

Geotermalna energija

Na Planskom području postoje potencijali za korišćenje geotermalne energije. S obzirom na hemijski sastav one se mogu koristiti za sportsko-rekreacione svrhe (spoljna upotreba) i donekle za industrijske svrhe za dobijanje nekih elemenata iz mikrokomponentskog sastava. Mineralne i termomineralne vode mogu se koristiti kao lekovite (balneoterapeutske svrhe), energetske, tehnološke svrhe, za zagrevanje staklenika i slično.

U centralnim delovima Drmljanske depresije, gde se očekuju maksimalne temperature vode oko 50ºC, one mogu imati široku primenu (kao mineralne u užem smislu, zatim u sportsko rekreacione, balneološke, energetske i tehnološke svrhe). Upotreba ovih voda ne zahteva posebne mere zaštite u pogledu ispuštanja u otvorene recipijente.

Lokalitet Gornjeg kostolačkog ostrva, gde je voda tempere oko 50ºC na malim dubinama, predstavlja veoma perspektivnu lokaciju koja bi mogla da se koristi u energetske svrhe.

Visina mineralizacije i hemijskog sastava kao i temperaturne karakteristike podzemnih voda male mineralizacije, na širem području Drmljanske depresije, ukazuju na izuzetnu potencijalnost ovih terena za zahvatanje i iskorišćavanje kvalitetnih termomineralnih voda.

Industrijske vode predstavljaju praktično sirovinu za dobijanje širokog spektra elemenata i jedinjenja zbog specifičnosti hemijskog sastava i koncentracije elemenata koje prate naftna i gasna ležišta, u granicama ekonomske opravdanosti. Osnovna mogućnost se ne isključuje s obzirom da su bušenjima za naftu i gas u Kostolačkom ugljonosnom basenu, otkrivene vode visoke mineralizacije, obično do 25 – 30 g/l pa čak i preko 100 g/l sa karakterističnim mineralnim sastavom.

2. Privredni razvoj

2.1. Privredni razvoj i prostorni razmeštaj industrije

Koncepcija teritorijalnog razvoja privrede na Planskom području zasniva se na oporavku privrednih aktera, ubrzanju reformskih procesa koji se odnose na restrukturiranje, modernizaciju preduzeća, standardizaciju proizvodnje, rast konkurentnosti, obezbeđenje infrastrukturnih uslova, što podrazumeva zasnovanost na tehnološkoj, ekonomskoj i ekološkoj revitalizaciji postojećih i nastanku novih kapaciteta i MSP. U tome važnu ulogu ima povećanje inovacionog potencijala područja, formiranje klastera u konkurentnim granama i efikasna prostorna distribucija privrednih aktivnosti. Opredeljenja strateškog razvoja privrede su:

– razvoj restrukturiranog rudarsko-energetskog kompleksa PD TE-KO „Kostolac” uz intenzivan rast obima proizvodnje uglja na površinskom kopu „Drmno” kao i rast proizvodnje elektroenergije na osnovama obrazaca održivog razvoja;

– istraživanje i eksploatacija nafte i prirodnog gasa;

– razvoj kompleksa prerađivačke industrije u funkciji rudarsko-energetskog kompleksa za potrebe održavanja proizvodne opreme i sredstava rudarskog i energetsko-industrijskog kompleksa: prerada metala, proizvodnja metalnih konstrukcija, rudarskih mašina, reparacija rudarske opreme, mehanizacije, transportera, mašinogradnja, kotlogradnja, prerada nemetala, i drugo;

– povezivanje poslovanja MSP sa potrebama proizvodnje i prerade uglja i elektroenergije;

– razvoj prerađivačke industrije jačanjem preduzetništva i formiranjem MSP u sektoru proizvodnje prehrambenih proizvoda, prerade metala, rudarske opreme, mašina, poljoprivrednih mašina i opreme, građevinskog materijala, nemetala (vađenje i separacija šljunka, peska i slično), tradicionalnih grana (drvne – proizvodnje nameštaja, tekstilne, proizvodnje obuće, plastike, i drugo); razvoj prehrambenog kompleksa zahteva strogo poštovanje savremenih standarda kvaliteta hrane, s osloncem na revitalizaciju postojećih i uvođenje novih programa i tehnologija, biotehnologija i drugo;

– poljoprivreda i agrokompleks, zasnovana na efikasnoj proizvodnji, malim pogonima za preradu, plasmanu proizvoda, razvoju stočarstva, ratarstva, voćarstva, povrtarstva, vinogradarstva, povećanju veličine poseda, brendiranju proizvoda, udruživanju proizvođača;

– saobraćaj i saobraćajne/transportne usluge, logistička podrška, servis i održavanje vozila;

– turizam – boljim angažovanjem svih potencijala i kreiranjem programa njihovog korišćenja i

– afirmisanje profitabilne oblasti raznovrsnih usluga (snabdevanje lokalne privrede sirovinama i repromaterijalom i plasman proizvoda u regionalnom okruženju, izgradnja skladišnih kapaciteta, distribucija građevinskih i drugih materijala, ogreva, opreme, ugostiteljske usluge, poslovi sa nekretninama, poslovno-finansijske, tehničke i druge usluge) i javnih službi.

Politika budućeg razvoja rudarstva i energetike obuhvata obaveze i preporuke koje proizlaze iz međunarodnih dokumenata u ovoj oblasti (aquis communaitare) i regulative u procesu širenja EU. Zemlje kandidati i zemlje potencijalni kandidati treba da ispune zahteve, među kojima je i rešavanje socijalnih, regionalnih i ekološko-prostornih posledica restrukturiranja rudnika.

Obaveza JP „EPS” je da do 2015. godine uskladi rad svojih objekata sa odredbama zakona o zaštiti životne sredine, za nove objekte i za one koji se revitalizuju. Zakon o integrisanoj dozvoli određuje rok do 2015. godine, a za energetski sektor 2017. godine, nakon čega prestaje pravo emitovanja prekograničnih vrednosti zagađujućih materija u vazduh, vode, zemljište. To podrazumeva da će PD TEKO u ovom periodu uskladiti svoje poslovanje na način da zagađenja svede na minimum. Sa stanovišta perspektivnog razvoja kompleksa TE „Kostolac B”, u skladu sa zahtevom ratifikovanog Kjoto protokola u Srbiji (2007), zahtevima i primenom Direktiva EU CCS, ETS, IPPC, SEA, značajno je obezbeđivanje lokacije za eventualni smeštaj budućeg postrojenja za zahvatanje i (podzemno) skladištenje SO2 u blizini lokaliteta TE.

Koncepcija prostorne organizacije privrede/industrije na Planskom području zasniva se na:

– uvažavanju nacionalne energetske politike i nove industrijske politike usklađene sa principima evropske industrijske politike, što podrazumeva primenu znanja i inovacija, održivi industrijski razvoj, uvažavanje lokacionih zahteva proizvodnog sektora i lokacionih uslova prostora,

– uvažavanju prostornih ograničenja (arheološkog nalazišta Viminacijum, štednje poljoprivrednog zemljišta, zaštite izvorišta voda, izgrađenih područja, zaštićenih područja prirode),

– obezbeđenju i rezervisanju zona i koridora za razvoj različitih sadržaja rudarsko-energetskog kompleksa u Kostolačkom lignitskom basenu,

– unapređenju dostupnosti Planskog područja i komunikacionoj infrastrukturi i povezivanju sa susednim područjima i na podizanju komunalne opremljenosti privrednih lokaliteta,

– očuvanju i povećanju dostupnosti visokostručnom i visokoobrazovanom kadru, inovacionim i razvojno-istraživačkim centrima, javnim službama, potrošačima;

– postojećoj prostornoj organizaciji privrede/industrije – boljem korišćenju postojećih industrijskih lokaliteta, revitalizaciji dela braunfild lokaliteta i na racionalnom korišćenju i planiranju privredno-industrijskih lokaliteta u gradu Kostolcu i Požarevcu;

– aktiviranju novih prostornih/lokacionih modela privredno-industrijske infrastrukture (industrijska zona, privredna/preduzetnička zona, poslovni inkubator, i drugo);

– podržavanju disperzije manjih proizvodnih pogona u seoska naselja koja raspolažu realnim ekonomskim potencijalom i minimumom prostornih uslova;

– razvoju regionalnih privrednih klastera MSP u ključnim sektorima proizvodnje i usluga, što podrazumeva umrežavanje i jačanje funkcionalnih veza proizvođača, dobavljača, kooperanata, kupaca i

– rastu energetske efikasnosti privrednih preduzeća, proizvoda, uz primenu principa čistije proizvodnje, Kjoto protokola, direktiva CCS, IPPC, SEA, EIA, ETS i standarda EMS/ISO.

Procenjuje se da će u prostornoj strukturi proizvodnog kompleksa najveći značaj i dalje imati energetsko-industrijska zona u Kostolcu i kompleks TE-KO „Kostolac”, industrijska zona u Požarevcu i drugi lokaliteti. Osnovni elementi buduće prostorne organizacije privrede su:

– gradsko naselje Požarevac, kao polifunkcijski privredno-industrijski centar;

– gradsko naselje Kostolac, kao specifičan rudarsko-energetsko-industrijski centar;

– energetsko-industrijski kompleks TE-KO „Kostolac”;

– seoska naselja koja imaju privredne sadržaje i ekonomski potencijal za neke vrste proizvodnje i usluga – Bratinac, Bare, Batovac, Kasidol, Živica, Poljana, Kličevac i druga naselja) i

– naselja u čijem se ataru vrši ili se planira eksploatacija naftno-gasnih polja (Ostrovo, Bradarac, Maljurevac, Bubušinac, Sirakovo, Kurjače, Majilovac).

Za razvoj rudarsko-energetsko-industrijskog sektora do 2020. godine predviđa se: a) zauzimanje novih površina radi intenziviranja eksploatacije uglja površinskim kopovima, novih koridora za transportnu infrastrukturu, u skladu sa planovima rudarstva i energetike; b) korišćenje lokacija u postojećim privredno-industrijskim zonama Požarevca i Kostolca; v) aktiviranje novih prostornih modela smeštaja industrije i MSP – industrijska zona, industrijski park, biznis inkubator, u okviru privredno-industrijskih zona Požarevac i Kostolac i g) disperzija MSP na ruralnom području.

Tabela 17. Planirane veće privredno-industrijske zone na Planskom području (bez rudarskih površina)

Područje

Zone

Površina (u ha)

Politike lokacije

Grad Požarevac

Požarevac-industrijska zona

215

Razvoj postojećih kapaciteta

Razvoj novih MSP, mogućnost formiranja biznis inkubatora, industrijskog parka sa poslovnim aktivnostima

Razvoj drugih privrednih aktivnosti

Dodatno infrastrukturno opremanje zemljišta

Sprovođenje mera zaštite okoline

Kostolac – energetsko-industrijska zona

45

Modernizacija i razvoj postojećeg kompleksa TE „Kostolac A”

Planirana izgradnja nedostajuće infrastrukture (industrijski kolosek, terminal za utovar-istovar, vodosnabdevanje, odvođenje i prečišćavanje otpadnih voda, elekrovodovi, saobraćajnice)

Aktivna zaštita životne sredine

Energetsko-industrijski kompleks

TE Kostolac B, Drmno

94

Izgradnja novog bloka TE „Kostolac B”

Transportni, infrastrukturni, skladišni i drugi objekti

Opština V.Gradište

Majilovac, Kurjače i Sirakovo

-

Razvoj malih prerađivačkih pogona, skladišta, usluga,

Plansko područje

Ukupno

354

Energetsko-industrijska zona Kostolac je ključni elemenat u prostorno-funkcionalnoj strukturi lignitskog basena i grada Kostolca. Zahvata površinu oko 45 ha (272 ha sa pepelištem), od čega je površina kompleksa TE „Kostolac A” oko 21,3 ha, PD PRIM 12,5 ha. U narednom periodu predviđa se infrastrukturno opremanje zone nedostajućom mrežom i objektima (vodosnabdevanje, odvođenje otpadnih voda, tretman otpadnih voda, protiv-požarne instalacije, izgradnju terminala/parkinga za pomoćnu rudarsku mehanizaciju, kamione i druga vozila, izgradnju i uređenje parking prostora za putnička vozila, uređenje površina, i drugo), obezbeđivanje tampon zone zelenila prema ostalim urbanim funkcijama i namenama, bolje održavanje i rekonstrukcija ulične mreže, uređivanje terena, korišćenje devastiranih i napuštenih objekata kao i potencijalni prateći sadržaji (skladišta, održavanje, logističke i poslovne usluge i drugo). Smeštaj navedenih aktivnosti i sadržaja na ovom lokalitetu uslovljava se striktnom primenom urbanističko-tehničkih, ekoloških i drugih standarda. Imperativ je primena aktivnih mera zaštite životne sredine u skladu sa novim sistemom standarda, sanacija ekoloških problema i rešavanje problema aktivnog pepelišta, uređenja šireg okruženja i drugo.

Privredno-industrijska zona Požarevca (oko 215 ha), odlikuje se nedovoljnom opremljenošću komunalnom infrastrukturnom, ali i povoljnim prostornim mogućnostima za smeštaj MSP iz raznih delatnosti. Predviđeni novi lokaliteti za privredne sadržaje se nalaze u jugozapadnom delu grada, uz magistralni put koji povezuje Požarevac sa autoputem. Neke parcele su delom aktivirane, prvenstveno sa skladišno-transportnim sadržajima i uslugama trgovine na veliko. Prema GUP Požarevca, na ovoj lokaciji se predviđa smeštaj industrijskih i uslužnih sadržaja. Potrebno je aktiviranje dela braunfild lokaliteta za razvoj MSP i preduzetništva uz rešavanje imovinsko-pravnih i drugih problema. Aktiviranje novih lokacionih formi delatnosti odvijaće se postepeno zbog velikih ulaganja.

Energetsko-industrijski kompleks TE-KO „Kostolac” je važan element prostorne strukture i energetsko-industrijskog razvoja u lignitskom basenu. Na ovom lokalitetu se planira izgradnja jednog ili dva nova termoenergetska bloka. To podrazumeva moguće proširenje ovog lokaliteta, kao i angažovanje novih ili proširenje postojećih lokaliteta transportnih, skladišnih i drugih objekata na području Basena uz primenu visokih standarda zaštite životne sredine. Definisanje potencijalnog lokaliteta za (podzemno) skladištenje i zahvatanje ugljenika iz sistema TE „Kostolac B” u post/planskom periodu u skladu sa zahtevima EU direktiva, na Planskom području ili izvan njegovih granica, zavisno je od izabrane varijante izgradnje termoenergetskih kapaciteta i strateške politike JP „EPS”.

Istražni, eksploatacioni i potencijalni prostor nafte i gasa obuhvata značajnu površinu u Kostolačkom basenu. Postojeća i buduća eksploataciona polja i (eventualna) izgradnja podzemnog skladišta za gas u Ostrovu zajedno sa razvodnom gasovodnom mrežom spadaju, takođe, važan segment energetsko-industrijskog kompleksa u Basenu. I u ovom sektoru neophodno je primeniti visoke standarde zaštite životne sredine.

2.2. Poljoprivreda i ruralni razvoj

Direktnim uticajima rudarsko-energetskog kompleksa zahvaćeno je poljoprivredno zemljište u osam KO (Bradarac, Drmno, Klenovnik, Kličevac, Kostolac – grad, Kostolac – selo, Maljurevac i Ćirikovac), ukupne površine 151,7 km², što čini 27,9% cele teritorije Planskog područja. Oko 18,6 % od ukupnih površina ove prostorne celine je zauzeto rudarsko-energetskim radovima (2.193,7 ha aktivno u funkciji i 623,4 ha rekultivisano). Poljoprivredno zemljište čini oko 55,8 % (8.463,5 ha), šume 8,4% (1.277,3 ha) i tereni pod naseljima, infrastrukturom, rekama i drugim prirodno, odnosno veštački stvorenim neplodnim površinama 17,2 % (2.609,7 ha). Planirani razvoj rudarstva odvijaće se na račun daljeg zauzimanja poljoprivrednog zemljišta, što će biti delimično nadoknađeno rekultivacijom odlagališta jalovine i pepela. Planira se da će u 2022. u odnosu na 2010. godinu doći do povećanja ukupnih površina pod biljnim pokrivačem za oko 1.726 ha, što će doprineti obnavljanju agropotencijala privremeno zauzimanog prostora (Grafikon 2).

U periodu 2010 – 2022. godine planira se proširenje PK Drmno za 953,4 ha, apsolutno preovlađujućim delom na račun zauzimanja plodnih oraničnih zemljišta u KO Kličevac (550 ha) i KO Kostolac selo (283 ha). S druge strane, planira se sprovođenje rekultivacije bezmalo svih spoljašnjih odlagališta otkrivke i pepela, većeg dela sadašnjih unutrašnjih odlagališta u kopovima i nekih postrudarskih objekata, što će u zbirnom bilansu rezultirati smanjenjem površina zauzetih TE-KO aktivnostima za oko 796 ha. U tim okvirima se u delovima pojedinih KO može očekivati osetnije smanjenje nepovoljnih uticaja obližnjih odlagališta, posebno pepela, na kvalitet zemljišta, voda i vazduha, a to znači i poboljšanje uslova za poljoprivrednu proizvodnju u njihovom okruženju, u skladu planiranim oslobađanjem prostora od rudarskih aktivnosti.

Privremeno zauzimanje poljoprivrednih zemljišta za potrebe površinske eksploatacije lignita, odraziće se na opšte pogoršanje uslova životne sredine u okruženju kopova. Radi eliminisanja tih negativnih uticaja, planira se podizanje imisionih šuma oko ugroženih naselja, pojaseva zaštitnog zelenila oko kopova, duž saobraćajnica i slično. Zadovoljavanje ovih javnih interesa, uključujući podizanje šumskih plantaža za proizvodnju biogoriva, odvijaće se delimično i na račun pošumljavanja najslabijih, oštećenih i degradiranih poljoprivrednih zemljišta, takođe na terenima koji nisu pod direktnim uticajem TE-KO Kostolac.

Tabela 18. Planirano zauzimanje poljoprivrednog zemljišta za javne potrebe, 2010–2015–2022.

Područje/KO

Godina -

bilansi

Površine u ha

Udeo poljoprivrednih u ukupnim (%)

Poljoprivredno zemljište

Šume

Rekulti-visano

Kopovi i deponije

Ostalo neplodno

Ukupna teritorija

PP - svega

2010

39413,5

4629,2

623,4

2193,7

7486,5

54346,3

72,5

2015

38963,6

4697,6

1756,6

1401,6

7527,0

54346,3

71,7

2022

38330,5

4775,6

2349,5

1398,1

7492,6

54346,3

70,5

2010-2015

-449,9

68,3

1133,1

-792,1

40,5

0,0

-

2015-2022

-633,1

78,0

592,9

-3,5

-34,3

0,0

-

2010-2022

-1083,0

146,3

1726,1

-795,6

6,1

0,0

-

Pod direktnim uticajem TE-KO

2010

8463,5

1277,3

623,4

2193,7

2609,7

15167,6

55,8

2015

8144,8

1247,6

1756,6

1401,6

2617,0

15167,6

53,7

2022

7630,6

1206,8

2349,5

1398,1

2582,6

15167,6

50,3

2010-2015

-318,6

-29,8

1133,1

-792,1

7,3

0,0

-

2015-2022

-514,3

-40,8

592,9

-3,5

-34,3

0,0

-

2010-2022

-832,9

-70,6

1726,1

-795,6

-27,0

0,0

-

Bradarac

2010

832,0

22,3

52,3

250,5

211,9

1368,9

60,8

2015

832,0

22,3

283,6

19,2

211,9

1368,9

60,8

2022

832,0

22,3

283,6

19,2

211,9

1368,9

60,8

2010-2022

0,0

0,0

231,3

-231,3

0,0

0,0

Drmno

2010

370,5

9,1

10,0

589,9

119,7

1099,2

33,7

2015

370,5

23,6

576,3

128,8

1099,2

33,7

2022

370,5

501,1

98,8

128,8

1099,2

33,7

2010-2022

0,0

-9,1

491,1

-491,1

9,1

0,0

-

Klenovnik

2010

533,6

9,3

125,1

294,5

113,0

1075,5

49,6

2015

533,6

399,2

27,3

115,4

1075,5

49,6

2022

533,6

399,2

27,3

115,4

1075,5

49,6

2010-2022

0,0

-9,3

274,1

-267,2

2,4

0,0

-

Kličevac

2010

2422,8

253,4

306,3

209,3

3191,8

75,9

2015

2136,4

242,0

608,1

205,3

3191,8

66,9

2022

1872,8

226,6

115,4

777,0

200,0

3191,8

58,7

2010-2022

-550,0

-26,8

115,4

470,7

-9,3

0,0

-

Kostolac -grad

2010

118,4

113,7

131,4

254,5

430,1

1048,2

11,3

2015

118,4

113,7

329,0

57,0

430,1

1048,2

11,3

2022

118,4

113,7

329,0

57,0

430,1

1048,2

11,3

2010-2022

0,0

0,0

197,6

-197,5

0,0

0,0

-

Kostolac-selo

2010

2379,5

825,6

78,6

227,5

1279,1

4790,2

49,7

2015

2347,3

825,6

282,8

55,5

1279,1

4790,2

49,0

2022

2096,6

800,2

282,8

360,6

1250,0

4790,2

43,8

2010-2022

-282,9

-25,4

204,2

133,1

-29,1

0,0

-

Maljurevac

2010

499,2

32,6

14,0

118,1

73,7

737,6

67,7

2015

499,2

32,6

88,4

43,8

73,6

737,6

67,7

2022

499,2

32,6

88,4

43,8

73,6

737,6

67,7

2010-2022

0,0

0,0

74,4

-74,3

0,0

0,0

-

Ćirikovac

2010

1307,5

11,4

212,1

152,3

172,9

1856,2

70,4

2015

1307,5

11,4

350,0

14,4

172,9

1856,2

70,4

2022

1307,5

11,4

350,0

14,4

172,9

1856,2

70,4

2010-2022

0,0

0,0

137,9

-137,9

0,0

0,0

Izvan direktnog uticaja TE-KO

2010

30950,0

3351,9

4876,8

39178,8

79,0

2015

30818,8

3450,0

4910,0

39178,8

78,7

2022

30700,0

3568,8

4910,0

39178,8

78,4

2010-2015

-131,3

98,1

33,2

0,0

-

2015-2022

-118,8

118,8

0,0

0,0

2010-2022

-250,1

216,9

33,2

0,0

-

Grad Požarevac

2010

26332,3

2708,9

4568,9

33610,2

78,3

2015

26210,2

2800,0

4600,0

33610,2

78,0

2022

26110,0

2900,2

4600,0

33610,2

77,7

2010-2022

-222,4

191,3

31,1

0,0

-

Opština Veliko Gradište

2010

4617,7

643,0

307,9

5568,6

82,9

2015

4608,6

650,0

310,0

5568,6

82,8

2022

4590,0

668,6

310,0

5568,6

82,4

2010-2022

-27,7

25,6

2,1

0,0

-

*/ Podaci RGZ (2011), koji su kod KO Drmno, Kličevac i Maljurevac korigovani prema ortofotosnimcima.

S obzirom na složene i, po pravilu, dugotrajne mere poljoprivredne rekultivacije, u iznetim bilansima nije data konačna namena korišćenja rekultivisanog zemljišta. Polazeći, međutim, od generalnog pravila da se kosine odlagališta pošumljavaju, a površi osposobljavaju za poljoprivrednu proizvodnju, procenjuje se da do 2022. godine poljoprivrednim namenama trebalo bi vratiti oko 1.200 ha rekultivisanih odlagališta otkrivke, odnosno dve trećine od ukupno 1.726 ha površina na kojima se planira sprovođenje rekultivacije i revitalizacije.

Primarni značaj za očuvanje, odnosno obnovu agroekološkog potencijala atara u kojima se odvijaju rudarsko-energetske aktivnosti ima dosledno poštovanje propisa i standarda zaštite životne sredine u poslovanju TE-KO „Kostolac”. Sa stanovišta mera agrarne politike, posebnu podršku treba obezbediti povećanju apsorptivne moći poljoprivrednog zemljišta:

– kontinuiranjem proizvodnje u sistemu tradicionalne poljoprivrede, koji doprinosi biološkoj zaštiti od bolesti i štetočina, pogoduje opstanku i razvoju organizama koji podržavaju proizvodnju biomase i povećavanje sadržaja organskih materija u zemljištu;

– uspostavljanjem ekološki optimalnih odnosa između poljoprivrednih i šumskih površina; zaštitom prirodnih ili poluprirodnih enklava (bare, močvare, šumarci, zabrani, šušnjari i slično), umrežavanjem poljoprivrednog zemljišta u razne vidove zaštitnog zelenila (šumski poljozaštitni pojasevi, antierozione, odnosno vodozaštitne živice, međe i druga prirodna staništa divlje flore i faune duž poljskih puteva, kanalske mreže, rečnih tokova i slično), shodno konfiguraciji terena, hidrološkim uslovima, načinu korišćenja zemljišta i slično;

– mestimičnom primenom konzervacionih metoda obrade zemljišta, koji uključuju plodored, uvođenje zaštitnih/pokrivajućih useva (caver crops) u postojeće plodorede, redukovano oranje, malčiranje, ugarovanje, zatravljivanje marginalnih oraničnih površina, održavanje livada i pašnjaka, kao i recikliranje inputa u kombinovanoj biljno-stočarskoj proizvodnji i

– redukovanjem upotrebe mineralnih đubriva i pesticida u biljnoj proizvodnji, podrškom razvoju stočarske proizvodnje, uz istovremeno vođenje računa o tzv. tačkastim zagađenjima od prekomerne koncentracije stoke, kao i promovisanjem drugih mera i aktivnosti koje su uslovljene zahtevima za harmonizaciju domaćih propisa i prakse sa standardima EU, posebno Direktive o nitratima i Direktive o upotrebi otpadnih voda u poljoprivredi.

Budući da severnu granicu prostora direktno zahvaćenog rudarsko-energetskim delatnostima, čini reka Dunav, a zapadna ide dolinom Mlave, sprovođenje navedenih rešenja je, takođe, u funkciji ispunjavanja međunarodnih obaveza koje je Republika Srbija prihvata u oblasti zaštite prirodnih dobara, posebno u vezi sa zaštitom vode, vazduha i klime od zagađenja prouzrokovanih obavljanjem poljoprivredne delatnosti. Reč je o tzv. agroekološkim uslugama, koje moraju biti adekvatno plaćene iz zajedničkih (budžetskih) sredstava, ili posebnih fondova TE-KO „Kostolac”. U skladu s evropskim konceptom zaštite i uređenja ambijentalnih celina kulturno-istorijskih spomenika, odnosno zaštićenih prirodnih dobara, podrška primeni mera svojstvenih tradicionalnoj poljoprivredi, prikladna je i za ruralni predeo arheološkog nalazišta Viminacijum (Kostolac) i okruženje drugih arheoloških lokaliteta (Margum, Rukumija, Malinac i drugo), odnosno spomenika prirode u Prugovu, Dragovcu, Ljubičevu i za druge turistički atraktivne destinacije. Staranje o očuvanju agrobiodiverziteta i autentičnog lika ruralnih predela proizvodi izuzetno značajne koristi za društvo u celini.

Naročito treba voditi računa o zaštiti poljoprivrednog zemljišta u zonama istražnih polja i eksploatacije nafte i gasa, koje se nalaze u severnim atarima grada Požarevac i u delovima opštine Veliko Gradište, koji su u granicama Planskog područja. S obzirom na planirane dalje i obimnije istražne radove na otkrivenim ležištima nafte i gasa kao i na iznalaženju novih rezervi, u ovim zonama je neophodno sprečiti disperzno/tačkasto raspoređeno prekomerno uništavanja pedološkog pokrivača i vegetacije, kao i prateće zagađivanje tla, voda i vazduha, uspostavljanjem pojačane kontrole poštovanja zabrane ispuštanja i odlaganja opasnih i štetnih materija na poljoprivrednom zemljištu, korišćenja biološki nerazgradive folije, uništavanja i oštećenja useva, sadnica, stabala i poljoprivredne mehanizacije na imanjima, izazivanja oštećenja koja dovode do smanjenja produktivnosti, strukture i slojeva, kao i svih drugih oštećenja pedološkog sloja, u skladu sa Zakonom o poljoprivrednom zemljištu.

Posebnu pažnju treba posvetiti zaštiti zemljišta od erozije u skladu sa lokalnim planovima protiverozivne zaštite.

U delovima Planskog područja, koji su pošteđeni direktnih uticaja TE-KO aktivnosti na stanje životne sredine, a koji obuhvataju oko 72 % njegovih ukupnih, odnosno 78 % poljoprivrednih površina, ne postoje ograničenja za razvoj poljoprivrede u sistemu konvencionalne proizvodnje, korigovane poštovanjem standarda kvaliteta životne sredine, zaštite zdravlja ljudi, životinja i biljaka, dobrobiti životinja i zaštite poljoprivrednog zemljišta, uz mestimično iskorišćavanje lokalnih agroekoloških pogodnosti za razvoj organske ili integralne proizvodnje hrane i pića visoke biološke vrednosti.

Na terenima konvencionalne poljoprivrede prioritetna je podrška unapređenju konkurentnosti poljoprivrednog sektora (obuka proizvođača za primenu novih znanja i veština u proizvodnji; ukrupnjavanje poseda i tehničko-tehnološka modernizacija porodičnih gazdinstava; privatizacija i restrukturiranje poljoprivrednih preduzeća i zadruga; standardizacija proizvodnje semenskog i sadnog materijala; unapređenje sortnog sastava i povećanje prinosa; uređenje i zaštita poljoprivrednog zemljišta; izgradnja sistema za navodnjavanje i odvodnjavanje; uvođenje i sertifikacija sistema kvaliteta i bezbednosti hrane; formiranje udruženja proizvođača i klastera; i unapređenje tržišnih i kreditnih institucija i mehanizama). Uporedo s tim potrebno je jačanje aktivnosti usmerenih na održivo korišćenje prirodnih resursa, zaštitu životne sredine i predela (donošenje i primena kodeksa dobre poljoprivredne prakse, remedijacija kontaminiranog i defektnog zemljišta, integralno upravljanje primenom agrohemikalija, proizvodnja biogoriva i očuvanje staništa i predeonih vrednosti otvorenog prostora, naročito u periurbanim područjima). Značajan doprinos upravljanju poljoprivrednim zemljištem može se očekivati od jačanja lokalnih partnerstava i njihovog umrežavanja, kao i od unapređenja transnacionalne i regionalne saradnje, posebno u pogledu usavršavanja institucionalnog okvira za razvoj MSP, proizvođačkih asocijacija i klastera, unapređenje kvaliteta i bezbednosti hrane, uvođenje inovacija, jačanje ruralno-urbanih relacija i efikasniju zaštitu od poplava i prekograničnih zagađenja.

2.3. Šume, lov i ribolov

1) Šume i šumsko zemljište

Pretežan deo Planskog područja odlikuje se nedovoljnom šumovitošću i nepovoljnim karakteristikama postojećeg šumskog fonda. Ograničenja za podizanje šumskih kultura su minimalna. Kao ozbiljan limitirajući faktor izdvaja se samo očuvanje fonda poljoprivrednog zemljišta. Pošto izgrađeni i planirani energetsko-industrijski objekti emituju i izazivaju znatno negativno imisiono dejstvo (SO2, NOx, i drugo), preko je potrebno povećanje površina pod šumama.

Potencijalni prostori za podizanje novih šuma jesu:

– tereni zauzeti ekploatacijom i preradom lignita su pogodni za rekultivaciju zemljišta pošumljavanjem;

– tereni u aluvijalnim ravnima uz reke, gde visoke podzemne vode pogoduju uzgoju hidrofilnih vrsta;

– tereni živih peskova ka Ramu (pošumljavanje sa ciljem vezivanja i sprečavanja nepovoljnog dejstva erozije) i

– zemljišta ugrožena erozijom.

Pošumljavanje deposola zasnivaće se na dugoročnim i srednjeročnim programima i odgovarajućoj tehničkoj dokumentaciji, uvažavajući rezultate istraživanja o dosadašnjoj realizaciji rekultivacije (domaća i inostrana); uticaje ugrožavajućih faktora na šumske ekosisteme (CO2, NOx i teškim metala); međuzavisnosti programa pošumljavanja i programa celovitog uređenja revitalizovanog prostora; mogućnosti za proširenje spektra dendroflore – pored dosad primenjenih vrsta drveća (vajmutov bor – Pinus strobus, duglazija – Pseudotsuga taxifolia, javor – Acer pseudoplatanus, crveni hrast – Quercus rubra, beli jasen – Fraxinus excelsior, crni bor – Pinus nigra, ariš – Larix europea i drugo), povoljne izglede imaju breza (Betula verucosa), lipe (Tilia tomentosa, T. grandifolia, T. parvifolia), leske (Corulus avellana, C. colurna), različiti hrastovi (Quercus sp.), crna jova (Alnus glutinosa) i divlje voćkarice; potrebu zaštite pojedinih vrsta drveća, žbunja i žbunastih biljaka koje su se spontano pojavile na deposolima; i osetljivost kosina na eroziju.

Radi eliminisanja/ublažavanja prisutne zagađenosti prostora, planirano je podizanje imisionih (zaštitnih) šuma u graničnim zonama, prema naseljima, oko termoelektrana, površinskih kopova i odlagališta.

Pored rekultivacije deponija i podizanja imisionih šuma, pošumljavanje se usmerava, uglavnom, na terene zahvaćene erozijom, kao i na aluvijalne depresije pored reka za proizvodnju biomase.

U cilju ublažavanja negativnih uticaja rudarstva na kvalitet poljoprivrednog zemljišta, kao i u funkciji antierozione zaštite ukupnog prostora, planirano je podizanje poljozaštitnih šumskih pojasa. Površine poljozaštitnih pojasa na oranicama ne ulaze u ukupan bilans površina za pošumljavanje.

Izbor vrsta za pošumljavanje zasnivaće se na dosadašnjim pozitivnim iskustvima pri sprovođenju rekultivacije, uz mestimično korišćenje pionirskih vrsta kao što su bagrem i crni bor.

U veštački podignutim sastojinama izvršiće se postepeno uklanjanje alohtonih vrsta, kako bi se dopustilo spontano naseljavanje autohtonih vrsta šuma, uz nastavak procesa njihove favorizacije (restitucije).

U autohtonim šumama (Querco-fraxinetum serbicum), gde postoji naseljavanje adventivnih vrsta (bagrem i drugo), posebno će se voditi računa o gazdovanju tim vrstama, što podrazumeva mere nege i uklanjanja, favorizovanjem naseljavanja podmlatka plemenitih lišćara (hrast, beli jasen, poljski jasen, javor, brest i drugo), radi dobijanja kvalitetnih, a time i stabilnih šumskih ekosistema.

Naročita pažnja biće posvećena očuvanju uskog pojasa autohtone vegetacije Salicetum albae kraj reka, koji treba ostaviti kao intaktne površine, kako bi priobalni delovi prostora imali dovoljno zelene mase i određenu zaštitu od procesa erozije.

Realizacijom planiranih aktivnosti, stepen šumovitosti prostora će se povećati sa 8,5% na 8,8% odnosno površine pod šumama oko 146 ha. Pored toga, od ukupno 1.719 ha površina na kojima se planira rekultivacija i revitalizacija, uvažavajući generalno pravilo da se kosine odlagališta pošumljavaju, procenjuje se da će do 2022. godine oko 500 ha biti rekultivisano podizanjem šumskih zasada.

Takođe, potrebno je unapređivanje stanja postojećih šuma i to:

– intenzivnim merama nege u svim očuvanim sastojinskim kategorijama;

– melioracijom degradiranih i izdanačkih šuma lošeg kvaliteta;

– sprovođenjem mera (preventivne i represivne) zaštite šuma i

– uvećanjem obraslosti, poboljšanjem kvaliteta i popravkom razmera smese u visokim šumama.

Gazdovanje šumama (nega, obnova, pošumljavanje i eksploatacija) sprovodiće se na osnovu dugoročnih i srednjeročnih programa – šumskih osnova, kao i odgovarajuće tehničke dokumentacije, zasnivane na rezultatima dosadašnjih domaćih i stranih istraživanja, pozitivnim primerima iz prakse i postavkama savremenog koncepta održivog razvoja.

2) Lov i ribolov

Održivo gazdovanje šumama u svim segmentima (planiranje, realizacija, raspolaganje), istovremeno podrazumeva održivo gazdovanje fondom divljači, odnosno stvaranje optimalnih uslova za unapređivanje stanja autohtone divljači i reitrodukciju autohtone divljači.

Zaštita, gajenje, lov i korišćenje divljači obavlja se na osnovu lovne osnove i godišnjih planova gazdovanja lovištem. Osnovna koncepcija zaštite, gajenja, lova i korišćenja divljači podrazumeva:

– planiranje i praćenje dinamike razvoja populacije gajenih vrsta divljači;

– obezbeđenje hrane i vode za divljač;

– izgradnju lovno-tehničkih i lovnih objekata;

– proizvodnju, gajenje i zaštitu divljači;

– zaštitu retkih i ugroženih vrsta divljači i životne sredine i

– organizovano korišćenje lovišta, divljači.

Za lovište „Stig” neophodno je predvideti meru stavljanja populacije šakala pod kontrolu i organizovano korišćenje fazana na uređenoj površini.

Prilikom sprovođenja mera revitalizacije i rekultivacije treba obezbediti prostore za lov i uzgoj divljači, uzimajući u obzir i parametre za planiranje lovnih područja (blizina vode, mir i drugo) Takođe, treba obezbediti poboljšanje informisanja i edukacije lokalnog stanovništva i jačanje nadzora svih korisnika lovišta od strane lovne inspekcije.

Na lokacijama rezervisanim za posebne namena lovišta nije dozvoljena izgradnja objekata i infrastrukture koji bi mogli negativno uticati na njihovu realizaciju.

Osnovni koncept razvoja ribolova podrazumeva unapređenje, očuvanje i zaštitu postojećih ribljih vrsta i njihovih staništa. Posebni uslovi su usmereni ka očuvanju hemijskog kvaliteta i hidrobioloških karakteristika vode u propisanim granicama. Planiranim merama zaštite prirode, zemljišta, voda i drugih komponenti životne sredine obezbeđuje se zaštita staništa za razvoj ribolova.

Privredni, rekreativni i sportski ribolov je neophodno obavljati prema zakonom propisanim uslovima. Predviđa se da se privredni ribolov obavlja na unapred propisanim mestima i alatima, a sportski tek nakon izrađenih studija i na označenim mestima i u određenom periodu. Zabranjeno je, između ostalog: loviti, posedovati i uništavati riblju mlađ kao i primerke ribe u vreme mresta i lovostaja, loviti ribu rukom, eksplozivom, harpunom, vodenom puškom, strujom, veštačkim izvorom svetlosti ili hemijskim sredstvima.

Realizacija osnovne koncepcije održivog korišćenja ribljeg fonda zahteva:

– obeležavanje granice ribarskog područja prema zakonom propisanim uslovima (tablama sa nazivom ribarskog područja, kontakt korisnika i udaljenost granica) i kategorizaciju ribolovnih voda;

– obavljanje rekreativnog ribolova propisanim alatima (udičarskim) sa obale, bez upotrebe čamaca ili drugih sličnih plovidbenih objekata osim u slučaju ako je to korisnik predvideo privremenim programom, odnosno, programom upravljanja ribarskog područja;

– obavljanje privrednog ribolova mrežarskim, udičarskim i samolovnim alatima i sredstvima;

– ispitati mogućnost proizvodnje toplovodnih riba u kavezima na kanalima sa toplom vodom;

– formulisanje programa monitoringa prema Pravilniku o programu monitoringa radi praćenja stanja ribljeg fonda u ribolovnim vodama („Službeni glasnik RS”, broj 71/10) i

– promovisanje naučno-istraživačkog rada u ovoj oblasti.

Mesta za plodišta se određuju na osnovu programa upravljanja. Pogodna mesta su Stojkova ada i bara Šugavica. U kanalima za ispuštanje tople vode iz TE moguće je uzgajanje riba u kavezima. Ove prostore neophodno je da korisnik vidno obeleži, istakne zabranu ribolova, kretanja bez ovlašćenja kao i zabranu uznemiravanja riba i preduzimanje svih neophodnih mera kako bi se obezbedio nesmetan priliv i odliv vode iz plodišta.

2.4. Razvoj turizma i uređenje turističkih područja

Turistička ponuda na Planskom području, zasnivaće se na: atraktivnim prirodnim resursima akvatorije i priobalja Dunava, koji se u dužini od oko 30 km pružaju severnom zonom prostora (sa mogućnošću pristajanja kruzing turističkih brodova i razvoja nautičkog i drugih vidova turizma na vodi), kulturno istorijskim znamenitostima arheološkog parka Viminacijum i drugih spomenika kulture, zaštićenim prirodnim vrednostima, kao i ponudi grada Požarevca sa neposrednim okruženjem, koja motivski i sadržajno obogaćuje turističku ponudu; i povoljnom geo-saobraćajnom položaju područja (na deonici panevropskog vodnog koridora VII – Dunavu, i gravitacionoj zoni panevropskog kopnenog koridora auto-puta E-75, deonica Beograd – Niš). Turističko područje koncipirano je i kao veliki regionalni izletnički kompleks Beograda (u dnevnoj izohroni, sa 90-minutnom vožnjom autoputem, odnosno nekoliko sati vožnje brodom).

Navedeni resursi predodređuju korišćenje ovog prostora za: nautički, turing, manifestacioni, izletnički i ekološki turizam i rekreaciju i za turizam „specijalnih interesa”, prvenstveno regionalnog i nacionalnog a delom i međunarodnog nivoa; kao i za realizaciju atraktivnih programa aktiviranja razvoja turizma i komplementarnih delatnosti u korelaciji sa programima zaštite životne sredine, prirodnog i kulturnog nasleđa i odgovarajućim razvojnim politikama Republike Srbije.

Osnovna opredeljenja dugoročnog koncepta razvoja turizma i rekreacije su:

– razvoj subdestinacije sa znatnim učešćem celogodišnje ponude; turizam će biti važan segment razvoja dela Planskog područja, koji raspolaže potencijalima i motivima za turističku i rekreativnu tražnju klijentele iz Beograda i drugih većih i bližih gradova, kao i iz inostranstva, pre svega sa međunarodnih kruzing brodova (nautički, turning, manifestacioni, izletnički, ekološki turizam i rekreacija, kao i za turizam specijalnih interesa vezan za arheologiju, biciklističke puteve, lov i ribolov, posmatranje ptica, i drugo);

– prema prirodnim i stvorenim potencijalima, razvoj turizma i rekreacije zasnivaće se na integrisanoj turističko-rekreativnoj ponudi akvatorije i priobalja Dunava, arheološkog parka Viminacijum i drugih istorijskih znamenitosti, grada Požarevca, sela, lovišta (ukuljučujući i rekultivisane površine kopova lignitskog basena) i drugo, kojima će ujedno biti obuhvaćene i sve značajne vrednosti neposrednog okruženja;

– turizam će aktivirati razvoj komplementarnih aktivnosti i struktura (poljoprivrede, male privrede, javnih službi i objekata, infrastrukture i drugo), podržati zapošljavanje i standard življenja lokalnog stanovništva (predstavljati vid kompenzacije lokalnom stanovništvu za različita ograničenja u razvoju) i unaprediti zaštitu i prezentaciju prirodnih i kulturnih vrednosti pre svega Dunava, arheološkog parka Viminacijum i drugo kao temeljnih resursa i uslova razvoja više vidova turizma, proizvodnje eko-hrane i slično;

– u cilju dopune turističke ponude površinski kopovi lignitskog basena, koji su završili eksploataciju, postepeno će se rekultivisati kao jezerski i šumsko-livadski prostori za sport i rekreaciju, sportski ribolov i lov; moguće je u zoni TE-KO „Kostolac” razviti tzv. „industrijski turizam”;

– promovisaće se atraktivni, profitabilni i održivi programi postojeće i nove turističke ponude radi privlačenja kapitala;

– kvalitativna rekonstrukcija i opremanje postojećih smeštajnih kapaciteta (radi njihovog restrukturiranja i povećanja kategorizacije) i izgradnja novih smeštajnih kapaciteta (manjih hotela i porodičnih pansiona); ograničavanje izgradnje vikendica u zoni priobalja Dunava i Morave i usmeravanje gradnje u ruralnom zaleđu; i drugo.

U Prostornom planu date se osnovne smernice turističkog razvoja, bez utvrđivanja kapaciteta i načina uređenja turističkih lokaliteta, koji će bliže biti definisani u odgovarajućim urbanističkim planovima. Sadržaji turizma i rekreacije biće zonirani i organizovani u funkcionalno integrisanim prostornim celinama/zonama, i obuhvatiće turistička mesta, tematske turističke parkove – komplekse i punktove, kao i objekte u sklopu posebne – turističke infrastrukture (pristan, marinu, izletničke i biciklističke staze, sportski aerodrom i drugo). Polazeći od analize prirodnih i antropogenih turističkih potencijala, kao i osnovnih turističkih tačaka i koridora koji omogućavaju kontakt sa prirodnim i predeonim celinama i naseljima, izdvojene su tri prostorne celine/zone koje, prema dominantnim odlikama i međusobnom prožimanju, predstavljaju segmente specifične turističke ponude Planskog područja, i to:

– urbana zona grada Požarevca, predstavlja veoma značajnu celinu za razvoj kulturno-manifestacionog, rekreativnog, ekološkog i drugih vidova turizma, obuhvata niz turističkih vrednosti u gradu (Saborna crkva, Narodni muzej, Galerija Milene Pavlović Barili, Gradski park, spomen park Čačalica, Zgrada načelstva i suda, Etno park Tulba i tradicionalna turističko-sportska manifestacija „Ljubičevske konjičke igre” i drugo) i neposrednom okruženju (sela, lovišta, ribolovne staze, delovi tokova Morave i Mlave, segmenti turističkih puteva, zaštićene prirodne vrednosti – park prirode Prugovo, spomenici prirode u Dragovcu i Ljubičevu i nekoliko predela posebnih prirodnih odlika); poseban turistički potencijal ima ergela „Ljubičevo” uz dopunu sportsko-rekreativnih, smeštajnih i ugostiteljskih sadržaja i izgradnju pristaništa i marine na desnoj obali Velike Morave, u neposrednoj blizini;

– akvatorija i priobalje Dunava (na sektoru od Dubravice do Rečice), sa atraktivnim prirodnim turističkim potencijalima, predstavlja pretežno ekološku zonu nautičkog, rekreativnog, ruralnog, lovnog, ribolovnog i drugih vidova turizma (sa ušćima Morave i Mlave, četiri rečne ade – Čibuklijska, Žilova, Stojkova i Zavojska, segmentima izletničkih i biciklističkih staza, sportskim aerodromom i drugo) na delovima atara naselja Dubravica, Batovac, Ostrovo, sela Kostolac, Rečica i gradskog naselja Kostolac; kontakt sa Dunavom omogućava pristup „plovećih turista” (sa međunarodnih kruzing brodova i domaćih izletnika na sezonskim linijama iz Beograda) čiji je jedan od itinerera obilazak arheološkog parka Viminacijum (kao dela kulturnoistorijske rute „Puta rimskih careva”); u cilju iniciranja osnovnog nautičkog puta Dunavom kroz Srbiju, ovaj sektor akvatorija i priobalje Dunava, sa atraktivnim sadržajima turističke ponude, ispunjava kriterijume za izbor lokacija prioritetnih nautičkih punktova – marine i pristana i

– istorijska zona Viminacijuma, sa atraktivnim antropogenim turističkim potencijalim i kulturno istorijskim spomenicima predstavlja pretežno zonu kulturološkog i arheološkog turizma sa segmentima turističkih puteva na delovima atara gradske opštine Kostolac i naselja sela Kostolac, Drmno i Kličevac.

Preduslov za razvoj, odnosno aktiviranje turističkih kompleksa i mesta jeste njihova funkcijska integracija, u skladu sa položajem i značajem. To podrazumeva razvoj specifične turističke ponude i njeno objedinjavanje, formiranjem kombinovanih turističkih tokova i poboljšanjem kvaliteta saobraćajnih veza. Povećanje saobraćajne dostupnosti, povezivanje i integrisanje turističke ponude omogućiće:

– izgradnja novog pristana za brodove na Dunavu i na Velikoj Moravi kod Ljubičeva i opremanje odgovarajućom infrastrukturom za rad carine i policije, kao i prilaznim mestom za ukrcaj putnika u autobuse;

– realizacija novog državnog puta pored desne obale Dunava i novog državnog puta od Kostolca do Požarevca sa vezama na pravcu od rečnog pristana do arheološkog parka, radi povezivanja turističkih kompleksa Dunava, Požarevca i Viminacijuma, kao i uređenje postojećih i izgradnja novih izletničkih i biciklističkih staza i

– izgradnja nove marine na Dunavu (i Velikoj Moravi) kao prihvatnog nautičkog punkta (sa osnovnim funkcijama bezbednog veza, prenoćišta, snabdevanja, servisa i drugo) za stacionarna i tranzitna plovila.

U zavisnosti od motivisanosti tranzitnih turista, zadržavanje može biti nekoliko sati do jednog dana (dostupnost osnovnih funkcija ili obilazak Viminacijuma) ili nekoliko dana (ukoliko područje predstavlja predmet specijalnih interesovanja koje mogu biti cilj putovanja; pored dostupnosti osnovnih funkcija neophodno je obezbediti posebne službe za iznajmljivanje čunova, terenskih i putničkih vozila, bicikala, motocikala, jahaćih konja, zaprega kao i ribolovne i lovačke opreme).

3. Infrastrukturni sistemi

3.1. Saobraćaj i saobraćajna infrastruktura

U skladu sa planiranim razvojem područja, dinamikom privrednog razvoja i populacionim razvojem, planiran je i razvoj elemenata saobraćajne infrastrukture tako da se zadovolje zahtevi koji će se postaviti pred saobraćajni i transportni sistem područja. Saobraćajno-transportni sistem formiraju postojeći i planirani elementi koji su u funkciji integralnog i održivog razvoja. Plan razvoja saobraćajnog sistema zasniva se na takvom pristupu u kome se rekonstrukcija postojećih elemenata i izgradnja novih prostorno sinhronizuje sa razvojem rudarskih aktivnosti ali i sa razvojem i unapređenjem turističke ponude, razvojem privrednih i ostalih aktivnosti na području koje je van neposrednog uticaja rudarskih aktivnosti. Planom razvoja rudarsko-energetskog sistema u planskom periodu, postojeći saobraćajni koridori na Planskom području nisu neposredno ugroženi (izuzev dela opštinskog puta OP-10 u zoni naselja Drmno) ali je, u skladu sa opštim ciljevima razvoja saobraćajnog sistema, akcenat stavljen na definisanju koridora i objekata koji omogućavaju efikasniji transport robe i putnika, i posebno podizanje kvaliteta životne sredine u zonama postojećih koridora.

Razvoj motorizacije

Stepen motorizacije je bitan za procene budućeg obima kretanja stanovništva i predstavlja osnovu za procene potencijalnih izvora sredstava za finansiranje razvoja putne mreže.

Za pouzdanije procene trenda razvoja individualne motorizacije nekog područja neophodno je poznavanje čitavog niza različitih faktora razvoja, ne samo na lokalnom, već i na širem području, teritoriji države, regiona i drugo. Međutim, okolnosti u kojima se nalazila Srbija u proteklom periodu (proces tranzicije, slabljenje ekonomske moći stanovništva, porast broja nezaposlenih, neizvesnost ulaska u Evropsku uniju, efekti svetske ekonomske krize i slično) onemogućavaju pouzdanu prognozu trenda razvoja motorizacije. Imajući sve okolnosti u vidu i trend porasta u prethodnih sedam godina, realno je očekivati nastavak malog rasta stepena motorizacije.

Ukoliko se postojeći trend razvoja zadrži i u narednom periodu, za planski horizont se može očekivati stepen motorizacije prikazan u narednoj tabeli.

Tabela 20. Očekivane vrednosti stepena individualne motorizacije na teritoriji grada Požarevca i opštine Veliko Gradište

Područje

Stepen individualne motorizacije (PA/1000 stanovnika)

2010.

2015.

2020.

2022.

Opština Veliko Gradište

208,5

220,2

232,6

237,8

Grad Požarevac

248,3

272,9

299,8

311,3

Cilj svakog društva je da dostigne stepen motorizacije od 1 PA po domaćinstvu (ili oko 330 PA na 1.000 stanovnika). U uslovima bržeg ekonomskog oporavka države, povećanja životnog standarda stanovništva i slično, može se očekivati veći porast stepena individualne motorizacije od prikazanog, a onda se mora računati i sa znatnim porastom kretanja putničkih automobila u lokalnim okvirima što mora da bude praćeno adekvatnim razvojem putne mreže, pre svega na lokalnom nivou.

Saobraćajno opterećenje osnovne putne mreže

Prognozirano saobraćajno opterećenje osnovne putne mreže na Planskom području, urađeno je na osnovu analize i ocene dostupnih podataka o obimu saobraćaja za period 2000 – 2009. godine, a prikazano je kroz prosečni godišnji dnevni saobraćaj (PGDS) na mreži postojećih državnih puteva I i II reda za period 2010 – 2022. godina, po petogodišnjim presecima. Vrednosti saobraćajnog opterećenja date su u rasponu – gornje (više) vrednosti predstavljaju prognozne veličine PGDS-a dobijene tako što je pretpostavljeno da će se porast saobraćaja odvijati po istoj stopi rasta kao i u prethodnom periodu, dok donje vrednosti predstavljaju rezultat nešto umerenijeg rasta (Tabela 21).

Tabela 21. Procena vrednosti PGDS-a na deonicama državnih puteva Planskog područja – period 2010 – 2022.

Saobraćajna deonica

PGDS (voz/dan)

2010.

2015.

2020.

2022.

Broj puta: DP-24

Mala Krsna – ulaz u Požarevac

9300-9500

11000-12100

13000-15400

13900-17000

Požarevac (Orljevo) - Salakovac

3100-3200

3700-4100

4400-5200

4800-5700

Broj puta: DP-25.1

Topolovik – Beranje

3000-3100

3200-3600

3400-4300

3500-4600

Beranje – Bratinac

3200-3330

3470-3900

3700-4600

3800-4900

Za Ram (Bratinac) – Požarevac 1

6500-6620

7700-8000

9200-9800

9800-10600

Broj puta: DP-103

Kostolac – Požarevac 1

3000-3170

3600-4600

4300-6700

4500-7800

Požarevac - Aleksandrovac

3700-3800

4330-4410

5000-5200

5360-5600

Broj puta: DP-105

Ram – za Ram (Bratinac)

2000-2100

2270-2400

2570-2850

2700-3000

Bratinac – Salakovac

4300-4400

5100-5200

6000-6100

6400-6500

Prikazane procene saobraćajnog opterećenja državnih puteva su orijentacione i mogu se koristiti samo kao indikacija značaja pojedinih putnih pravaca i grube procene određivanja prioritetnih aktivnosti i intervencija na mreži.

Pod pretpostavkom da će se rast saobraćaja odvijati prema procenama prikazanim u prethodnoj tabeli, na pojedinim deonicama državnih puteva (posebno II reda) doći će do bitnog smanjenja nivoa saobraćajne usluge.

Kako se u narednom periodu očekuje i dalje visoko učešće teretnih vozila, to će uslovi odvijanja saobraćaja biti dodatno otežani. Adekvatno rešenje za rasterećenje pojedinih deonica državnih puteva je iznalaženje alternativnih putnih pravaca, kao i povećanje učešća železničkog i drugih vidova saobraćaja u prevozu robe.

Plan saobraćajne infrastrukture

Putna mreža

Plan razvoja putne mreže Planskom području zasnovan je na postavkama Prostornog plana Republike Srbije, odnosno na planiranom dugoročnom razvoju mreže državnih puteva Republika Srbije kao i na postavkama razvoja privrednih i drugih aktivnosti područja. Pri tome, koncept primarne putne mreže zasnovan je na povećanju saobraćajne pristupačnosti svim privrednim, turističkim, razvojnim i naseljskim centrima čime se omogućava prohodnost područja u svim pravcima.

Planiranom putnom mrežom potrebno je ostvariti i kontinuitet u kretanju mrežom puteva unutar područja, kao i kontinuitet u tranzitnim vezama sa susednim opštinama i šire.

U planskom periodu, na putnoj mreži neophodno je izvršiti sledeće aktivnosti i intervencije:

– izrada neophodne plansko-tehničke dokumentacije i druge aktivnosti koje će stvoriti preduslov za uvođenje izgrađenih obilaznica državnih puteva I reda broj 24 i 25.1 u referentni sistem državnih puteva Republike Srbije čime će se stvoriti uslovi za potpuno izmeštanje tranzitnih tokova iz gradskog područja Požarevca;

– prekategorizacija postojećih trasa državnih puteva I reda (DP-24 i DP-25.1) i II reda (DP-103 i DP-107b) kroz gradsko područje Požarevca u opštinske puteve – ulice što će doprineti pojednostavljenju upravljanja, održavanja i daljeg razvoja predmetnih puteva – ulica;

– rekonstrukcija, rehabilitacija, dogradnja i ostale aktivnosti na poboljšanju postojećeg državnog puta I reda broj 24 na potezu Požarevac – Kučevo – Majdanpek – granica sa Bugarskom, kojima će se omogućiti da se na postojećem pravcu dobije visokokapacitetna, kvalitetna saobraćajnica sa širim profilom (četiri saobraćajne trake – dve po smeru). Razrada neophodnih intervencija biće utvrđena kroz izradu detaljne plansko-tehničke dokumentacije;

– izgradnja novog saobraćajnog koridora na desnoj obali Dunava od Kovinskog mosta na teritoriji grada Smedereva do Rama (opština Veliko Gradište) čime bi se povezala naselja i dobio jedinstven koridor duž desne obale Dunava od Beograda do nacionalnog parka Đerdap; u granicama Planskog područja novi put, sa tehničkim elementima koji odgovaraju rangu državnog puta II reda, ima orijentacionu dužinu od oko 28,5 km a od naselja Šalinac (teritorija grada Smederevo) prolazi pored novog skelskog prelaza Dubravica, pored naselja Ostrovo, u nastavku pored gradskog naselja Kostolac (mostom preko dunavskog kanala), pored naselja Stari Kostolac, zatim uz severnu proširenu granicu arheološkog nalazišta Viminacijum i u nastavku uz obalu Dunava prema naselju Ram; u okviru ovog koridora, na celoj dužini, planirana je i izgradnja pešačko-biciklističke staze; tačan položaj, provera i potvrda izvodljivosti i opravdanosti predložene trase u okviru datog šireg koridora biće utvrđeni izradom odgovarajuće planske i studijsko-tehničke dokumentacije;

– izgradnja puta sa tehničkim elementima državnog puta II reda na potezu od postojeće obilaznice državnog puta I reda broj 25.1 prema naselju Petka i u nastavku do novog saobraćajnog koridora koji se proteže uz obalu Dunava ukupne dužine od oko 9 km; trasa novog puta u delu od naselja Petka prema severu koristi deo trase postojećeg opštinskog puta OP4 (oko 1 km) koji treba rekonstruisati tako da zadovolji tehničke elemente državnih puteva II reda; ukrštanje novog puta, postojećeg državnog puta II reda br. 107b i izgrađene obilaznice državnog puta 25.1 treba rešiti kroz izradu odgovarajuće projektno-tehničke dokumentacije uz maksimalno poštovanje kriterijuma bezbednosti saobraćaja i u skladu sa zakonima i tehničkim propisima za ukrštanje državnih puteva;

– deonica državnog puta DP-103 od gradskog naselja Kostolac do obilaznice DP-25.1 po funkcionalnim karakteristikama postaje opštinski put, odnosno ulice u naseljima Kostolac, Klenovnik i Ćirikovac, u ukupnoj dužini od oko 7,4 km

– rekonstrukcija petlje obilaznice 25.1 i postojećeg državnog puta broj 103 (izgradnja nedostajućih uliva/izliva); rekonstrukcija ostalih ukrštanja puteva sa obilaznicom 25.1, prema urađenim projektima;

– rekonstrukcija, rehabilitacija i ostale aktivnosti na poboljšanju postojećeg državnog puta I reda broj 25.1 Požarevac – Veliko Gradište – Golubac – Donji Milanovac – Đerdap I (Rumunija) u postojećem koridoru;

– rekonstrukcija, rehabilitacija i opremanje državnih puteva II reda (u postojećim koridorima) na Planskom području dovođenjem svih elemenata na nivo koji odgovara datom rangu a u skladu sa ekonomskim mogućnostima; kao prioritet se izdvajaju deonice postojećeg puta broj 105 (sa eventualnim razmatranjem mogućnosti prekategorizacije, uz proveru i saglasnost upravljača državnih puteva) kao i putevi broj 103 i 214a;

– provera (kroz izradu studijsko-tehničke dokumentacije) neophodnosti izgradnje i iznalaženje najpovoljnije pozicije novog drumskog mosta na Dunavu (na potezu između Dubravice i Rama); novi most bi omogućio znatno poboljšanje saobraćajne povezanosti područja sa Vojvodinom kao i sa susednom državom Rumunijom;

– izgradnja trotoara na deonicama javnih puteva kroz naseljena mesta (prioritetno na deonicama državnih puteva); uređenje stajališta javnog prevoza u skladu sa zakonom i važećim propisima (izgradnja niša);

– izmeštanje dela opštinskog puta OP10 zbog izgradnje industrijskog koloseka u zoni naselja Drmno (u dužini od oko 1,4 km); izgradnja alternativnog pravca približno iste dužine;

– izgradnja novog opštinskog puta od naselja Dragovac do državnog puta broj 24 dužine oko 1,4 km; orijentaciona stacionaža priključka novog opštinskog puta na državni put I reda je km 274+803;

– izgradnja novog opštinskog puta (po trasi postojećih nekategorisanih, šumskih i poljskih puteva) od Manastira Rukumija (veza sa opštinskim putem OP8) do naselja Klenovnik u dužini od oko 3,0 km; izgradnjom ovog puta ostvaruje se kontinuitet u kretanju na pravcu Bradarac – Manastir Rukumija – Klenovnik;

– izgradnja novog opštinskog puta od novog puta Rukumija – Klenovnik, istočnim i severoistočnim obodom kopa u zatvaranju Klenovnik, i dalje, prema naselju Kostolac selo u dužini od oko 3,0 km; rekonstrukcija i poboljšanje saobraćajnica u naselju Kostolac selo u dužini od oko 0,7 km, čime će se ostvariti povezivanje novog opštinskog puta sa postojećim putem OP5;

– izgradnja novog opštinskog puta između naselja Klenovnik i planiranog puta sa tehničkim elementima državnog puta II (od postojeće obilaznice puta broj 25.1 prema naselju Petka) u pravcu istok – zapad, orijentacione dužine 1,5 km; stacionaža priključka novog puta na postojeći državni put DP-103 je oko km 2+442;

– rekonstrukcija postojećeg puta između starog Kostolca i gradskog naselja Kostolac (poprečna veza opštinskog puta OP5 – pored parovoda), u dužini od oko 1,7 km, čime se stvaraju uslovi za dobijanje funkcionalnog ranga opštinskog puta; izgradnjom/produženjem ovog puta u dužini od oko 0,3 km ostvaruje se veza i sa novim putem regionalnog značaja na desnoj obali Dunava

– izgradnja novog opštinskog puta, po trasi nekategorisanog puta, između naselja Kurjače (opština Veliko Gradište) i Kličevca (orijentaciona dužina oko 4 km); stacionaža priključka novog opštinskog puta na postojeći državni put DP-105 je oko km 7+095 i

– izgradnja opštinskog puta u južnom delu Planskog područja između naselja Poljana (sa orijentacionom stacionažom priključka na državni put DP-103 km 18+988) i naselja Šljivovac (opština Malo Crniće) sa dužinom od oko 2,1 km.

Prilikom projektovanja i izgradnje novih opštinskih puteva koristiti princip maksimalnog korišćenja postojećih nekategorisanih puteva sa minimizacijom novog zauzimanja poljoprivrednog, šumskog zemljišta i slično ali sa obezbeđenjem elemenata za bezbedna kretanja korisnika.

Rekonstrukcija i rehabilitacija postojećih opštinskih puteva realizovaće se u postojećim koridorima, po prioritetima određenim kroz planove jedinica lokalne samouprave i u skladu sa ekonomskim mogućnostima lokalne zajednice.

Za period posle 2022. godine i potencijalnog izmeštanja naselja Ostrovo, Batovac i Dubravica (zbog eventualne eksploatacije zapadnog lignitskog ležišta „Dubravica”), rezerviše se i koridor za izgradnju opštinskog puta dužine od oko 3,1 km, na potezu između postojećeg državnog puta I reda br.107b i naselja Brežane, čime će se ostvariti kontinuitet u lokalnim kretanjima na pravcu Kostolac – Petka – Brežane.

Izgradnja novih puteva, kao i rekonstrukcija postojećih treba da bude u skladu sa važećim zakonima, uslovima i tehničkim propisima za projektovanje vangradskih puteva predviđenog ranga (Tabela 22).

Tabela 22. Uslovi za projektovanje mreže vangradskih puteva

Projektni elementi

Kategorija puta

Državni putevi I reda

Državni

putevi

II reda

Opštinski putevi

Autoputevi

Ostali državni putevi I reda

Računska brzina Vmin (km/h)

>100

100 (80)

80(60)

60(40)

Horizontalne krivine Rmin (m)

>450

450 (250)

250 (120)

120 (45)

Podužni nagib imaks(%)

5

5(6)

6(8)

8(10)

Širina kolovoza (m)

2h3,75 (2h3,5) po smeru

2h3,5 (2h3,25)

2h3,25 (2h3,0)

2h2,75

Širina ivične trake (m)

0,5-1,0

0,35

0,25-0,35

0,25 (0,20)

Širina bankine (m)

2h1,5

2h1,5

2h1,5

2h(1,00-1,25)

Širina rigole (m)

2h(0,6-1,0)

2h(0,6-1,0)

2h(0,6-1,0)

2h(0,6-1,0)

Kolovozna konstrukcija

savremena fleksibilna

savremena fleksibilna

savremena fleksibilna

savremena fleksibilna

Širina zaštitnog pojasa sa obe strane puta (m)

40

20

10

5

* Napomena: Osnovni elementi predloženi su na osnovu Zakona o javnim putevima (S.G.RS br. 101/05 i 123/07) i Pravilnika o uslovima koje sa aspekta bezbednosti saobraćaja moraju da ispunjavaju putni objekti i drugi elementi javnog puta (S.G.RS broj 50/11)

Osim izgradnje, rekonstrukcije i rehabilitacije puteva, na celoj mreži (posebno na mreži opštinskih puteva) treba izvršiti uspostavljanje ili zamenu dotrajale saobraćajne signalizacije.

U Tabeli 23. date su ukupne dužine državnih i opštinskih puteva na kojima treba izvršiti intervencije kao i orijentacioni bilans površina za izgradnju novih deonica puteva u planskom periodu.

Realizacijom predloženog koncepta razvoja putne mreže, ukupna dužina državnih puteva na Planskom području iznosiće oko 132 km, od čega je oko 38 km I, a oko 94 km II reda. Mreža opštinskih puteva će se sa postojećih 77 km povećati na oko 120 km, ali treba imati u vidu da je značajan deo opštinskih puteva nastao prekategorizacijom državnih puteva (oko 28 km).

Ukupna kategorisana putna mreža na Planskom području (državni i opštinski putevi) imaće dužinu od oko 252 km, a gustina mreže će sa postojećih 36,2 km/100 km² biti povećana na oko 46,2 km/100 km².

Tabela 23. Planirane intervencije na putnoj mreži u planskom periodu i orijentacioni bilans površina

Koridor puta

Pojas puta

Dužina (km)

Širina (m)

Površina (ha)

Širina (m)

Površina (ha)

Putevi koje treba izgraditi

Državni put II reda sa pešačko-biciklističkom stazom

28,5

200

570,00

Oko 25

71,25

Državni put II reda

9,0

40

36,00

20

18,00

Opštinski put

14,6

20

29,20

10

14,60

Ukupno

52,1

635,20

103,85

Putevi koje treba ukinuti/izmestiti

Opštinski

3,6

-

-

Putevi koje treba rekonstruisati

Nekategorisani u opštinski

3,0

20

6,00

10

3,00

Ukupno na Planskom području

641,20

106,85

* Napomena: Širina putnog pojasa je orijentaciona

Tabela 24. Dužina kategorisane putne mreže 2008/2022. godine

Područje

Ukupna dužina (km)

Državni putevi I reda

(km)

Državni putevi II reda

(km)

Opštinski putevi

(km)

2008.

2022.

2008.

2022.

2008.

2022.

2008.

2022.

Grad Požarevac

179

234

43

32

71

94

65

108

Opština Veliko Gradište (Ko Kurjače, Majilovac, Sirakovo)

18

18

6

6

-

-

12

12

Ukupno Plansko područje

197

252

49

38

71

94

77

120

Kada su u pitanju ostali objekti saobraćajne infrastrukture, vezani za razvoj drumskog saobraćaja, ovim Planom zadržavaju se postojeće lokacije stanica za snabdevanje gorivom a izgradnja novih nije planirana. Ukoliko se u narednom planskom periodu ukaže potreba za izgradnjom novih stanica za snabdevanje gorivom, njihov položaj i kapaciteti će biti određeni kroz izradu odgovarajuće planske dokumentacije.

Osim razvoja mreže puteva, planiran je i dalji razvoj i unapređenje javnog drumskog putničkog saobraćaja (prigradskog i gradskog) kroz uvođenje novih linija i prilagođavanje redova vožnje ciljnim korisnicima (školska populacija, radni kontigent i slično). Unapređenje i favorizovanje javnog prevoza putnika dugoročno može uticati na vidovnu raspodelu putovanja stanovnika i smanjenje upotrebe putničkih automobila, što će doprineti smanjenju negativnih efekata koje individualni drumski saobraćaj nosi sa sobom (smanjenje buke, aerozagađenja i slično). U skladu sa Zakonom o javnim putevima i pratećim podzakonskim aktima, predviđena je i izgradnja i opremanje niša na stajalištima javnog prevoza u koridorima javnih puteva. Izgradnja niša će uticati na efikasnije odvijanje javnog prevoza i povećanje bezbednosti svih učesnika u saobraćaju.

Mreža železničkih pruga

U skladu sa Prostornim planom Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 88/10) i razvojnim planovima JP „Železnice Srbije”, na Planskom području, u dugoročnom periodu, predviđeno je sledeće:

– rekonstrukcija i modernizacija železničke pruge Mala Krsna – Požarevac – Bor – Rasputnica 2 (Vražogrnac) u postojećem koridoru, koja podrazumeva građevinsku rekonstrukciju i izgradnju stabilnih postrojenja električne vuče, kako bi ona postala elektrificirana železnička pruga na celoj svojoj dužini; neophodno je i podizanje nivoa osiguranja u regulisanju železničkog saobraćaja uvođenjem APB (automatski pružni blok) sistema osiguranja;

– rekonstrukcijom i modernizacijom regionalne pruge Mala Krsna – Vražogrnac (deonice od Požarevca) treba omogućiti sledeće: slobodan profil za saobraćaj vozila sa tovarnim profilom UIC-GC i lake motorne putničke vozove, najveći dozvoljeni pritisak po osovini vozila 22,5 t, najveći dozvoljeni pritisak po pružnom metru 8,0 t, najveću dozvoljenu brzinu za saobraćaj putničkih motornih vozova 100 km/h; i

– železnica zadržava železničko zemljište i koridore svih ranije ukinutih pruga.

Rekonstrukcija i modernizacija železničkih kapaciteta (pruga i postrojenja) treba da bude urađena uz poštovanje svih uslova i normativa iz Zakona o železnici („Službeni glasnik RS”, broj 18/05) i odgovarajućih pratećih pravilnika.

JP „Železnice Srbije” nije iskazala interes za rekonstrukciju lokalne železničke pruge Požarevac – Kostolac (u skladu sa uslovima nadležnog javnog preduzeća, železnica zadržava koridore svih ukinutih pruga pa je na grafičkim prilozima ovog Plana prikazana postojeća trasa), međutim postoji zainteresovanost subjekata elektroprivrede i rudarstva za ponovno stavljanje ove javne pruge u funkciju. Osposobljavanje lokalne pruge za saobraćaj (rekonstrukcijom, rehabilitacijom i izgradnjom), pored ekonomičnijeg vida transportovanja robe, efekte bi imalo i na celokupni transportni sistem Planskog područja, jer bi došlo do preraspodele dela transporta robe i ljudi sa drumskog na železnički saobraćaj. Na postojećoj putnoj mreži došlo bi do oslobađanja od dela teretnih tokova a samim tim bi došlo i do znatnog povećanja kvaliteta životne sredine u neposrednom okruženju.

Eventualna rekonstrukcija, modernizacija i izgradnja lokalne pruge (Požarevac) – rasputnica Sopot Požarevački – Kostolac, kao i produženje pruge do budućeg robnog pristaništa kod TE „Kostolac A”, biće definisana razradom kroz odgovarajuću plansku i tehničku dokumentaciju, uz uslov da predmetna pruga ne prolazi kroz centralni deo naselja Kostolac i da broj ukrštaja sa putnom infrastrukturom bude sveden na minimum.

U skladu sa razvojnim planovima eksploatacije uglja u Kostolačkom basenu i proizvodnje električne energije, planirano je povezivanje TE „Kostolac B” na postojeću železničku mrežu industrijskom prugom koja počinje od stanice Stig, prelazi preko blago nagnute ravnice prema Drmnu, koristeći postojeći prostor bivšeg industrijskog koloseka u dužini od oko 7 km. Nakon napuštanja lokacije bivšeg koloseka trasa ide paralelno sa montažnim placem, a u nastavku pored naselja Drmno, obilazeći ga sa zapadno-severozapadne strane, do TE „Kostolac B”. Ukupna dužina planirane industrijske pruge iznosi oko 14 km, a ukuljučujući i sve koloseke u okviru TE „Kostolac B”, oko 23 km. Elektrifikacija nove industrijske pruge nije planirana.

Za povezivanje energetskih kompleksa na javnu železničku prugu urađena je Prethodna studija opravdanosti sa Generalnim projektom izgradnje industrijskog koloseka od TE „Kostolac B” do postojeće železničke mreže za potrebe PD „Termoelektrane i kopovi Kostolac” a detaljna razrada koridora predviđene industrijske pruge Stig – Drmno – TE „Kostolac B” je sastavni deo ovog Plana.

Železnički robno transportni terminali

Svaka železnička stanica otvorena za prijem i otpremu robe na pruzi Mala Krsna – Požarevac – Bor – Rasputnica 2 (Vražogrnac) predstavlja potencijalni robni terminal.

Železnica ima na raspolaganju velike površine zemljišta i skladišnog prostora na kvalitetnim lokacijama u neposrednoj blizini postojećih železničkih stanica. Razvojem društva i transporta došlo je do promene strukture i obima prevoza železnicom, pa samim tim i do promene potražnje za železničkim prevoznim uslugama. Promene na transportnom tržištu železnica teži da prati svojim prilagođavanjem (organizacionim promenama) potrebama korisnika prevoza.

Planira se da se na postojećim železničkim stanicama, na mestima gde tržište to zahteva, organizuju železnički robno transportni terminali, namenjeni za pružanje skladišnih, manipulativnih i prevoznih usluga lokalnoj privredi, kao i mogućnost kombinovanog i kontejnerskog transporta, uz upotrebu mobilnih kontenerskih manipulatora, a sve zbog pružanja kompletnih železničkih prevoznih usluga.

Luke i pristaništa

Plansko područje ima izvanredan položaj u pogledu mogućnostima za razvoj, kako putničkog, tako i teretnog rečnog saobraćaja i transporta. Kao svoje granice ima reku Dunav na severu (deo evropskog koridora VII) koja je plovna na celoj svojoj dužini, reku Veliku Moravu na zapadu, koja je u granicama Plana, takođe, plovna i u određenoj meri se može iskoristiti za razvoj rečnog saobraćaja, a kroz područje protiče i reka Mlava koja se određenim tehnološkim rešenjima u delu toka od TE „Kostolac B” do ušća u Dunav, takođe, može koristiti za razvoj ovog vida saobraćaja.

Prema Prostornom planu Republike Srbije, na ovom području nije planirana izgradnja javnih luka i pristaništa od šireg, međunarodnog i državnog značaja, ali je istaknuta potreba za unapređenje i razvoj rečnog transporta kroz izgradnju javnih luka i pristaništa od značaja za lokalne zajednice i to:

– luke za sopstvene potrebe – luke koje bi gradila industrijska preduzeća, koje su nacionalnog značaja; i

– luke za male brodove – marine, koje bi se gradile privatnim kapitalom.

U skladu sa razvojnim planovima rudarskih aktivnosti i planovima TE-KO „Kostolac”, kao i u skladu sa planovima aktiviranja i valorizacije turističkih potencijala, na Planskom području je predviđena izgradnja sledećih objekata rečnog transporta:

– robno pristanište na dunavskom kanalu u Kostolcu, pored TE „Kostolac A”;

– putničko pristanište na Dunavu, u neposrednoj blizini postojećeg sportsko-turističkog aerodroma (rekonstrukcija, rehabilitacija i osavremenjavanje postojećeg pristaništa);

– marina na Dunavu, nizvodno pored putničkog pristaništa;

– prelaz za skele na Dunavu (na lokaciji Dubravica); i

– putničko pristanište i marina na obali Velike Morave u blizini Ljubičevskog drumsko-železničkog mosta.

Optimalni kapaciteti, mikro lokacija i potrebne površine za izgradnju planiranih pristaništa i marina na području Plana definisaće se odgovarajućom planskom i tehničkom dokumentacijom.

Većina predloženih lokacija za izgradnju novih i osavremenjavanje postojećih putničkih pristaništa i marina je povezana postojećim ili planiranim javnih putevima. Planirana robna pristaništa su, prvenstveno, namenjena za potrebe termoenergetskog kompleksa (dopremanje i otpremanje robe), a povezanost pristanišnih kapaciteta i objekata termoelektrana biće ostvarena izgradnjom internih saobraćajnica.

Ostali vidovi saobraćaja

Kada je u pitanju razvoj ostalih vidova saobraćaja na Planskom području, planirano je sledeće:

– postojeći sportsko-turistički aerodrom, lociran između Kostolačkog rukavca i desne obale Dunava, zadržava se na postojećoj lokaciji i sa postojećom funkcijom; u narednom planskom periodu, u skladu sa opštim razvojem i mogućnostima, potrebno je izvršiti rehabilitaciju poletno-sletne staze i osavremenjavanje tehničkih uređaja i opreme; predviđena je izrada prethodne studije opravdanosti za novi sportsko-turistički aerodrom na lokaciji u blizini Ljubičeva; planirana je i izgradnja helidroma u okviru građevinskog područja Požarevca i građevinskog područja Kostolca a tačne lokacije će biti utvrđene u saradnji lokalne uprave i Direktorata civilnog vazduhoplovstva Republike Srbije;

– u okviru planiranog saobraćajnog koridora koji se prostire uz desnu obalu Dunava, od granice sa teritorijom grada Smederevo prema Ramu u opštini Veliko Gradište, predviđena je i izgradnja pešačko – biciklističke staze u cilju favorizovanja izletničkog, rekreativnog i turističkog saobraćaja; izgradnjom ove staze do Rama ostvariće se veza sa osnovnom trasom trans-evropske biciklističke rute (Eurovelo 6) koja se pruža levom obalom Dunava do Kovina, a u nastavku ruta se pruža desnom obalom Dunava prema Crnom moru; i

– dugoročno, pored izgradnje biciklističkih staza na području grada Požarevca i gradskog naselja Kostolac (razrada kroz odgovarajuću plansku i urbanističku dokumentaciju), predviđa se razvoj biciklističkog saobraćaja izgradnjom staza koje će povezivati gradsko područje Požarevca sa planiranom stazom na desnoj obali Dunava; trase biciklističkih koridora utvrdiće se odgovarajućim planovima.

3.2. Korišćenje voda i vodoprivredna infrastruktura

Koncepcija razvoja hidrotehničkih sistema je usklađena sa strategijom PPRS i VOS prema kojoj se na jedinstvenom vodoprivrednom prostoru Republike Srbije razvijaju dve klase sistema: regionalni sistemi za snabdevanje vodom naselja i rečni sistemi – u okviru kojih se realizuju objekti i mere za integralno korišćenje, uređenje i zaštitu voda. Na Planskom području su već oformljeni podsistemi u okviru pomenute dve klase sistema.

1) Požarevački vodovodni podsistem formira se u okviru Moravsko-mlavskog regionalnog sistema za obezbeđivanje vodom naselja. Osnovna konfiguracija Požarevačkog vodovodnog podsistema je već realizovana, te su dalje aktivnosti – proširenje obuhvata vodovodnog sistema na nova naselja i izvorišta – koncepcijski potpuno usklađene sa razvojem Moravsko-mlavskog regionalnog sistema.

2) U okviru Rečnog sistema Velike Morave, na području grada Požarevca realizuje se podsistem na najnizvodnijoj deonici Velike Morave, koju uokviruju pet zaštitnih kaseta: na desnoj obali – Dubrovačka kaseta i kasete Brežane i Dragovac, na levoj obali dve kasete – Godominska kaseta i kaseta Osipaonica – Lozovik. Taj podsistem donjeg toka Velike Morave ima zaokruženu konfiguraciju sa gledišta objekata zaštite od poplava (nasipi, drenažni sistemi), a biće dopunjavan radovima koji treba da prate planiranu izgradnju HE Ljubičevo u okviru moravskog sistema hidroelektrana. Radi se o nadvišenju i ojačanju već postojećih zaštitnih nasipa da mogu da prime trajan uspor, dopuni sistema za kontrolu režima podzemnih voda u priobalju (magistralni drenažni kanal duž nasipa), kao i merama zaštite voda. Ključna mera zaštite kvaliteta voda je rekonstrukcija i proširenje kanalizacionog sistema Požarevca, obnova i povećanje kapaciteta PPOV Požarevca, kao i regulaciono i ekološko uređenje recipijenta – kanala Požarevac – Brežane. U mere zaštite kvaliteta voda spada i neophodna sanitacija i kanalisanje više manjih naselja.

3) U okviru Rečnog sistema Tok Dunava potpuno je definisan sistem korišćenja voda, uređenja korita i priobalja na čitavom merodavnom potezu Dunava. Taj zaštitni sistem, koga čine nasipi dimenzionisani za zaštitu od povodnja Dunava verovatnoće 1% i sistemi zaštite priobalja, u budućnosti će se samo obnavljati i dopunjavati, kako bi se ostvarivali zahtevani kriterijumi zaštite. Ta deonica rečnog sistema Dunava dopunjavaće se objektima za zaštitu kvaliteta voda – realizacijom PPOV u Kostolcu, ali i u merodavnom širem okruženju (PPOV Smederevo, US Steel). U delu priobalja Dunava gde se predviđa razvoj površinskog kopa „Drmno” potrebno je izvršiti rekonstrukciju sistema odbrane priobalja od uspora voda Dunava kroz sinhronizovanu izradu tehničke dokumentacije za vodoprivredne i rudarske aktivnosti.

Snabdevanje vodom

U zoni uticaja površinskih kopova i njihovih sistema za odvodnjavanje došlo je do poremećaja režima površinskih voda. Ti poremećaji u nizu seoskih naselja otežavaju ili onemogućavaju individualno snabdevanje vodom. Taj proces će se vremenom pogoršavati u zoni kopa „Drmno” (Kličevac), dok će se stanje popraviti nakon rekultivacije u zonama gde su završene rudarske aktivnosti. To će se rešavati istovremenim delovanjem u dva pravca: 1) dalji razvoj Požarevačkog vodovoda i njegovo prerastanje u Požarevački podsistem u okviru Moravsko-mlavskog regionalnog sistema za snabdevanje vodom naselja i 2) realizacija lokalnih vodovoda tamo gde se mogu obezbediti lokalna izvorišta dobrog kvaliteta (Bradarac, Maljurevac, Bubušnica, Kličevac i druga naselja).

Požarevački vodovodni sistem, koji sada snabdeva Požarevac i Kostolac, kao i sela Ćirikovac, Klenovnik, Petka, selo Kostolac i Drmno, i dalje će se naslanjati na sledeća izvorišta: 1) „Ključ”, u moravskom aluvionu, ukupnog računskog kvaliteta oko 300 l/s, u kome su već uspostavljeni propisani režimi zaštite na oko 40 ha; 2) „Lovac”, u aluvionu Dunava okvirnog kapaciteta oko 100 l/s; „Meminac”, koje se sada ne koristi, ali koga i dalje treba štititi kao potencijalno izvorište, jer je moguća njegova revitalizacija; 3) „Petka”, koje je sada ugroženo radovima, ali koje i dalje treba štititi, kao potencijalno važno izvorište; 4) „Zabela”, kapaciteta oko 30 l/s, koje će se vremenom uključiti u objedinjeni sistem PV; i 5) „Jagodica”, na gornjem Kostolačkom ostrvu. S obzirom na potencijalne rezerve uglja, nafte i gasa na Gornjem Kostolačkom ostrvu prilikom izbora lokacije za objekte PPV-a, rezervoara i pumpne stanice za korišćenje vode iz izvorišta „Jagodica” obezbediti saradnju sa organima nadležnim za rudarstvo i energetiku.

Treba imati u vidu i mogućnost korišćenja relativno velikih količina voda koje se iz drenažnih bunara, raspoređenih po obodu kopa, ispumpavaju iz podzemnih slojeva i upuštaju u recidijent vodotoka, uz neophodne provere kvaliteta voda, uslova korišćenja i načina upravljanja izvorištem i kontrole sanitarno-higijenskih parametara.

Požarevački vodovod imaće prstenastu strukturu u jezgru konzumnog područja, sa izvorištima koja se nalaze na krajevima sistema i sa magistralnim kracima prema naseljima po obodu. Sistemom rezervoara u okviru osnovnog vodovodnog prstena i na glavnim magistralni odvajcima, ostvarivaće se dobra hidraulička stabilnost sistema. Treba ostvariti ukupnu zapreminu rezervoara takvu da specifična zapremina po korisniku ne bude manja od 300 l. Obnovom mreže Požarevački vodovod treba da gubitke svede na manje od 20% i da specifičnu potrošnju dovede u granice ne veće od oko 250 l/korisnik∙dan. Uz takve uslove, koji su realni i ostvarivi nakon rekonstrukcija sistema, ali i nakon uvođenja realne cene vode13, ocenjuje se da PV može i oko 2022. godine da sa zahtevanom visokom obezbeđenošću podmiruje potrebe tog važnog vodovodnog sistema isključivo iz podzemnih voda. Očekuje se da bi u tom vremenskom preseku zahtev konzuma u danu maksimalne potrošnje bio ne veći od 560 l/s.

Za razvoj Požarevačkog vodovoda (PV) važni su i sledeći uslovi: 1) ukoliko se na PV priključuje naselje koje je do tada imalo vlastiti lokalni vodovod, čije se izvorište kopovima fizički ne uništava, to izvorište treba sačuvati za korišćenje u eventualnim havarijskim situacijama; 2) svi potrošači u sistemu treba da imaju svoje vodomere; i 3) mernim sistemom u čvorovima i granama sistema treba sistem učiniti hidraulički osmotrivim, kako bi se obezbedilo stalno praćenje potrošnje u pojedinim delovima sistema i gubici u mreži.

Kanalisanja naselja i kvalitet voda

Polazišta su: 1) princip striktne separacije kanalizacija; 2) rekonstrukcija i proširenje obuhvata kanalizacije za otpadne vode gradskog naselja Požarevac i gravitirajućih naselja; 3) proširenje kišne kanalizacije; 4) uređenja kanala Požarevac – Brežane kao glavnog odvodnika; 5) rekonstrukcija i proširenje PPOV, sa mehaničkim i biološkim prečišćavanjem; 6) rekonstrukcija i proširenje obuhvata kanalizacije za otpadne vode naselja Kostolac i gravitirajućih naselja Klenovnik i Petka; 7) realizacija PPOV Kostolac na planiranom mestu kraj kanala za odvođenje tople vode iz TE; 8) preduzeća iz industrijske zone Požarevca mogu da upuštaju otpadne vode u gradski kolektor koji vodi prema PPOV, pod uslovom da predtretmanom iste dovedu do nivoa MDK koji je propisan Pravilnikom; 9) preduzeća koja promenom prečišćavanjem otpadnih voda u svom krugu iste dovede do nivoa MDK koji je propisan za IIb klasu, mogu prečišćene vode upuštati neposredno u Brežanski kanal; 10) seoska naselja, posebno ona koja se nalaze u nizu duž obale Mlave mogu realizovati zajedničke grupne kanalizacione sisteme sa PPOV kompaktnog tipa; i 11) domaćinstva koja zbog svog položaja ne mogu da se priključe na kanalizacione sisteme obavezna su da problem otpadnih voda reše propisnim vododrživim septičkim jamama.

Voda za tehnološke potrebe

Način snabdevanja vodom tehnoloških korisnika (termoelektrana i industrije) propisan je u PPRS: Za te potrebe voda se zahvata iz rečnih sistema i za tu svrhu se ne mogu koristiti akviferi vode koja imaju karakter izvorišta za snabdevanje naselja. Način obezbeđenja vode za snabdevanje termoenergetike je uspešno rešen na postojećim TE – dovođenjem vode iz glavnog toka Dunava jednim, a odvođenje zagrejane vode drugim, posebnim koritom. Taj način snabdevanja vodom se zadržava i pri proširenju termoenergetskih kapaciteta.

Hidroenergetsko korišćenje voda

Uslovi hidroenergetskog korišćenja Dunava su potpuno determinisani Konvencijom o eksploataciji sistema po režimu „69,5 i više”, koji predviđa mogućnost podizanja uspora na ušću Nere do kote 70,40 mnm. Za hidroenergetsko korišćenje je predviđena i Velika Morava, gde se kao najnizvodnija u kaskadi od pet planiranih HE na Velikoj Moravi predviđa izgradnja HE „Ljubičevo” na km 25+00. Planiran uspor od HE Ljubičevo nema hidrauličke interakcije sa zonom u kojoj se realizuju površinski kopovi.

Plovidbena infrastruktura

Povoljni plovidbeni uslovi na Dunavu omogućavaju izgradnju: 1) luke za TE-KO „Kostolac”, sa opcijama: na toku Dunava, u zoni sela Kostolac; u kanalu za dovod hladne vode do TE, bagerovanjem osposobljenom za tu svrhu; na Velikoj Moravi kod Ljubičevskog mosta; 2) pristaništa za „belu flotu” na Kostolačkom ostrvu u blizini sportskog aerodroma; 3) marina: na Dunavu na Kostolačkom ostrvu naspram Stojkove ade; i u nekoj od starača Velike Morave, namenski uređene za tu svrhu.

Zaštita od voda

Sistem zaštite od voda je realizovan i potrebni su radovi na održavanju i na dopuni sistema – ukoliko dođe do pogoršanja režima velikih voda. Nasipi Dunava i donjeg toka Velike Morave su dimenzionisani za povodanj verovatnoće 1%. Zaštitna visina nasipa je realizovana u opsegu 1,2÷1,7 m, ali su delom već smanjene zbog delovanja procesa zasipanja i morfoloških deformacija korita. Iste kriterijume treba sprovesti i na V. Moravi. Treba ponovo analizirati računske velike vode (ranija analiza je rađena tokom projektovanja HE Đerdap 1 i preispitati pouzdanost zaštitnih sistema. Zaštita priobalja od velikih voda Mlave treba da ima isti stepen pouzdanosti (1%), a kopove lokalno braniti od povodanja verovatnoće 0,2%. Zbog planiranih rudarskih radova u blizini desne obale Dunava, neophodno je izvršiti preispitivanje i rekonstrukciju sistema zaštite priobalja od uspora voda Dunava.

––––––––––––––

13 Realna cena vode je obavezujući uslov, bez koga se ne mogu ostvariti ciljni zahtevi u domenu snabdevanja naselja vodom. Ta cena podrazumeva da se njome pokrivaju svi troškovi proste reprodukcije, troškovi zaštite izvorišta, kao i oko 30% od troškova proširene reprodukcije, kako bi se pokrili troškovi istraživanja i projektovanja.

3.3. Energetska infrastruktura

Elektro-energetska infrastruktura

Budući razvoj energetske infrastrukture treba da bude podređen ostvarivanju ciljeva prostornog razvoja i ekološko-prostorne zaštite i uređenja na Planskom području. U svim infrastrukturnim sistemima (elektrovodovi, toplovodi, naftovodi, gasovodi), prenos, distribucija i korišćenje energije treba da se odvijaju u skladu s principima i kriterijumima održivog razvoja.

Razvoj prenosne mreže na Planskom području mora da prati rastuće potrebe za električnom energijom. U cilju sigurnijeg i pouzdanijeg snabdevanja potrošača u planskom periodu do 2015. godine nastaviće se dalji razvoj rekonstrukcijom TS 110/35 kV Požarevac i dalekovoda 110 kV Beograd 3 – Kostolac.

U periodu do 2022. godine, doći će do ulaska u pogon novog bloka od 600 MW, alternativno 2 x 350 MW (2019/2020. godine) sa nadkritičnim parametrima. Raspoloživa slobodna polja 400 kV u razvodnom postrojenju „Drmno” omogućavaju da se priključi novi blok. Za njegovo priključenje potrebno je opremiti polja br. 3. razvodnog postrojenja novom opremom, na način da se oformi novo generatorsko polje priključeno na oba sabirnička sistema. U ovako opremljeno polje uvela bi se spojna veza prema odgovarajućem blok-transformatoru nove generatorske jedinice, i izvršilo priključenje novog termo-bloka na prenosnu mrežu.

Analize u Studiji perspektivnog razvoja visokonaponske prenosne mreže EMS u periodu 2020/2025. godine pokazale su da sagledavani rasplet 400 kV dalekovoda iz RP „Drmno” omogućava zadovoljavajući nivo sigurnosti u plasmanu snage TE „Kostolac B”, i u periodu kada bude izgrađen treći blok.

Kada su u pitanju priključni dalekovodi ukazuje se da će dalekovodi 400 kV (DV 401/1 i DV 401/2), koji danas povezuju RP „Drmno” sa TS Beograd 8 i HE Đerdap 1, zbog starosti morati da se revitalizuju, kako bi se povećala njihova pouzdanost u eksploataciji i istovremeno omogućili uslovi za nesmetan plasman proizvodnje „TE Kostolac B” u budućnosti.

Na osnovu „Studije perspektivnog razvoja” koja je uradio Institut „Nikola Tesla” iz Beograda pokazuje se neophodnost što hitnije izgradnje TS 110/35/10 kV „Požarevac 2” sa priključnim dvostrukim 110 kV vodom.

Lokacija TS 110/35/10 kV „Požarevac 2” planirana je kod hipodroma u Požarevcu na katastarskoj parceli br. 6874/4 k.o. Požarevac. Na 110 kV naponskom nivou TS 110/35/10 kV „Požarevac 2” predviđeno je spoljno postrojenje sa dva sistema sabirnica i ukupno pet polja (2TR + 2DV + 1REZ). Transformacija 110/35/10 kV je sa dva energetska transformatora snage 31,5/31,5/10,5 MVA. Postrojenja 35 kV i 10 kV predviđena su za unutrašnju montažu. Postrojenje 35 kV predviđeno je sa 20 ćelija (2TR + 2M + 1SP + 8DV + 7REZ), a postrojenje 10 kV sa 40 ćelija (2TR + 2M + 1SP + 2KTM + 19DV + 14REZ). TS 110/35/10 kV „Požarevac 2” se priključuje na postojeći dupli 110 kV nadzemni vod TE Kostolac – TS 220/110 kV „Smederevo 3” (postojeći dalekovod 110 kV 1144 A i 1144 B) između seoskih naselja Živica i Brežane. Od postojećeg duplog 110 kV nadzemnog voda TE Kostolac – TS 220/110 kV „Smederevo 3” do TS 110/35/10 kV „Požarevac 2” potrebno je izgraditi dupli dalekovod 110 kV na čelično-rešetkastim stubovima 2 x (3 x Al/Če 240/40 mm²) sa OPGW užetom. Ukupna dužina priključnog duplog 110 kV nadzemnog voda za TS 110/35/10 kV „Požarevac 2” iznosi oko 6 km.

Trafostanica je predviđena za potrebe napajanja električnom energijom industrijske zone grada Požarevca, kao i dvostrukog napajanja postojećih TS 35/10 kV u gradu Požarevcu i poboljšanja napajanja potrošača na širem području grada Požarevca. U prvoj fazi predviđeno je napajanje postojećih trafostanica 35/10 kV i 10/0,4 kV u Požarevcu, sa ukupnom jednovremenom snagom od 18 MW. U drugoj fazi predviđa se napajanje buduće nove industrijske zone koja se procenjuje na dodatnih jednovremenih 20 MW. Time bi se znatno rasteretila TS 110/35 kV „Požarevac 1” sa trenutnim režimom opterećenja od 55 MW, a koje u pojedinim periodima prevazilazi i 90% instalisane snage. S obzirom na to da TS 110/35kV „Požarevac 1” ne karakteriše faktor sigurnosti N-1, izgradnjom TS 110/35/10kV „Požarevac 2” bi se značajno poboljšala pouzdanost napajanja potrošača.

U cilju dvostranog napajanja TS 110/35 kV „Veliko Gradište” jedna od varijanti je izgradnja 110 kV nadzemnog voda Drmno – Veliko Gradište čija bi trasa najvećim delom bila paralelna sa trasom postojećeg 110 kV nadzemnog voda, kojim se napaja TS 110/35 kV „Veliko Gradište”. Druga varijanta je izgradnja 110 kV nadzemnog voda Neresnica – Veliko Gradište.

Na 35 kV naponskom nivou planirana je izgradnja 35 kV nadzemnog voda od trafostanice 110/35 kV „Požarevac 1” do trafostanice 35/10 kV „Kostolac 2” koridorom „Ćirikovac – Kostolac”. Takođe, postoji i varijanta izgradnje nove TS 35/10 kV „Zvezda” sa 2 h 8 MVA, locirana severno od grada, i kablovskog voda od TS 110/35 kV „Požarevac 1” dužine 7 km. U cilju povećanja sigurnosti i kvaliteta u snabdevanju električnom energijom planirana je izgradnja trafostanica 10/0,4 kV, 10 kV nadzemnih vodova, kao i rekonstrukcija postojeće niskonaponske mreže 0,4 kV koja podrazumeva zamenu drvenih stubova betonskim, kao i provodnika od AL/ČE užeta samonosivim kablovskim snopom. Iz trafostanice 35/10 kV „Kostolac 2” predviđeni su radovi na priključenju pojedinih 10 kV vodova, koji se trenutno napajaju iz trafostanice 35/10 kV „Kostolac 1” (veza trafostanica 35/10 kV „Kostolac 2” – 10/0,4 kV „Jug”, veza trafostanica 35/10 kV „Kostolac 2” – CS Kolište).

Zbog potrebe razvoja površinskog kopa „Drmno”, odnosno, podizanja kapaciteta sa sadašnjih 9 na 12 miliona t uglja godišnje u 2018. godini, potrebno je izgraditi nove trafostanice na odgovarajućim lokacijama. Spisak novih trafostanica se nalazi u Tabeli 25.

Tabela 25. Spisak TS koje će biti izgrađene do 2022. godine na području rudarskog basena

Red. br.

Korisnik objekta

OBJEKAT

Br. TR

Prenosni odnos

Instalisana snaga (MVA)

U pogonu od

TS 110 kV i 35 kV

1.

RB KOSTOLAC

RUDNIK 4

TR1

110/6,3

16,0

2013

TR2

110/6,3

16,0

2013

2.

RB KOSTOLAC

RUDNIK 5

TR1

110/6,3

16,0

2016

TR2

TR3

110/6,3

110/6,3

16,0

16,0

2016

2016

3.

RB KOSTOLAC

TS MO2

TR1

TR2

35/6,3

35/6,3

6,3

6,3

2011

2011

4.

RB KOSTOLAC

TS MO3

TR1

35/6,3

6,3

2019

U slučaju izgradnje RHE „Đerdap 3” na Dunavu ona bi bila povezana na mrežu sa dva dalekovoda 400 kV od kojih bi jedan išao do planiranog razvodnog postrojenja 400 kV „Požarevac” čija lokacija bi bila na mestu uvođenja dalekovoda 400 kV Beograd – Đerdap 1 u RP „Drmno”.

U slučaju izgradnje vetroparkova veće snage u ovom području potrebno je izgraditi dalekovod 110 kV za njihovo priključenje na prenosnu elektro energetsku mrežu. JP „EMS” planira da obezbedi dvostrano napajanje TS 110/35 Veliko Gradište izgradnjom dalekovoda 110 kV Bela Crkva – Veliko Gradište (sa prelazom Dunava), kao i zamenu elektromontažne opreme na postojećem dalekovodu 102AB/2.

Prostornim planom, u delu koji se odnosi na izgradnju vetroparkova i solarnih elektrana, utvrđeni su priključci na postojeće trafostanice reda 110/35 kV kablovskim vodovima od 35 kV. U prostornoj celini „Odlagalište Drmno” predviđa se izgradnja nove trafostanice reda 110/35 kV na koju će biti priključeni vodovi do 35 kV iz prostornih celina „Odlagalište Petka”, „Odlagalište Drmno”, „Odlagalište Ćirikovac” i „Lokalitet Klenovnik”. U okviru prostorne celine „Odlagalište Petka” planirana je izgradnja razvodnog postrojenja od 35 kV koje bi bilo povezano sa postojećom trafostanicom reda 110/35 kV koja se nalazi na oko 2,5 km južno od prostorne celine.

Gasovodna infrastruktura

U „Studiji gasifikacije Požarevca, Stiga i Kučeva” (Udruženje za gas, Beograd, 1999. godine) snabdevanje područja grada Požarevca gasom razmatrano je iz dva pravca: severnog i južnog.

Severni pravac je vezan za magistralni prsten (magistralni gasovod) Senta – Mokrin – Elemir – Pančevo – Smederevo veza magistralni gasovod Velika Plana. Taj gasovod DN 300 je na deonici Pančevo–Smederevo izgrađen za radni pritisak od 40 bara. Podizanje pritiska do maksimalnih vrednosti na toj deonici nije moguće zbog nelegalno izgrađenog naselja u zaštitnoj zoni gasovoda.

Zbog toga je izabrana južna varijanta snabdevanja sa magistralnog gasovoda u Velikoj Plani putem već izgrađenog gasovoda RG 08-01 prečnika DN 300 i maksimalnog pritiska 50 bara koji služi za snabdevanje Smedereva. Uzimajući u obzir položaj RG 08-01 Velika Plana – Smederevo, najpovoljnija lokacija priključka na razvodnom gasovodu RG 08-01 je kod GRČ Osipaonica.

Na Planskom području planiraju se koridori razvodnih gasovoda, maksimalnog pritiska 50 bara (deonice RG 08-05 i to: GRČ Osipaonica–GMRS Osipaonica–GRČ Požarevac–GMRS Požarevac, prečnika 323,9 mm; GMRS Požarevac – Ostrovo i deonica gasovoda za Petrovac i Kučevo), i koridori distributivnih gasovoda srednjeg pritiska GM 08-05, maksimalno 16 bara i gasni objekti (GRČ Požarevac i GMRS Požarevac i MRS). Distributivni gasovod se grana u tri pravca:

– severni – planirane su dve MRS, iz kojih bi se preko distributivne gasovodne mreže niskog pritiska do 4 bara, snabdevali potrošači u naseljima u zapadnom i severnom delu područja grada Požarevca;

– južni – planira se snabdevanje potrošača u industrijskoj zoni, kao i dve MRS, iz kojih bi se preko distributivne gasovodne mreže niskog pritiska do 4 bara, snabdevali potrošači u južnom delu gradskog područja Požarevca i naseljima u južnom delu područja grada Požarevca; i

– istočni – planirano je pet MRS, sa dve će se snabdevati potrošači u severnom i istočnom delu gradskog naselja Požarevca, a sa ostale tri potrošači u istočnom delu područja grada Požarevca.

Iz gasnog ležišta Ostrovo za potrebe Železare Smederevo predviđa se izgradnja razvodnog gasovoda Ostrovo – Smederevo, a za supstituciju mazuta i podršku vatre u TE „Kostolac A i B” gradnja razvodnog gasovoda Ostrovo-TE „Kostolac A i B”.

Postoji mogućnost izgradnje podzemnog skladišta gasa na lokaciji u blizini polja „Ostrovo” što će zahtevati dodatna istraživanja vezana za izbor lokacije, mogući kapacitet i uslove proizvodnje.

Toplovodna infrastruktura

Da bi se toplifikacioni sistem gradova Požarevca i Kostolca izgradio do konačnog konzuma od 315 MW treba uraditi sledeće:

– izgraditi stanicu za podizanje pritiska, koja se smešta u naselju Ćirikovac, na 9 km od toplotnog izvora; u njoj se grade dva reda paralelno povezanih pumpi, na potisnom i povratnom magistralnom cevovodu; ove pumpe dižu pritisak mrežnoj vodi na potrebnu vrednost, u zavisnosti od hidrauličkih karakteristika celokupne mreže i

– proširiti gradsku mrežu Požarevca i Kostolca sa okolnim naseljima Klenovnik i Ćirikovac.

Perspektivno, na toplifikacioni sistem Požarevca mogu se priključiti zone na kojima je gustina naseljenosti veća od 55 stanovnika/ha, a stepen izgrađenosti veći od 50%. Realna toplotna snaga potrošača koji se (na osnovu dosadašnjeg iskustva) priključuju na toplifikacioni sistem se procenjuje na 456 MWt. Izmenjivačko-pumpna stanica u termoelektrani „Kostolac A”, osim Požarevca, treba da snabdeva toplotnom energijom i naselja Stari Kostolac, Kostolac, Petka, Klenovnik i Ćirikovac, čime će se ostvariti ukupna snaga potrošača od 543 MWt.

3.4. Telekomunikacije i poštanski saobraćaj

1) Telekomunikacije

Srednjoročne, a posebno, dugoročne prognoze i projekcije razvoja telekomunikacija i informacione tehnike predstavlja delikatan zadatak s obzirom da su promene i inovacije u ovoj oblasti veoma brze. Imajući u vidu značajno zaostajanje Republike Srbije u ovoj oblastima, kao polazište za predviđanje može da posluži razvoj telekomunikacija u prethodnih 20 godina u Evropskoj uniji.

Polazeći od te pretpostavke, a na osnovu projekcije o kretanju stanovništva, date su prognoze razvoja telekomunikacija na Planskom području:

Tabela 26. Broj telefonskih priključaka

VRSTA PRIKLJUČKA

2015.

2022.

ukupno za izgradnju

1. Telefonski

Ukupan broj priključaka

31.700

46.200

za izgradnju u periodu 2011-2015 / 2015-2022

11.200

14.500

25.700

2. ISDN - širokopojasni

Ukupan broj priključaka

15.800

23.100

za izgradnju u periodu 2011-2015 / 2015-2022

7.600

7.300

14.900

Fiksna telefonija

Predviđeni broj priključaka zahteva nabavku novih komutacionih uređaja, izgradnju i rekonstrukciju pristupnih mreža, sa znatno većim udelom optičkih kablova, kao i organizaciju mreže za bežični pristup.

Mobilna telefonija

U oblasti mobilne telefonije može se očekivati sledeće:

– do 2015. godine, potpuna dostupnost usluga treće generacije mobilne telefonije, što će zahtevati izgradnju novih baznih stanica minimalno u dvostrukom broju od postojećih; i

– do 2022. godine, potpuna dostupnost usluga četvrte generacije mobilne telefonije, što će zahtevati izgradnju znatnog broja novih baznih stanica.

Radiodifuzija

Digitalizacija postojeće mreže emisionih i repetitorskih stanica predviđena je do 2012. godine pa se, pored toga, može očekivati izgradnja novih stanica na Planskom području do 2015. godine.

Planska rešenja

Da bi se ostvarili ciljevi razvoja predviđaju se sledeća planska rešenja:

U oblasti fiksne telefonije:

– poboljšanje postojećeg stanja: zamena postojećih, zastarelih digitalnih komutacija (centrala), kao i osavremenjivanje pristupnih mreža, posebno u Požarevcu;

– izgradnja novog komutacionog objekata u naselju Kurjače;

– izgradnja optičkih kablova do naselja Kličevac i Kurjače; i

– kod rekonstrukcije magistralnih optičkih kablova povećati broj vlakana za usputna naselja.

Planom „Telekoma Srbija”, do 2015. godine, predviđena je nabavka i ugradnja savremenih multiservisnih pristupnih čvorova i digitalnih pristupnih multipleksera (u daljem tekstu: DSLAM), koji obezbeđuju potpunu decentralizaciju pristupne mreže i realizaciju svih savremenih telekomunikacionih usluga.

U Požarevcu, pored postojećih 8 čvorova, predviđena je ugradnja još 13 MSAN uređaja na lokacijama: Bambi, Madona, Busije, Kruška, Mleki, Čačalica, Nevesinjska, Trijangl, PTT Garaža 1, PTT Graža 2, Gradištanski put i Vrtić, kao i značajno proširenje postojećeg DSLAM Požarevac.

Predviđena je i ugradnja savremenih uređaja, koji omogućavaju širokopojasni pristup i u manjim mestima i to: a) digitalnih pristupnih multipleksera Kostolac, Lučica i Ćirikovac i b) multiservisnih pristupnih čvorova Klenovnik, Dragovac, Brežane, Dubravica, Prugovo, Poljana, Stari Kostolac, Drmno, Petka, Ostrovo, Živica, Bare, Kličevac, Trnjane, Bradarac i Bratinac.

U oblasti mobilne telefonije predviđena je izgradnja planiranih baznih stanice mobilnih operatera Telekom-MTS, VIP i Telenor;

U oblasti radiodifuzije predviđa se digitalizacija svih postojećih emisionih i repetitorskih stanica radio difuzne mreže i, u skladu sa tehničkim zahtevom nove difuzije, izvršiti izgradnju potrebnog broja novih;

U sistemu veza u zoni TE-KO „Kostolac” treba završiti zamenu postojećih komutacionih elemenata unutar TE-KO „Kostolac” ugradnjom savremenih digitalnih multiservisnih platformi i odgovarajućih rutera i izvršiti povezivanje iste sa javnom telekomunikacionom mrežom.

Poštanski saobraćaj

U cilju poboljšanja postojećeg stanja, predviđeno je:

– otvoriti nove poštanske jedinice u većim naseljima i

– ispitati mogućnost funkcionisanja dela poštanskih jedinica kao ugovornih pošti ili uvođenje mobilnog poštanskog šaltera koji bi, po određenom rasporedu, obilazio udaljenija naselja.

3.5. Komunalna infrastruktura

Komunalni otpad

Osnovno plansko rešenje u pogledu tretmana komunalnog otpada jeste zatvaranje svih postojećih nesanitarnih deponija (i gradskih i lokalnih smetlišta), kao i čišćenje rečnih korita i infrastrukturnih koridora od nelegalno odloženog komunalnog otpada. Neophodno je zaustaviti trend formiranja divljih deponija duž puteva, rečnih tokova i u blizini seoskih naselja implementacijom projekata izgradnje transfer stanica, što će detaljnije biti precizirano u planovima lokalnih samouprava.

U toku je niz aktivnosti na uspostavljanju regionalnog sistema upravljanja otpadom za Braničevski region. Postoji predlog lokacije za izgradnju regionalne deponije – lokacija „Rašanac” na području opštine Petrovac na Mlavi. Prema Strategiji upravljanja otpadom Republike Srbije 2010 – 2019. godine, na području regionalne deponije „Rašanac” biće realizovan i projekt izgradnje reciklažnog postrojenja sa sistemom transfer stanica na teritoriji Braničevskog upravnog okruga.

Celokupan sistem zasnovan je na definisanju mreže transfer stanica u svakoj opštini – gradu, iz kojih bi se otpad prevozio na mesto prerade i konačnog odlaganja. Opštinske uprave bi trebalo same da odrede lokacije transfer stanica na svojim teritorijama, koje će biti u skladu sa postojećim projektima za deponije. Moguće je, da se za izgradnju transfer stanica iskoriste postojeće lokacije sanitarnih i/ili divljih odlagališta komunalnog otpada.

U cilju efikasnije realizacije sistema evakuacije otpada sa Planskog područja, neophodno je u planskom periodu izvršiti zatvaranje svih deponijskih prostora i rekultivaciju zemljišta radi privođenja novim namenama. Rekultivacija deponije bi trebalo da se obavi u periodu od jedne do tri godine nakon zatvaranja deponije (zajedno sa istraživanjima). Period zatvaranja opštinskih deponija, zbog prostornog obuhvata, moguće je produžiti na pet godina.

Groblja

Osnovno plansko opredeljenje jeste plansko uređenje, pre svega seoskih groblja. Neophodno je sva seoska groblja urediti i komunalno opremiti. Širenje postojećih ili izgradnja novih grobalja na drugim lokacijama usmeravaće se na osnovu odgovarajućeg urbanističkog plana, kako bi se obezbedilo njihovo funkcionisanje, uređenje i održavanje u skladu sa pravilima za ovu vrstu komunalnih objekata.

Pojedina groblja zahtevaju proširenje, koje na postojećim lokacijama nije moguće ostvariti bez ozbiljnih investicija. Za svaki pojedinačni slučaj treba razmotriti opravdanost uspostavljanja novih lokacija grobalja.

Pijace

Budući da postojeći broj pijaca ne zadovoljava potrebe, neophodno je planskom i projektnom dokumentacijom predvideti nove lokacije za izgradnju zelenih i stočnih pijaca, poboljšati higijenske uslove i urediti pijace prema utvrđenim standardima. Razmotriti potrebu uspostavljanja specijalizovanih pijaca u gradskim naseljima (riblje, mlečne i slično) U selima treba opredeliti nove lokacije stočnih pijaca.

4. Stanovništvo, socijalni razvoj i mreža naselja

4.1. Stanovništvo

Na osnovu analize dosadašnjih demografskih promena na Planskom području, urađene su procene broja stanovnika do 2022. godine u dve varijante. Prva varijanta je urađena kombinacijom metoda trendova i analize kretanja u poslednjih trideset godina. Druga varijanta predstavlja korekciju rezultata prve varijante uključivanjem stanovništva koje živi u inostranstvu, odnosno pretpostavke da će se određeni procenat ovih lica vratiti u zemlju po završetku radnog veka.

Prema procenama do 2022. godine broj stanovnika će se (prema prvoj varijanti) neznatno smanjiti/stagnirati, tako da će na Planskom području živeti oko 76.100, odnosno povećati na oko 79.000 prema drugoj varijanti. Povećanje stanovništva se očekuje u gradskim naseljima, s obzirom na sadašnje populacione potencijale, starosnu strukturu, učešće fertilnog stanovništva i broj raseljenog i izbeglog stanovništva koje se naselilo u ova naselja. Takođe, migracije će i u narednom periodu biti značajna odrednica demografskih promena. Do 2022. godine broj stanovnika u ovim naseljima će se povećati na oko 55.000 odnosno na oko 56.500 prema drugoj varijanti.

Proces depopulacije registrovan u seoskim naseljima već od sredine 1970-tih godina, a intenziviran 1990-tih, biće kontinuirano prisutan i u periodu do 2022. godine, s obzirom da ne postoje realne mogućnosti za preokret u populacionoj dinamici koja je rezultat snažnog dejstva tzv. demografske inercije, odnosno uticaja nasleđene, nepovoljne, starosne strukture na buduće demografske procese. Nesumnjivo je da u narednim decenijama treba očekivati takve modifikacije starosne strukture koje će voditi ka daljem starenju stanovništva, odnosno pogoršanju demografske slike.

U periodu do 2022. godine očekuje se smanjenje stanovništva u seoskim naseljima na oko 20.500, što je u odnosu na 2002. godinu smanjenje za oko 6.200. Procena stanovništva po drugoj varijanti, zasniva se na pretpostavci da će biološka depopulacija biti ublažena ukoliko se programima ekonomskog i socijalnog razvoja ostvari bolji kvalitet življenja i da će se određeni procenat lica koja rade/borave u inostranstvu vratiti u zemlju. Prema ovoj varijanti broj stanovnika u seoskim naseljima će se smanjiti na oko 22.500, odnosno za oko 4.200 lica u odnosu na 2002. godinu.

Tabela 27. Procena broja stanovnika do 2022. godine

Područje/naselje

Broj stanovnika

(po metodologiji

ranijih popisa)

Nova metodologija

Prvi rezultati

Popisa 2011. godine

Procena broja stanovnika

popisano

ukup.

stanovnika

lica u

inostranstv

I varijanta

II varijanta

1981

1991

2002

1991

2002

2015

2022

2015

2022

PODRUČJE PLANA

85323

88683

86943

81351

77784

87329

76160

9648

77175

76140

79440

78900

gradska naselja

48381

54250

54406

51471

51049

56778

52227

3487

54960

55610

55530

56400

ostala/seoska naselja

36942

34433

32573

29880

26735

30551

23933

6161

22215

20530

23910

22500

Grad Požarevac

81123

84678

83097

78054

74902

84109

74070

8533

75205

74330

77160

76810

Gradska opština Kostolac

13642

14840

14204

14163

13500

14344

13327

807

13700

13610

14000

13970

Gradska opština Požarevac

67481

69838

68893

63891

61402

69765

60743

7726

61505

60720

63160

62840

Gradska naselja

48381

54250

54406

51471

51049

56778

52227

3487

54960

55610

55530

56400

Ostala/seoska naselja

32742

30428

28691

26583

23853

26025

20658

4927

20245

18720

21630

20410

1. Bare

1466

1313

1272

1119

923

984

595

279

670

610

750

720

2. Batovac

951

920

834

668

596

782

539

242

510

450

560

500

3. Beranje

827

759

689

616

491

573

392

175

350

300

410

380

4. Bradarac

1191

1106

1034

969

874

970

750

209

720

680

790

730

5. Bratinac

859

776

781

688

629

658

489

169

470

410

500

460

6. Brežane

1362

1216

1151

1129

1017

952

845

87

815

750

870

810

7. Bubušinac

1122

1039

992

908

844

921

728

188

710

640

760

690

8. Dragovac

1196

1166

1053

1036

910

938

834

97

800

740

840

770

9. Drmno

1313

1252

1235

1140

1046

995

872

123

850

770

900

840

10. Dubravica

1606

1521

1414

1321

1225

1193

1033

160

1000

950

1050

980

11. Živica

964

914

867

819

728

749

652

97

630

570

680

620

12. Kasidol

1227

1144

1064

927

744

899

563

336

520

470

600

550

13. Klenovnik

1163

1024

978

969

904

1126

1027

98

990

940

1000

950

14. Kličevac

2242

2084

1832

1717

1329

1586

1075

508

1020

960

1150

1110

15. Kostolac

8646

10365

9631

9993

9313

9779

9264

321

9780

9950

9950

10130

16. Lučica

2798

2779

2400

2571

2192

2582

1991

514

2040

1970

2130

2170

17. Maljurevac

751

668

604

609

548

555

473

82

440

370

450

400

18. Nabrđe

449

392

386

360

346

367

182

30

310

260

320

280

19. Ostrovo

886

798

719

771

685

732

684

48

620

570

640

590

20. Petka

1733

1604

1495

1430

1285

1402

1164

238

1120

1040

1190

1130

21. Požarevac

39735

43885

44775

41478

41736

46999

42963

3166

45180

45660

45580

46270

22. Poljana

2302

2153

2040

1833

1610

1723

1411

302

1380

1320

1460

1410

23. Prugovo

1117

1049

937

869

774

825

674

138

660

580

720

650

24. Rečica

883

816

735

636

518

756

465

287

450

390

500

450

25. Selo Kostolac

1214

1049

1381

1000

1313

1305

1188

102

1190

1110

1220

1170

26. Trnjane

1376

1241

1225

989

915

1058

782

275

750

700

860

800

27. Ćirikovac

1744

1645

1573

1489

1407

1394

1250

143

1230

1170

1280

1250

NERASPOREĐENI

1306

1185

119

Naselja opštine V. Gradište na Planskom području

4200

4005

3846

3297

2882

3220

2090

1115

1970

1810

2280

2090

28. Kurjače

1378

1335

1247

1123

964

1107

730

372

700

650

790

720

29. Majilovac

1548

1469

1434

1143

1024

1178

770

400

730

680

840

790

30. Sirakovo

1274

1201

1165

1031

894

935

590

343

540

480

650

580

* Prilikom izračunavanja prvih rezultata Popisa 2011. godine nisu uzeti u obzir svi parametri koji će se primeniti u konačnom obračunu. Zbir ukupnog broja stanovnika i lica u inostranstvu, čije je učešće na Planskom području veoma značajno (oko 13%), kod većine naselja ne odgovara broju popisanih lica. Takođe, određeni broj lica svrstan je u kategoriju „neraspoređeni” (oko 1.200 lica na Planskom području). S tog razloga ovi podaci su prihvaćeni okvirno.

** II varijanta zasniva se na pretpostavci da će se određeni broj lica koji boravi u inostranstvu vratiti u naselje

4.2. Socijalni razvoj, javne službe

Predškolsko obrazovanje i vaspitanje dece se pomera iz sektora socijalne zaštite ka sektoru obrazovanja. Načela jednakih šansi za ostvarivanje obrazovanja upućuju na neprekidno povećanje obuhvata predškolskog kontingenta ovim vidom obrazovanja i vaspitanja. Proširenje mreže objekata treba planirati i u seoskim naseljima, a naročito u centrima zajednica naselja. Potrebni kapaciteti mogu se obezbediti korišćenjem prostora osnovnih škola (koje raspolažu potrebnim prostorom) ili drugim javnim objektima, kao i zakupljivanjem privatnih objekata, uz odgovarajuću zdravstvenu, higijensku i pedagošku superviziju. Organizacione forme predškolskih ustanova se mogu prilagoditi potrebama s obzirom na broj zainteresovane dece, udaljenost od mesta stanovanja i drugo. U sistemu mobilnih službi treba podržati formiranje mobilnih, putujućih dečijih vrtića koji jednom ili dva puta nedeljno rade sa decom u seoskim naseljima sa malim brojem dece. U svim oblicima organizovanja treba obezbediti uslove (posebne programe) za uključivanje dece sa posebnim potrebama uz obezbeđivanje specijalizovanog prevoza, kao i romske dece. Radno vreme predškolskih ustanova prilagođavati i usklađivati sa radnim vremenom i potrebama roditelja.

Osnovno obrazovanje

Dva su ključna problema u oblasti osnovnog obrazovanja na Planskom području. Prvi je da relativno veliki broj škola još uvek rade u dve smene, uključujući i nekoliko škola u seoskim naseljima. Treba očekivati primenu evropskih standarda o radu škole u jednoj smeni. Potreba za povećanjem školskog prostora uslediće i zbog potencijalnog produženja trajanja obaveznog obrazovanja na najmanje devet godina. Drugi problem se odnosi na potrebu podizanja kvaliteta nastave i poboljšanja građevinskog boniteta i opremljenosti škola naročito u seoskim područjima. Specifični problemi osnovnog obrazovanja u prigradskim područjima i seoskim naseljima mogu se rešavati na različite načine, ali uvek koordiniranim aktivnostima republičkih i lokalnih vlasti i uz primenu modaliteta prilagođenih osobenostima lokalnih sredina. Izvesno je da kvalitetno školovanje u naseljima sa niskim gustinama naseljenosti mora biti skuplje nego u standardnim gradskim sredinama. To je činjenica sa kojom se suočavaju sve druge države i nije nikakva specifičnost naše zemlje. U rešavanju ovog problema za sada se vide dva moguća rešenja: prvo je ukrupnjavanje osnovnih – područnih škola, a drugo je zadržavanje postojeće sheme područnih škola sa uvođenjem novih programa kojima bi se poboljšao kvalitet nastave u područnim školama (mobilne nastavne ekipe specijalizovane za pojedine programe i slično). Programi rekonstrukcije i obnove područnih škola su neophodni zbog poboljšanja uslova nastave i boravka dece u školama.

Srednje obrazovanje

Jačanje postojećih srednjoškolskih centara i eventualno otvaranje novih podrazumeva uvođenje nekih novih obeležja ovih škola. Nužno je, pre svega, povećati gravitaciono područje ovih škola, čime se povećava broj kandidata koji će konkurisati za školovanje u ovim školama, a samim tim će kriterijumi selekcije moći da budu stroži i objektivniji. Preduslovi povećanja gravitacionog područja škole su nekoliki: 1) organizovanje đačkog internata pri školi i postepena transformacija škola ka kampus sistemu, tako da školu mogu da pohađaju srednjoškolci koji ne žive na dnevnoj gravitacionoj izohroni od škole; 2) umrežen i organizovan sistem privatnih stanodavaca, koji će na ugovornoj osnovi izdavati sobe srednjoškolcima i imati određene mogućnosti i obaveze kontrole ponašanja učenika kojima daju sobu u zakup; 3) opremljenost škole potrebnim sadržajima, kao što su specijalne nastavne prostorije, biblioteke, trpezarije i restorani, sportski tereni i prostori i ostale prateće usluge; 4) poboljšan kvalitet nastave i ponuda adekvatnog i modernog znanja i veština u skladu sa savremenim srednjoškolskim obrazovanjem, 5) uvođenje privatnih srednjih škola specifičnih profila i znanja, 6) podsticanje donatorstva za obezbeđivanje stipendija, i najzad, ali ne i najmanje važno 7) formiranje kompletnih škola koje će pružiti ne samo kvalitetna znanja i komfor učenicima, nego obezbediti brigu, staranje, nadzor i socijalnu koheziju mladih.

Primetna tendencija u evropskim državama je produženje obaveznog obrazovanja i na srednjoškolski nivo, specijalizacija obrazovanja, znanja i veština koji se na tom nivou ostvaruju, kao i opadanje interesovanja za nastavljanje školovanja na univerzitetima. Prema informacijama sa terena, relativno mali broj učenika iz seoskih naselja koji završe osnovnu školu nastavlja školovanje. Nužno je stimulisati povećanje obrazovnog nivoa građana iz seoskih područja, budući da bez obrazovanog i kvalifikovanog kadra ne može doći do kvalitativne restrukturacije ekonomskog i socijalnog razvoja sela.

Zaštita starih

Potrebe za različitim oblicima zaštite starih povećavaće se najmanje iz sledećih razloga: (1) već sada je prosečna dob stanovništva relativno visoka, naročito u seoskim naseljima, a demografske projekcije ukazuju na nastavljanje trendova starenja stanovništva; i (2) povećava se udeo staračkih (samačkih i dvočlanih) domaćinstava koja će sve teže rešavati tekuće probleme svakodnevnog života (snabdevanje, zdravstvena zaštita, druge vrste usluga i slično). Lokalna uprava u saradnji sa privatnim sektorom može da ponudi različite modalitete smeštaja, zaštite i brige penzionerima i starim licima (zajednice stanovanja starih ljudi, modifikovani tipovi domova za stare, forme doživotnog izdržavanja uz kontrolu i superviziju nadležnih službi i specijalizovanih organizacija, mobilne ekipe koje bi radile na neprofitnoj osnovi) koje bi bile ekonomski isplative i održive.

Zdravstvena zaštita

Viši kvalitet zdravstvene zaštite i obezbeđivanje pravičnog i jednakog pristupa za sve stanovnike Planskog područja podrazumeva prilagođavanje rada zdravstvenih službi potrebama i specifičnostima lokalnih sredina. Budući da veći broj seoskih naselja nema aktivnu ambulantu, lokalna uprava može da stimuliše otvaranje privatnih ambulanti koje bi bile u sastavu domova zdravlja, a deo sredstava da ostvaruje iz javnih fondova namenjenih primarnoj zdravstvenoj zaštiti. Takođe, obezbeđivanje veće dostupnosti usluga primarne zdravstvene zaštite stanovništvu na ruralnom području uključuje i organizovanje mobilnih zdravstvenih timova – formiranje multidisciplinarnih timova povezivanjem primarne zdravstvene zaštite (dom zdravlja) sa institucijama socijalne zaštite (centar za socijalni rad) i apotekarske ustanove. U delu sekundarne zdravstvene zaštite očekuje se poboljšanje kvaliteta s obzirom da su u toku aktivnosti na završavanju i prenameni novoizgrađenog bloka regionalne bolnice u Požarevcu.

Kultura i fizička kultura

U oblasti kulture računa se na uvođenje novih mehanizama i organizacionih formi kulturne politike i stvaranje koherentnog sistema koji će uravnotežiti privatne i javne inicijative i omogućiti intersektorsku saradnju. Od posebnog značaja za ovaj prostor su kulturni artefakti međunarodnog značaja, koji mogu da aktiviraju i okolni prostor. Lokalna uprava ima interes da olakša pristup i korišćenje objekata u vlasništvu Grada i opštine, i da definiše status kulturnih aktivnosti kao neprofitnih. Razvoj kulture u „kvartovima” i lokalnim zajednicama unapređenjem prostora za kulturne aktivnosti svih generacija je model koji se pokazao produktivnim u svim vrstama lokalnih zajednica.

Težište fizičke kulture je na školskom sportu i opremanju prostora u okviru školskih objekata, kao i podrška mesnim zajednicama i udruženjima građana da aktiviraju i održavaju otvorene prostore u okolini stambenih objekata za sportske aktivnosti.

4.3. Mreža naselja i funkcije centara

Grad Požarevac je Prostornim planom Republike Srbije na regionalnom nivou razvojno pozicioniran kao potencijalni centar funkcionalnog urbanog područja nacionalnog značaja, kome gravitiraju opštine iz okruženja. Osnovni razvojni potencijal područja sagledan je na osnovu položaja u odnosu na saobraćajne koridore VII i X. U tom smislu, razvoj gradskog centra Požarevca će se usmeravati ka unapređenju sadržaja i funkcija regionalnog, a perspektivno i državnog/ nacionalnog značaja, u prvom redu razvojem javnih službi i usluga (obrazovanje, zdravstvo, kultura, informatika i slične delatnosti). Kapaciteti i struktura centralnih funkcija treba da budu usaglašeni sa brojem korisnika u obuhvatu funkcionalnog urbanog područja.

U pogledu strukture centara, predviđena su tri nivoa – primarni, sekundarni i centar zajednice sela/naselja. Prema koncepciji razvoja Planskog područja, osnovni nivo prostorne organizacije činiće deset zajednica naselja.

Na području grada Požarevac to bi bile sledeće zajednice naselja sa sekundarnim i centrima zajednice sela: Kostolac, Živice, Bratinac, Dubravica, Bradarac, Bare, Prugovo, Kličevac i jedna sa primarnim centrom (Požarevac). Na području opštine Veliko Gradište to bi bila zajednica sela Majilovac (Tabela 28).

U mreži naselja Planskog područja, gradsko naselje Požarevac će i nadalje imati centralnu funkciju. Razvoj Požarevca ima širi značaj, što podrazumeva jačanje statusa subregionalnog centra. Kao jedan od gradova subsistema spoljnog prstena beogradskog metropolitenskog regiona, Požarevac može, kao centar FUP državnog značaja, da apsorbuje deo takozvanog migracionog pritiska na glavni grad. Planirana razvojna pozicija i prateće funkcije Požarevca se obezbeđuju na republičkom, regionalnom i lokalnom nivou upravljanja. Dugoročno mora se računati na mnogo bolju saradnju između javnog, privatnog i takozvanog „trećeg” sektora, koja će, sa širenjem privatizacije i razvojem institucija građanskog društva, biti od sve većeg značaja.

Tabela 28. Koncept organizacije mreže naselja i centara

ZAJEDNICE NASELJA

1. PRIMARNI CENTAR

1.1. SEKUNDARNI CENTAR

CENTRI ZAJEDNICA NASELJA I NASELJA SA RAZVIJENIM CENTRALNIM FUNKCIMA

GRAVITIRAJUĆA NASELJA

1. POŽAREVAC

1. Ćirikovac

1. Živica

1. Brežane

2. Dragovac

2.Bratinac

1.Nabrđe

2.Trnjane

3. Babušinac

3. Dubravica

1. Batovac

4. Bradarac

1. Maljurevac

5. Bare

1. Kasidol

2. Beranje

6. Prugovo

1. Lučica

2. Poljana

1.1. KOSTOLAC

1. Ostrovo

2. Petka

3. Klenovik

4. Drmno

5. Kostolac selo

7. Kličevac

1. Rečica

2. VELIKO GRADIŠTE (van granice Planskog područja)

1. Majilovac

1. Sirakovo

2. Kurjače

*u slučaju da se ne aktivira kop „Dubravica”

Prema, planski predvidivoj dinamici razvoja TE-KO „Kostolac”, do 2020. godine postoji mogućnost preseljenja naselja i izdvojenih naseljskih grupacija koja se nalaze u blizini rudarskih kopova u zapadnom i centralnom lignitskom ležištu. Ukoliko bude pokrenuta eksploatacija lignitskog ležišta „Petka” i „Ćirikovac”, u perspektivi mogu biti ugrožena naselja Klenovnik i Ćirikovac. Eventualnim otvaranjem kopa „Dubravica” bila bi ugrožena naselja Batovac, Ostrovo i Dubravica.

Polazna rešenja i principi koji čine planski okvir za organizaciju mreže naselja i centara su:

– pravo na život u naselju opremljenom komunalnom i socijalnom infrastrukturom;

– obezbeđenje očuvanja simboličkog, kulturnog i socijalnog identiteta stanovništva i urbanističko/građevinskih simbola i drugih obeležja naselja;

– diverzifikacija proizvodnih i uslužnih aktivnosti, radi unapređenja ekonomskog, socijalnog i kulturnog razvoja i obezbeđenja zadovoljavajućeg kvaliteta životne sredine i javnog zdravlja;

– blagovremena priprema mogućih opcija potencijalnog preseljenja stanovništva, uključujući i izmeštanje kulturnog nasleđa, privrednih (industrija, trgovina, servisi i slično) i komunalnih objekata, kao i objekata javnih službi iz zone rudarskih aktivnosti i

– podsticanje programa ekonomskog i socijalnog razvoja koji će sadržati podršku zapošljavanju lokalnog stanovništva.

4.4. Preseljenje stanovništva, zauzimanje zemljišta i izmeštanje infrastrukturnih i privrednih sistema

Prema sadašnjoj koncepciji rudarskih radova u istočnom lignitskom ležištu ne predviđa se preseljenje naselja koja se nalaze u neposrednoj blizini. Ukoliko bude ponovo pokrenuta eksploatacija lignitskog ležišta „Petka” i „Ćirikovac”, u perspektivi mogu biti ugrožena naselja Klenovnik i Ćirikovac. Postoji realna mogućnost za perspektivno preseljenje postojećih naselja Dubravica, Ostrovo i Batovac iz zone eksploatacije ležišta „Dubravica”. S obzirom da se početak rudarskih radova u ovom ležištu može očekivati posle 2020. godine, pripreme za preseljenje ovih naselja treba otpočeti u periodu 2015 – 2018. godina.

Principi preseljenja stanovništva iz zone rudarskih radova

Osnovna polazišta koncepcije preseljenja (delova) naselja su:

– poštovanje građanskih i političkih, ekonomskih i socijalnih prava građana u toku preseljenja naselja u skladu sa međunarodnim konvencijama i nacionalnim pravnim normama;

– pravo na život u naselju opremljenom komunalnom i socijalnom infrastrukturom najmanje na nivou postojećih naselja;

– jasno definisanje obaveza koje preuzimaju „EPS”, PD TE-KO „Kostolac” i lokalna samouprava, sa garancijama za poštovanje i sprovođenje preuzetih obaveza;

– jasno definisanje obaveza koje preuzima domaćinstvo sa garancijama za poštovanje i sprovođenje preuzetih obaveza;

– obezbeđenje simboličkog, kulturnog i socijalnog kontinuiteta sa sadašnjim naseljima;

– detaljna razrada opcije organizovanog preseljenja koja će biti ponuđena domaćinstvima u toku sprovođenja programa preseljenja; neophodno je obezbediti da i pojedinačna preseljenja domaćinstava, koja izaberu naknadu za eksproprisanu imovinu u novcu, budu planski usmeravana i prostorno kontrolisana i regulisana;

– podsticanje organizovanog preseljenja naselja ili delova naselja, čime se omogućuje: organizacija i uređenje novog naselja prema nasleđenim funkcionalnim i socijalnim vrednostima starog naselja; izmeštanje kulturnog nasleđa, privrednih (industrija, trgovina, servisi i slično) i komunalnih objekata, kao i objekata javnih službi; komunalno opremanje novog naselja prema savremenim potrebama preseljenog stanovništva i slično;

– podsticanje programa ekonomskog i socijalnog razvoja koji će sadržati podršku zapošljavanju lokalnog stanovništva;

– blagovremena razrada srednjeročnih i dugoročnih programa/planova širenja kopova i zauzimanja zemljišta u skladu sa usvojenim rešenjima u Prostornom planu, kako bi se predupredila izgradnja na pravcima širenja kopova, eliminisali troškovi i drugi problemi ponovnog raseljavanja ili izmeštanja domaćinstava u tek naseljenim zonama i

– podsticanje privredne multifunkcionalnosti područja; jedan od ograničavajućih razvojnih problema postojećih naselja jeste monofunkcionalnost privređivanja, zavisnost lokalne ekonomije i drugih aktivnosti od dominantne privredne grane – eksploatacije i prerade lignita ili od poljoprivrede; u interesu je preseljenih lica, kao i stanovništva zona u koje će se oni naseliti, da se podstiče diverzifikacija proizvodnih i uslužnih aktivnosti, radi unapređenja ekonomskog, socijalnog i kulturnog razvoja i obezbeđenja zadovoljavajućeg kvaliteta životne sredine.

Pristup u definisanju politike i modaliteta preseljenja domaćinstava i izmeštanja naselja

U operacionalizaciji modaliteta preseljenja i definisanju svakog pojedinačnog programa obavezno je ravnopravno učešće predstavnika TE-KO „Kostolac” (korisnika eksproprijacije), lokalnih vlasti i građana, kako onih koji se preseljavaju tako i onih iz naselja koja će primiti preseljeno stanovništvo. Predstavnici ovih grupa formiraju odbora za preseljenje kako bi se blagovremeno artikulisali različiti interesi, utvrdila pravila preseljenja i naseljavanja, definisali troškovi i druge finansijske okolnosti, uslovi nove izgradnje, komunalnog opremanja i uređenja naselja, organizovanja službi od javnog interesa itd.

Obavezno je kontinuirano i potpuno informisanje stanovništva o uslovima preseljenja, usaglašavanju modaliteta/opcija preseljenja i zakonskim pravima vlasnika i ostalih građana. Pri tome, treba obratiti pažnju na delove naselja koja nisu predviđena za izmeštanje, kao i na ostale zone koje će biti ugrožene ili pod uticajima aktivnosti na površinskim kopovima. Neki od problema koji se javljaju u tim zonama su: poremećen nivo podzemnih voda i sušenje bunara (tako da se snabdevanje vodom mora obezbediti iz vodovoda), presecanje atarskih saobraćajnica što otežava pristup poljoprivrednim parcelama, iziskuje korišćenje alternativnih, često dužih pravaca do škola, drugih naselja, itd.

U cilju ostvarivanja planskih propozicija o nameni prostora neophodno je preispitati zakonske odredbe i pojednostaviti procedure za pribavljanje zemljišta i drugih nepokretnosti za potrebe preseljenja. Bilo bi korisno formirati bazu podataka o poljoprivrednom zemljištu i drugim nepokretnostima koje se nude na prodaju, lokaciji, površini, bonitetu, svojinskom statusu, vlasnicima, načinu korišćenja, cenama zemljišta. Takva informaciona osnova je neophodna kako za planerske službe radi utvrđivanje lokacija naseljavanja (izrada planskih dokumenata), tako i za eksproprisana domaćinstva, radi donošenja odluke o zoni naseljavanja, uslovima izgradnje objekata i drugo.

Modaliteti preseljenja

Dosadašnja istraživanja i planska praksa ukazuju da je potrebno definisati modalitete preseljenja stanovništva i naselja u cilju efikasnije implementacije planskih rešenja, kao i zaštite interesa lokalnog stanovništva. Primenjuju se dva osnovna oblika preseljenja: 1. samostalno/spontano i 2. organizovano.

1. Samostalno/neorganizovano preseljenje. Eksproprisanim domaćinstvima isplaćuje se naknada u novcu za poljoprivredno zemljište i za objekte domaćinstva. Ova opcija iziskuje najmanje angažmana od strane korisnika eksproprijacije. Izvestan broj domaćinstava se opredeljuje za ovu opciju zbog toga što: 1) nameravaju da se presele u neko od gradskih naselja (kupovina okućnice i izgradnja objekta u sopstvenoj režiji); 2) novac dobijen od eksproprijacije neće ulagati u kupovinu građevinske parcele i izgradnju zgrade; ili 3) će novu kuću izgraditi na poljoprivrednom zemljištu koje se bude moglo nabaviti u slobodnom prometu. Ovaj način preseljenja nosi određeni broj potencijalno štetnih posledica:

– intenziviranje spontane izgradnje na urbanistički neuređenim i komunalno neopremljenim terenima, za koje ne postoje urbanistički planovi i koji, najčešće, nisu ni predviđeni za izgradnju;

– dispergovana izgradnja novih stambenih objekata i okućnica, budući da će eksproprisani vlasnici kupovati novo poljoprivredno zemljište na lokacijama gde cene budu povoljne i srazmerne visini dobijene naknade, izvesno je da će takva nova izgradnja biti bez urbanističke i građevinske dozvole i na komunalno neopremljenim područjima; takav način izgradnje i naseljavanja je nepovoljan i za ostvarivanje minimalnog komunalnog opremanja i organizovanje javnih službi i drugih aktivnosti i usluga;

– nastavljanje procesa dezagrarizacije i pritisak raseljenih domaćinstava na radna mesta u gradskim naseljima i

– povećanje aktivnosti u sektoru sive ekonomije, zbog nemogućnosti zapošljavanja u formalnom sektoru.

2. Organizovano preseljenje u zone izgrađenih/formiranih naselja, sa obezbeđivanjem građevinske parcele/okućnice u zamenu za eksproprisano građevinsko zemljište može imati dve podvarijante. 1) Sa izgradnjom stambenog i pomoćnih objekata. Ova podvarijanta obavezuje korisnika eksproprijacije da pribavi građevinsko zemljište, da ga komunalno opremi, izgradi odgovarajuće objekte komunalne i socijalne infrastrukture i izgradi stambene objekte i da ovako izgrađene objekte da u vlasništvo građanima u zamenu za njihovo zemljište i nekretnine. 2) Bez izgradnje stambenog objekta. Za razliku od prethodne, ova podvarijanta je realnija jer ne predviđa da korisnik eksproprijacije organizuje izgradnju novih stambenih i poljoprivrednih objekata za preseljena domaćinstva.

Kao forma organizovanog preseljenja može se predvideti i ponuda parcela za izgradnju u okviru formiranih naselja, koje eksproprisana domaćinstva mogu kupiti po tržišnim cenama od korisnika eksproprijacije.

Ovakvom ponudom uređenih/opremljenih parcela za izgradnju uvažavaju se dva važna interesa:

– javni interes koji se ogleda u organizovanom preseljavanju i smanjivanju spontanog i dispergovanog naseljavanja i

– pojedinačne interese eksproprisanih domaćinstava da se nasele u uređene zone, sa obezbeđenom komunalnom opremom, formiranim javnim službama i znatno boljim kvalitetom življenja nego što bi to bio slučaj kada bi naseljavanje bilo neorganizovano i spontano.

Specifične forme organizovanog preseljenja su: 1) organizovano preseljenje poljoprivrednih domaćinstava i 2) programi preseljavanja za domaćinstva sa posebnim potrebama.

Organizovano preseljenje poljoprivrednih domaćinstava podrazumeva mogućnost obezbeđenja poljoprivrednog zemljišta, direktnom kupovinom od vlasnika ili davanjem poljoprivrednog zemljišta u državnoj svojini eksproprisanim vlasnicima poljoprivrednog zemljišta, koji nameravaju da se i dalje bave poljoprivrednom proizvodnjom. Ova opcija podrazumeva da korisnik eksproprijacije blagovremeno otkupi zemljište od prethodnih vlasnika, ili da obezbedi pravo korišćenja poljoprivrednog zemljišta u državnoj svojini.

Programi preseljavanja za domaćinstva sa posebnim potrebama podrazumevaju specifična rešenja za domaćinstva koja nisu sposobna ili dovoljno pripremljena da sama organizuju svoje preseljenje i izgradnju nove kuće. Takvim domaćinstvima je moguće ponuditi različite opcije iz takozvanog Socijalnog programa za preseljenja domaćinstva. Na primer, pretpostavka je da ima staračkih domaćinstava (sa ili bez naslednika) koja bi prihvatila da dobiju stan u vlasništvu ili na doživotno korišćenje, ili, pak, doživotan smeštaj u domu za stara lica, ili neki drugi oblik garantovanog doživotnog obezbeđenja i staranja uz kompenzaciju za svoju imovinu.

Zauzimanje zemljišta za potrebe rudarstva

Rudarskim radovima i izgradnjom energetskih i pratećih objekata u prethodnom periodu zauzeto je ukupno 1795,4 ha. Deo ovih površina putem rekultivacije vraća se poljoprivredi i šumarstvu.

U narednom periodu predviđeno je zauzimanje novih površina prvenstveno za potrebe razvoja rudarskih aktivnosti u zoni površinskog kopa „Drmno”. Predviđa se da će do 2015. godine biti zauzeto oko 340 ha novih površina, u periodu 2016 – 2022. godine oko 590 ha, a do kraja veka kopa oko 1.180 ha.

Eventualna eksploatacija zapadnog lignitskog ležišta „Dubravica” usloviće zauzimanje preko 2.000 ha zemljišta i preseljenje (delova) tri naselja.

Zauzimanje obradivog zemljišta za potrebe rudarstva u ruralnim područjima izaziva promene u socioekonomskim karakteristikama stanovništva kome je poljoprivreda osnovno zanimanje. Treba nastojati da se deo rekultivisanih površina vrati ranijim vlasnicima.

Izmeštanje infrastrukturnih i privrednih objekata

Izmeštanje saobraćajnica i drugih infrastrukturnih sistema iz zone rudarskih radova u centralnom delu basena je najvećim delom izvršeno u prethodnom periodu. U toku je izmeštanje industrijskog koloseka od železničke stanice Stig do TE „Kostolac B”.

Potencijalna eksploatacija ležišta „Dubravica” usloviće rekonstrukciju infrastrukturnih sistema u tom delu Planskog područja.

Ne predviđa se izmeštanje značajnijih privrednih objekata do 2022. godine. Krajem planskog perioda može biti ugrožena privredna aktivnost gazdinstva „Hrastovača AD ” na donjem Kostolačkom ostrvu.

5. Zaštita i uređenje planskog područja

5.1. Životna sredina

Planska koncepcija zaštite životne sredine zasniva se na činjenici da se na Planskom području nalazi veći broj koncentrisanih, linijskih i rasutih zagađivača koji su neravnomerno raspoređeni u prostoru i koji su u konfliktu sa osetljivim namenama prostora, poput naselja, podzemnih i površinskih voda, poljoprivrede, flore, faune i drugog. Takođe, uzeto je u obzir da planirani razvoj kopova, termoenergetskih i drugih industrijskih objekata može da ima dodatni negativni uticaj na životnu sredinu.

Prostorno planske mere – prostorna diferencijacija životne sredine

Na osnovu očekivanog stanja životne sredine i definisanih zona uticaja rudarsko-energetskog kompleksa na životnu sredinu predlažu se sledeći režimi korišćenja prostora prema nameni zemljišta i kriterijumima kvaliteta životne sredine, kako sledi:

– zona I – područja zagađene i degradirane životne sredine (površinski kop „Drmno”, kompleksi TE „Kostolac A” i TE „Kostolac B”, deponije pepela, šljake i gipsa, transportni koridori, itd.): moguće povremeno veće prekoračenje GVI i MDK u vodama i zemljištu, prekomerni nivo buke, veće količine čvrstog otpada; planiraju se preventivne tehničko-tehnološke mere na izvoru zagađenja;

– zona II – područja ugrožene životne sredine (Kostolac, Kostolac – selo, Drmno, Kličevac, Klenovik, Petka, Bradarac i Maljurevac, istražna polja i zona eksploatacije nafte i gasa, državni putevi I i II reda, Dunav, V. Morava i Mlava, dunavski saobraćajni, privredni i turistički koridor): moguće povremeno manje prekoračenje GVI i MDK u vodama i zemljištu, povišeni nivo buke, komunalni otpad, ali bez prekomernog zagađivanja radioaktivnim, kancerogenim i mutagenim materijama. Planske mere: kontrolisani režimi korišćenja zemljišta i tehničko-tehnološke i organizacione mere zaštite;

– zona III – područja kvalitetne životne sredine (sva preostala naselja na Planskom području, šumska područja, poljoprivredne, voćarske i vinogradarske zone, područja sa prirodnom degradacijom, livade i pašnjaci, lovna i ribolovna područja): zagađenje elemenata životne sredine u granicama dozvoljenog (GVI, MDK). Planske mere: tehničko-tehnološke i organizacione mere zaštite i

– zona IV – područja veoma kvalitetne životne sredine (područja zaštićenih prirodnih dobara, močvarna područja, područja zaštićena međunarodnim konvencijama – ostrvo Žilava u okviru „Deliblatske peščare”, Bara Šugavica, obala Dunava, Dubrovac – Ram, Labudovo okno): prisutni su pozitivni uticaji na čoveka i živi svet. Planiraju se mere i rešenja kojima se poboljšava ili bar zadržava postojeće stanje kvaliteta životne sredine i štite prirodno vredni i očuvani ekosistemi.

Tehničko-tehnološke mere

Tehničko-tehnološke mere obuhvataju primenu novih tehničkih rešenja i uvođenje novih tehnologija u proizvodnju i preradu uglja, u termoelektranama i na deponijama pepela i šljake.

Pored većeg broja operativnih mera planiraju se sledeće ključne mere:

– razvoj i uvođenje novih tehnologija selektivnog otkopavanja i odlaganja povlatnih slojeva;

– primena postupka orošavanja vodom aktivnih rudarskih površina i presipnih mesta;;

– zaštita režima i kvaliteta podzemnih i površinskih voda i zemljišta – u kopu i u okolini rudnika,

– postavljanje barijera između površinskog kopa i naseljenih mesta ili izgradnja vetrozaštitnih pojasa radi smanjenja buke i razvejavanja suspendovanih čestica;

– rekultivacija i revitalizacija degradiranih prostora;

– izgradnja postrojenja za odsumporavanje dimnih gasova u TE „Kostolac B”, tako da se ispuni zahtev za granične vrednosti emisije od 200 mg/m³;

– smanjenje koncentracije NOx u dimnim gasovima, odnosno izgraditi postrojenja za denitrifikaciju dimnih gasova u TE „Kostolac A” i TE „Kostolac B”;

– rekonstrukcija ili zamena postojećih elektrofiltera u skladu sa zakonskim propisima (GVE = 50 mg/m³ praškastih materija) na blokovima koji se revitalizuju (TE „Kostolac B1 i B2” i TE „Kostolac A1 i A2”);

– izgradnja postrojenja za prečišćavanje zauljenih otpadnih voda i zauljenih atmosferskih voda u TE „Kostolac A” i TE „Kostolac B”;

– obezbeđenje prostora za skladištenje CO2 ili koridor (cevovod) za transport do regionalnog skladišta CO2;

– unapređenje postojećih i uvođenje novih tehnologija transporta i odlaganja pepela i šljake (mešavinom pepela i vode 1:1) na deponiju pepela radi sprečavanja razvejavanja sitnih frakcija pepela u okolinu;

– izrada projekata rekultivacije za svaku od eksploatacionih kaseta deponije po njenom faznom ili konačnom napuštanju kao i projekat formiranja zaštitnog zelenog pojasa oko deponije pepela;

– recirkulacija procedne vode sa deponije pepela i atmosferske vode preko drenažnog sistema, prelivnih cevi i bazena u bager stanicu termoelektrane i korišćenje za pripremu i transport hidromešavine ili za prskanje deponije;

– korišćenje pepela i šljake u cementnoj industriji, industriji betona i putogradnji;

– korišćenje povratne tople vode termoelektrana;

– primena strožijih kriterijuma za prečišćavanje naseljskih otpadnih voda, sa produženom bioaeracijom i dodatnim uklanjanjem fosfora i natrijuma;

– mere za smanjenje rizika od zagađivanja zemljišta pri skladištenju, prevozu i pretakanju naftnih derivata i opasnih hemikalija u okviru lokacija pristaništa na Dunavu;

– preventivne i operativne mere zaštite, reagovanja i postupaka sanacije zemljišta u slučaju havarijskog izlivanja opasnih materija u okolinu;

– rešavanje deponovanja komunalnog otpada – sanacijom divljih smetlišta;

– utvrđivanje mehanizma sanacije postojećih deponija i načina rekultivacije zemljišta radi privođenja novim namenama; i

– utvrđivanje lokacija za deponovanje opasnog i medicinskog otpada, u skladu sa regionalnim strategijama i planovima upravljanja otpadom i Strategijom upravljanja otpadom za period 2010 – 2019. godine.

Organizacione mere

– uvesti sistem integralnog upravljanja zaštitom životne sredine u okviru rudarsko-energetskog kompleksa primenom standarda JUS-ISO 14.001;

– formirati osnovna dokumenata i mehanizme za upravljanje otpadom: katastra otpada, informacionog sistema za upravljanje otpadom, usklađivanje sa JUS-ISO 14.000, aktivnosti na reciklaži i preradi otpada u sekundarnu sirovinu (pepeo i šljaka, jonske smole, staklena i mineralna vuna, otpadna ulja, akumulatori i aku baterije), rešavanje problema električnih uređaja punjenih PCB (polychlorinated biphenyls) – piralenskim uljima;

– uvesti novi sistem monitoringa životne sredine (vazduha, voda, zemljišta, buke, radioaktivnosti) sa optimalnim brojem mernih mesta, a naročito: vršiti kontinualna merenja emisije gasova i čestica u dimnim gasovima (ugraditi kontinualne merača protoka i kvaliteta dimnih gasova), pratiti kvalitet površinskih i podzemnih voda u zoni uticaja TE „Kostolac A i B” i deponije pepela i šljake, kao i kvalitet i kvantitet otpadnih voda, kontrolisati radioaktivne izvore zračenja i drugo u skladu sa relevantnim pravilnicima; posebno obuhvatiti naselja koja su u neposrednoj blizini zagađivača i pod direktnim uticajem dominantnog pravca vetra;

– jednom godišnje izveštavati o zdravstvenom stanju stanovništva u naseljima sa ugroženom životnom sredinom (Kostolac, Kostolac selo, Drmno, Kličevac, Klenovnik, Maljurevac i Bradarac);

– vršiti sistematsko ispitivanje sadržaja radionuklida radona u životnoj sredini – dva puta godišnje u boravišnim prostorijama i radnoj sredini, kao i u zemljištu, na teritoriji naselja Kostolac, Kostolac Selo, Klenovnik, Drmno, Bradarac i Ćirikovac;

– uraditi plan zaštite životne sredine, uključujući i plan reagovanja na incidentna i epizodna zagađivanja životne sredine,

– formirati informacioni sistem životne sredine, koji bi obuhvatio katastar zagađivača životne sredine i sistem evidencije i ocenjivanja rezultata iz lokalnog sistema monitoringa, kao i iz izvora gradskih i republičkih institucija koje su zadužene za monitoring vazduha, voda i zemljišta;

– edukovati poljoprivredno stanovništvo kako bi se sprečilo zagađenje uzrokovano prekomernim/nestručnim korišćenjem toksičnih materija koje se koriste u poljoprivredi: lekovi, boje, pesticidi, mineralna đubriva;

– zaštititi postojeća i planirana izvorišta vodosnabdevanja, u prvom redu uspostavljanjem odgovarajućeg režima zaštite životne sredine u užoj i široj zoni sanitarne zaštite izvorišta;

– strogo kontrolisati promet i korišćenje opasnih supstanci na Dunavu, kao i rasute terete u zoni budućih luka i pristaništa;

– formirati koordinaciono telo za zaštitu životne sredine na nivou grada, sastavljeno od predstavnika grada Požarevca, JP „Elektroprivreda Srbije”, PD „TE-KO Kostolac”, drugih privrednih subjekata, nevladinih organizacija i građana;

– obezbediti informisanje javnosti o problemima zaštite životne sredine područja; i

– obezbediti učešće javnosti u donošenju odluka o rešavanju problema zaštite životne sredine, uključujući sve potencijalno ugrožene i zainteresovane strane.

Zaštita od buke

Za građevinska područja na Planskom području određuju se sledeći najviši dopušteni nivoi buke u skladu sa zahtevima Uredbe o indikatorima buke, graničnim vrednostima, metodama za ocenjivanje indikatora buke, uznemiravanja i štetnih efekata buke u životnoj sredini.

Tabela 29. Kriterijumi za akustičko zoniranje prostora

Zone

Opis akustičke zone

Dopušteni nivoi spoljašnje buke Leq (dBA)

Dan

Noć

I

Područje za odmor i rekreaciju, bolnice, veliki parkovi

50

40

II

Turistička područja, mala i seoska naselja, kampovi i školske zone

50

45

III

čisto stambena područja

55

45

IV

Poslovno-stambena područja, dečja igrališta

60

50

V

Gradski centar, zone duž autoputeva, magistralnih i gradskih saobraćajnica

65

55

VI

Industrijska zona

Na granici ove zone buka ne sme prelaziti graničnu vrednost u zoni sa kojom se graniči

Zone saobraćajne namene

Ovde navedena pravila utvrđuju režime korišćenja zemljišta i izgradnje objekata u zonama uz saobraćajnice, uzimajući u obzir moguće uticaje saobraćajnica na zdravlje ljudi i životnu sredinu. Za objekte čija je izgradnja dozvoljena, a nalaze se u zoni uticaja saobraćajnice, obavezno je sprovesti mere zaštite na objektu (protivzvučna zaštita, građevinska stolarija najvišeg kvaliteta, itd.)

Za državne puteve I reda (magistralnog karaktera) u područjima izvan urbanih zona utvrđuju se tri zone zaštite:

– zona I – pojas veoma velikog ekološkog opterećenja širine po 20 m sa obe strane puta, zbog emisija u vazduh, povećane buke i zagađivanja zemljišta; u zaštitnom pojasu dozvoljeno je formirati zaštitno zelenilo; nije dozvoljena izgradnja stambenih, poslovnih i pomoćnih objekata; dozvoljena je izgradnja objekata u funkciji puta (benzinske stanice, servisi, skladišta, slično);

– zona II – pojas velikog ekološkog opterećenja širine po 50 m sa obe strane puta, zbog povećane buke i zagađivanja zemljišta; ne preporučuje se izgradnja stambenih objekata; postojeći legalno izgrađeni objekti moraju biti zaštićeni odgovarajućom akustičkom zaštitom; i

– zona III – pojas malog ekološkog opterećenja širine po 180 m sa obe strane puta, zbog povećane buke; izgradnja stambenih, poslovnih i privrednih objekata dozvoljena pod uslovom da se obezbede mere zaštite od buke.

Za prevoz opasnih i štetnih materija dozvoljeno je koristiti isključivo deonice državnih puteva I reda koji prolaze kroz područja niže gustine naseljenosti. Ovo ograničenje se ne odnosi na prevoz naftnih derivata u cisternama kapaciteta do 10 t.

5.2. Rekultivacija i revitalizacija prostora

Plan rekultivacije zemljišta i revitalizacije prostora zasniva se na savremenom konceptu celovite rehabilitacije i unapređivanja izvornih karakteristika predela, koje su uništene ili narušene aktivnošću rudnika i termoelektrana. Sprovođenje tog koncepta podrazumeva prethodnu remedijaciju zagađenih lokaliteta (čišćenje i uklanjanje supstanci koje štetno utiču na zemljište i vode), s jedne strane, i obogaćivanje degradiranog prostora novim funkcionalnim i estetskim sadržajima, s druge.

Polazeći od sadašnje fizičke strukture terena zauzetih rudarsko-energetskim aktivnostima i planiranog daljeg razvoja eksploatacije lignita, procenjuje se da u periodu 2010 – 2022. godine postoje realni izgledi za sprovođenje rekultivacije na oko 1.719 ha degradiranog prostora, od toga oko 1.126 ha do 2015. godine, i to ne samo na površinama spoljašnjih i unutrašnjih odlagališta zatvorenih kopova „Ćirikovac” (389 ha) i „Klenovnik” (300 ha), već i na oko 240 ha unutrašnjih i spoljašnjih odlagališta jalovine aktivnog kopa „Drmno” (240 ha), kao i na kasetama B i C odlagališta pepela na Srednjem kostolačkom ostrvu (ukupno 197,6 ha).

Planirano sukcesivno povećavanje eksploatacionih površina kopa „Drmno” (za oko 334 ha u periodu 2010–2015. i 589,4 ha u periodu 2016–2022. godine) biće praćeno rekultivisanjem gotovo svih dosadašnjih spoljašnih oglagališta jalovine (oko 451 ha), većeg dela spoljašnjeg i unutrašnjih odlagališta pepela i šljake (ukupno oko 317 ha), svih površina unutrašnjih odlagališta jalovine u zatvorenim kopovima „Ćirikovac” i „Klenovnik”, kao i u delu aktivnog kopa „Drmno” (ukupno oko 914 ha) i prostora koji je zauzimala drobilana i uprava na kopu „Ćirikovac” (ukupno 36,5 ha). Zbirno gledano, u 2022. godini ukupne površine prostora aktivno zauzetog rudarskom eksploatacijom (1.391,1 ha), trebalo bi da budu manje od površina rekultivisanog zemljišta, na kojima će biti formiran biljni pokrivač.

Izneti plan rekultivacije i revitalizacije degradiranog prostora se razrađuje i sprovodi na osnovu posebnih planskih dokumenata, izvođačkih projekata i odgovarajuće tehničke dokumentacije za svaki od izdvojenih objekata termoenergetskog kompleksa u celini (Deponija pepela – SKO, kop „Drmno”, kop „Ćirikovac” i kop „Klenovnik”).

Načelno gledano, bazični institucionalni, organizacioni, tehničko-tehnološki i drugi izvođački uslovi za efikasno sprovođenje postupaka rekultivacije uništenog zemljišta i revitalizacije oštećene prirode obezbeđuju se u fazi projektovanja rudarskih radova. To se u slučaju Planskog područja može ispoštovati samo u odnosu na kop „Drmno”, gde se rudarski projektima predviđa:

– skraćivanje vremena zauzimanja zemljišta za potrebe rudarstva i smanjivanje razmaka između fronta otkopa i fronta rekultivacije na minimum koji neće ugroziti normalnu rudarsku proizvodnju;

– preorijentacija na isključivo deponovanje raskrivke u unutrašnja odlagališta i primena drugih, ekološki najmanje štetnih tehnoloških rešenja;

– nabavka opreme za selektivno skidanje i odlaganje humusnog sloja zemljišta, naročito za biološku rekultivaciju površina namenjenih za vraćanje poljoprivrednoj proizvodnji, osnivanje travnjaka na terenima za sport i rekreaciju, podizanje šumskih rasadnika i slično; i

– obezbeđenje uslova za kvalitetno izvođenje tehničke rekultivacije, kojom se ravna i stabilizuje teren za primenu mera biološke rekultivacije, uz posebno vođenje računa o regulaciji hidroloških uslova, formiranju odgovarajućih nagiba i drugih faktora sigurnosti, u skladu s potrebama planiranih namena korišćenja.

Tabela 30. Plan rekultivacije u periodu 2010 – 2015 – 2022. godine, po osnovnim rudarsko-energetskim objektima i KO (u ha)

Stanje

Bilansi

Svega 2010-2022

od toga na površinama

2010

2015

2022

2010-2015

2015-2022

Odlagališta pepela

Unutrašnja odlagališta

Spoljašnja odlagališta

Ostale lokacije

Deponija pepela - SKO

119,2

316,8

316,8

197,6

0,0

197,6

-197,6

-

-

-

Kop Drmno

73,5

313,3

906,2

239,8

592,9

832,7

-

-679,8

-152,9

-

KO Bradarac

43,0

269,2

269,2

226,2

0,0

226,2

-

-81,8

-144,4

-

KO Drmno

10,0

23,6

501,1

13,6

477,5

491,1

-

-482,6

-8,5

KO Kličevac

-

-

115,4

-

115,4

115,4

-

-115,4

-

-

KO Kostolac selo

20,5

20,5

20,5

0,0

0,0

0,0

-

-

-

-

Kop Ćirikovac

326,5

715,3

715,3

388,8

0,0

388,8

-119,4

-118,9

-114,1

-36,4

KO Bradarac

9,3

14,4

14,4

5,1

0,0

5,1

-5,1

-

-

-

KO Klenovnik

91,1

262,5

262,5

171,4

0,0

171,4

-114,3

-37,7

-19,4

KO Maljurevac

14,0

88,4

88,4

74,4

0,0

74,4

-

-32,7

-41,7

KO Ćirikovac

212,1

350,0

350,0

137,9

0,0

137,9

-

-48,5

-72,4

-17,0

Kop Klenovnik

104,2

404,2

404,2

299,9

0,0

299,9

-

-115,7

-184,3

-

KO Klenovnik

34,0

129,7

129,7

95,8

0,0

95,8

-

-76,3

-19,5

-

KO Kostolac grad

12,2

12,2

12,2

0,0

0,0

0,0

-

-

-

-

KO Kostolac selo

58,1

262,3

262,3

204,2

0,0

204,2

-

-39,3

-164,8

-

Svega TE-KO Kostolac

623,4

1749,6

2342,5

1126,1

592,9

1719,0

-317,0

-914,4

-451,3

-36,4

Bradarac

52,3

283,6

283,6

231,3

0,0

231,3

-5,1

-81,8

-144,4

-

Drmno

10,0

23,6

501,1

13,6

477,5

491,1

-

-482,6

-8,5

-

Klenovnik

125,1

392,2

392,2

267,2

0,0

267,2

-114,3

-114,0

-19,5

-19,4

Kličevac

0,0

0,0

115,4

0,0

115,4

115,4

-

-115,4

-

-

Kostolac grad

131,4

329,0

329,0

197,6

0,0

197,6

-197,6

-

-

-

Kostolac selo

78,6

282,8

282,8

204,2

0,0

204,2

-

-39,3

-164,8

-

Maljurevac

14,0

88,4

88,4

74,4

0,0

74,4

-

-32,7

-41,7

-

Ćirikovac

212,1

350,0

350,0

137,9

0,0

137,9

-

-48,5

-72,4

-17,0

S obzirom na višedecenijski zastoj u sprovođenju rekultivacije i parcijalni karakter zahvata koji su realizovani poslednjih godina, potrebno je da se što pre razrade i donesu celoviti planovi i projekti predeone rehabilitacije kopova „Ćirikovac” i „Klenovnik”, kao i Deponije pepela – SKO, gde se obavezno moraju primeniti i odgovarajuće mere remedijacije.

Pri izboru najprikladnijih tehnoloških rešenja za remedijaciju i rekultivaciju odlagališta pepela i šljake (spoljašnje odlagalište na SKO i unutrašnja u kopovima „Ćirikovac” i „Drmno”), moraju se uzeti u obzir dugogodišnja evropska iskustva, koja pokazuju da tradicionalni metodi, kao što su „containment” (formiranje barijera, na primer od nepropustive folije, koje koče migraciju zagađujućih supstanci), „dig and dump” (iskopavanje i skladištenje) i „pump and treat” (ispumpavanje i odvođenje zagađene vode u uređaje za prečišćavanje), nisu uvek održive sa stanovišta ekonomske efektivnosti, reduciranja zagađenja i ekološke ravnoteže. Stoga je neophodno da se procesi remedijacije ocenjuju savremenim metodama strateškog planiranja, kao što su Procena životnog ciklusa, Procena uticaja na životni ciklus i drugi analitički instrumenti, koji se u okviru EU projekta „EURODEMO” koriste za formiranje Osnova održive remedijacije i upravljanja zemljištem (Framework for sustainable land remediation and management).

Planirana rekultivacija odvijaće se u tri izvođačke faze: tehnička rekultivacija, biološka rekultivacija i uređivanje predela. Tehnička rekultivacija obuhvata najskuplje, ali i najznačajnije radove na ukupnoj rekultivaciji zemljišta. U ovoj fazi će se sprovodi i remedijacija zagađenih lokaliteta. Biološka rekultivacija predstavlja višegodišnji proces, usmeren na obnavljanje proizvodnog potencijala zemljišta, sađenjem/sejanjem i redovnim održavanjem/negovanjem odgovarajućih biljnih vrsta, koje doprinose pokretanju pedogenetskih procesa i formiranju stabilnog biljnog pokrivača u vidu veštačkih šumskih zajednica, poljoprivrednih kultura, dekorativnih zajednica u blizini naselja, rekreativnih centara ili drugih specifičnih zajednica biotopa u okviru vrednih predeonih celina. Uređivanje predela odvijaće se sukcesivnim preduzimanjem odgovarajućih aktivnosti koje dugoročno imaju pozitivan uticaj na životnu sredinu, očuvanje biodiverziteta i iniciranje razvoja novih privrednih aktivnosti na selu, u skladu sa specifičnim ekološkim i socioekonomskim potrebama i razvojnim interesima lokalnih zajednica.

Uspešno sprovođenje složenog postupka rekultivacije degradiranih zemljišta uslovljeno je vođenjem računa o:

– obezbeđenju istraživačke i planske podrške za: praćenje uslova spoljne sredine (pedološka i fitocenološka istraživanja); sukcesivno analiziranje fizičkih i hemijskih osobina otkrivke tokom celog eksploatacionog perioda; uključivanje terena zauzetih rudarsko-energetskim aktivnostima u sistem geografske informatike; uvođenje međunarodno prihvaćenih indikatora i standarda kvaliteta zemljišta u postupak izbora odgovarajućih metoda i tehnika rekultivacije; i uspostavljanje sistema ocene i praćenja primenjenih mera rekultivacije;

– praćenju svetskih iskustava i novih tendencija, strategija, ideja, tehnika i rešenja u domenu celovite rehabilitacije terena degradiranih intenzivnim industrijskim razvojem (takozvani brown field tereni), radi primene najboljeg dostupnog znanja za unapređivanje postojećih i razvoj novih postupaka tehničke/ rudarske i biološke rekultivacije;

– planskom raspoređivanju otkrivke prema konačnoj viziji funkcionalnog i estetskog uređenja Kostolačkog ugljenog basena nakon završetka rudarskih radova, u skladu s prirodnim i socioekonomskim uslovima eksploatacionog područja i njegovog okruženja;

– odgovarajućem infrastrukturnom uređenju rekultivisanih zemljišta: izgradnji pristupnih puteva od tvrde podloge, dovoljno širokih i sa usponima koji dozvoljavaju neometano kretanje mehanizacije za redovno obavljanje potrebnih poljskih, odnosno šumskih radova; opremanju uređajima ili objektima za navodnjavanje, u skladu s lokalnim hidrološkim ograničenjima i potencijalima i drugo;

– definisanju sigurnih izvora za finansiranje potrebnih projektnih, istraživačkih i izvođačko-operativnih aktivnosti (hidroregulacija, mineralno đubrenje, unošenje humusnog zemljišta i /ili drugih materijala kojima se popravljaju fizičke osobine supstrata, zelenišno đubrenje, mikrobiološko đubrenje kojim se obezbeđuje formiranje kvržica i fiksiranje atmosferskog azota, sinergetski efekti kompatibilnog sastava biljnih zajednica i slično) na osposobljavanju odlagališta za pokretanje pedogenetskih procesa koji garantuju postizanje stabilnih i visokih prinosa u održivoj poljoprivrednoj proizvodnji, odnosno ostvarivanje višefunkcionalnog doprinosa šuma očuvanju ekološke ravnoteže;

– ekološkim prednostima agrošumarstva, odnosno sistema korišćenja zemljišta koji se zasniva na kombinovanom uzgoju drvenastih višegodišnjih biljaka i poljoprivrednih kultura u vidu određenog prostornog aranžmana, ili sukcesivno u vremenu, sa ili bez stočarske proizvodnje; agrošumarski proizvodni sistemi imaju pozitivne efekte na održavanje plodnosti zemljišta, kapacitet zadržavanja vode, zaštitu od erozije, biodiverzitet, skladištenje ugljenika i kontrolu ispuštanja nitrata;

– izboru takvog sortimenta vegetacije koji potpomaže pokretanje pedogenetskih procesa, razvoj organizama koji podržavaju proizvodnju biomase i produktivnost agroekosistema (mikroorganizmi tla, predatori, oprašivači), spontano obnavljanje autohtonih vrsta prizemne zeljaste i žbunaste vegetacije u šumama, naseljavanje divlje faune i slično;

– sagledavanju složenih problema rekultivacije i revitalizacije degradiranog zemljišta u sklopu ukupnog socioekonomskog razvoja širih teritorijalnih celina, odnosno u sklopu regionalnog razvoja; i

– troškovima i efektima primenjivanih mera, ocenjivanim ekonomskim i ekološkim kriterijumima.

Dugoročno gledano, revitalizacija prirode na prostoru oslobođenom od rudarsko-energetskih aktivnosti, obezbediće se kombinovanjem poljoprivredne, šumske, dekorativne i vodne rekultivacije, a u sklopu razrade i sprovođenja programa obnavljanja/povećanja ekološkog, infrastrukturnog, naseljskog i pejzažnog kvaliteta celog Kostolačkog ugljenog basena u postplanskom periodu.

S obzirom na izvanrednu fizičku, biološku i hemijsku složenost zemljišta i, po prirodi stvari, veoma sporo odvijanje pedoloških procesa, nije realno očekivati da se sprovođenjem planirane rekultivacije mogu u kvalitativnom pogledu nadoknaditi gubici prouzrokovani daljim zauzimanjem stiških oranica za napredovanje fronta otkrivke na kopu „Drmno”. Zemljište je živi organizam, koji ima tri prostorne dimenzije i veoma labilna kvalitativna svojstva, koja se većim delom uništavaju u toku površinske eksploatacije rudnih bogatstava, čak i pod uslovom skidanja i ponovnog nanošenja humusnog sloja na odgovarajuće oblikovana odlagališta. Stoga je potrebno da se u neposrednom okruženju kopova i unutrašnjih odlagališta preduzmu dodatne mere za ublažavanje negativnih ekoloških posledica privremene preopterećenosti prostora rudarskim aktivnostima, podizanjem privremenih zaštitnih pojaseva žbunaste i zeljaste vegetacije i primenom drugih mera koje su definisane planom održivog poljoprivrednog i ruralnog razvoja, kao i odgovarajućim planskim rešenjima po pitanju korišćenja i zaštite šuma i šumskih zemljišta i zaštite prirode.

Bliže određivanje lokacija i površina za odgovarajuće vidove biološke rekultivacije spada u domen investiocionog projektovanja. Načelni prostorno-planski zahtev je da se površi odlagališta rekultivišu zasejavanjem smeša trava i leguminoza, radi potonjeg privođenja stabilnoj i konkurentnoj poljoprivrednoj proizvodnji. Pri tome se mora voditi računa o poštovanju lokalno specifičnih ograničenja u pogledu zdravstvene bezbednosti hrane. Stoga na površinama pepelišta prednost treba dati osnivanju terena za sport i rekreaciju, odnosno podizanju šumskih zasada ili plantaža za proizvodnju bioenergenata, ukrasnog bilja i neprehrambenih agrarnih sirovina (lan, konoplja, trska i slično). Kosine su prirodno predisponirane za podizanje kvalitetnih šumskih sastojina, velike zaštitne moći, a mestimično takođe za osnivanje vinograda i voćnjaka, pod uslovom vođenja računa o sprovođenju neophodnih radova i mera na zaštiti od erozije. Donošenje konačnih odluka po pitanju optimalnih namena biološke rekultivacije zasnivaće se na sledećim kriterijumima:

– vrsta i kvalitet prethodno obavljene/realno moguće tehničke rekultivacije;

– reljef, fizičke i hemijske osobine supstrata;

– ekološke prednosti i drugi pozitivni uticaji na okruženje;

– kompleksni karakter mera agrobiološke rekultivacije (unošenje humusnog sloja i/ili lignitskog praha, mineralno i zelenišno đubrenje, odgovarajući plodored, poljski putevi, veličina i oblik parcela i slično);

– mogućnosti navodnjavanja i druge pogodnosti/ograničenja za poljoprivredu, odnosno šumarstvo ili sport i rekreaciju;

– vlasničko-korisnički odnosi, prava i obaveze, posebno po pitanju snošenja ekonomskih posledica namenskog korišćenja i redovnog sprovođenja odgovarajućih agrotehničkih, odnosno silvotehničkih mera;

– položaj u odnosu na naseljsku mrežu, saobraćajnice, rečne tokove, planirane vodne akumulacije, rudarsko-energetska postrojenja i druge industrijske objekte, rekreativne centre i slično; i

– tržišne i druge ekonomske pogodnosti i rizici.

Pri izradi i sprovođenju programa rekultivacije degradiranih površina obavezno je vođenje računa o zaštiti prirodnih dobara i povećanju biodiverziteta celog Planskog područja, s jedne strane, i rešavanju institucionalnih, organizacionih, tehničko-tehnoloških, ekonomskih i sociopsiholoških problema vraćanja eksprioprisanog zemljišta prvobitnim vlasnicima, s druge.

Korišćenje površina nakon završene rekultivacije i remedijacije uređuje se zakonom. Preporuka je da se raspolaganje tih površina ustupi jedinicama lokalne samouprave.

5.3. Zaštita prirode i uređenje predela

5.3.1. Zaštita prirode i prirodnih vrednosti

Koncepcija zaštite prirode zasniva se na generalnoj obavezi pažljivog čuvanja:

– starih, reprezentativnih i u kulturno-istorijskom pogledu značajnih stabala drveća;

– objekata geonasleđa predstavljenih atraktivnim i za nauku i obrazovanje zanimljivim geološkim, geomorfološkim ili hidrografskim fenomenima;

– lokaliteta sa očuvanim šumskim sastojinama;

– staništa retkih biljnih i životinjskih vrsta i njihovih zajednica; i

– prirodnih ambijenata visokokvalitetnih estetskih obeležja, ukoliko se navedene prirodne vrednosti utvrde pri planiranju ili izvođenju radova na korišćenju prirodnih resursa, izgradnji objekata i uređenju prostora.

– Usklađivanje privrednog i drugog korišćenja prostora i resursa s potrebama i ciljevima očuvanja prirode i prirodnih dobara zasnivaće se na:

– predupređivanju nepovoljnih uticaja termoelektrana na zonu zaštite Deliblatske peščare, koja ima status rezervata prirode od izuzetnog značaja (I kategorije), uspostavljanjem odgovarajućeg monitoringa imisija aerozagađenja, a prema potrebi i bioloških brana i drugih posebnih mera zaštite;

– očuvanju zimovališta ptica vodnih staništa i drugih ornitološki značajnih staništa (ostrvo Žilava s nizvodnim područjem Dunava i drugo) kao i staništa ihtiofaune, herpetofaune, lovne divljači i drugog faunističkog fonda;

– očuvanju i unapređenju (hemijski kvalitet vode, hidrobiološke karakteristike staništa, režimi zabrane ribolova i drugo) prirodnih mrestilišta, plodišta i drugih ihtiološki značajnih lokaliteta (ušće Velike Morave, Šugavica s kanalom TE Kostolac, Labudovo okno i drugo); i

– unapređenju estetike i prirodne raznovrsnosti predela u zoni puteva i vodotoka kao i animiranju lokalnih zajednica i vlasnika/korisnika zemljišta za negovanje estetskih obeležja predela.

Obaveza investitora, odnosno izvođača radova je da u toku eksploatacije lignita ili izvođenja drugih zemljanih radova, obrate pažnju na eventualne paleontološke i arheološke nalaze i da u slučaju njihovog otkrivanja ili indicija o postojanju, preduzmu mere obaveštavanja relevantnih institucija, pažljivog sakupljanja i adekvatnog odlaganja, a prema potrebi i obustave radova.

Investitor ima obavezu da u postupku aktiviranja utvrđene namene prostora (urbanistička regulacija, investiciono tehnička dokumentacija i analize uticaja na okolinu) koja obuhvata degradaciju i trajno ili višegodišnje zauzimanje zemljišta (eksploataciona polja, različiti objekti), a na kojima nije utvrđeno prisustvo prirodnih vrednosti od nacionalnog ili regionalnog značaja za koje bi javni interes zahtevao redukovanje ili eliminaciju planskih namena, takođe obezbedi adekvatnu evidenciju prirodnih vrednosti, procenu gubitaka i mere kompenzacije.

5.3.2. Uređenje predela

Pravila nege i uređenja predela određuju se na osnovu preliminarne tipologije predela. Time se obezbeđuje integralna zaštitu, planiranje i sprovođenje mera kojima se: sprečavaju neželjene promene, narušavanje ili uništenje značajnih obeležja predela, njihove raznovrsnosti, jedinstvenosti i estetskih vrednosti; omogućava revitalizacija i rekultivacija kao i očuvanje tradicionalnih odlika korišćenja predela. To podrazumeva, pre svega, sanaciju, revitalizaciju i rekultivaciju degradiranih područja kao i zaštitu prirodnih i kulturnih resursa koja se mora obezbediti očuvanjem izdvojenih značajnih i karakterističnih obeležja predela, a u skladu sa osnovnim strateškim opredeljenjima koje promoviše Prostorni plan Republike Srbije.

Uređenje ruralnih predela zasniva se na:

– očuvanju i unapređenju karakterističnog predeonog obrasca zasnovanog na korišćenju zemljišta, odnosu izgrađenog i otvorenog prostora i karakteru izgrađivanja: podsticanjem tradicionalnih oblika korišćenja zemljišta, regulacijom građenja i uređivanja prostora u skladu sa karakterom predela i tradicijom građenja; sprečavanjem širenja naselja i zaustavljanjem neplanske izgradnje (vikend naselja), stimulisanjem korišćenja postojećeg građevinskog fonda, usklađivanjem izgradnje infrastrukturnih koridora i objekata sa karakterom i kapacitetom predela i očuvanjem i afirmacijom karakterističnih kulturnih i prirodnih elemenata u strukturi i slici predela (morfologija terena, vodotokovi, šume, živice, zasadi, naselja, objekti); i

– kreiranju identiteta naselja zasnovanog na očuvanju i revitalizaciji tradicionalne arhitekture i postojećeg kvalitetnog građevinskog fonda, kao i na novoj izgradnji koja uvažava specifični ruralni karakter fizičke strukture naselja.

Pri razradi i sprovođenju programa rekultivacije i revitalizacije degradiranog prostora neophodno je da se vodi računa o očuvanju/unapređenju predela primenom sledećih rešenja:

– unapređenje kvaliteta predela u smislu vrednosti baziranih na karakteru, uslovima prirodne sredine i estetskom-ambijentalnom doživljaju;

– preduzimanje mera zaštite postojećih prirodnih odlika predela i predeonih elementa, kao što su: drveće, žbunje, vodeni tokovi, prirodna dobra od posebnog značaja, uključujući zaštitu ovih dobara od taloženja pepela iz TE;

– utvrđivanje obaveze da se revitalizacija degradiranog prostora izvrši na osnovu sagledavanja pređašnjih, prirodnih uslova okruženja i buduće namene datog prostora; i

– izdvajanje/definisanje i očuvanje vizuelno posebno prijatnih prostora i/ili vidikovca.

Razvoj površinskih kopova treba usmeravati tako da se obezbedi očuvanje postojećeg zaštitnog zelenog pojasa duž obale i u priobalju Dunava. Potrebno je obezbediti zaštitni zeleni pojas u širini od 500 m, što može predstavljati kompenzaciju za deo koridora uz Dunavac koji se u potpunosti uništava i on može biti bafer zona između površinskog kopa i priobalja.

5.4. Kulturno nasleđe

Koncepcija zaštite baziraće se na integralnoj zaštiti materijalnih i nematerijalnih kulturnih vrednosti.

1) Arheološka nalazišta

Arheološka istraživanja je potrebno sprovoditi po posebnim programima, koji obuhvataju pored površinske prospekcije terena (rekognosciranja) primenu savremenih multidisciplinarnih metoda istraživanja. Ove metode omogućavaju efikasnije definisanje arheološke situacije na terenu i time skraćuju vreme istraživanja. Na prostorima koji su ugroženi rudarskim radovima nužna su intenzivna zaštitna arheološka iskopavanja radi blagovremenog otkrivanja arheoloških nalaza. Potrebno je obezbediti uslove da se izbegnu oštećenja objekata i predmeta prilikom rada rudarske mehanizacije.

Arheološko nalazište „Viminacijum” Viminacijum se smatra jednom od ključnih karika za povezivanje ovih prostora sa evropskim kulturnim prostorom, na bazi istog civilizacijskog nasleđa. Utoliko je i odgovornost za očuvanje ovog nalazišta veća. Očuvanje i prezentacija Viminacijuma doprinose njegovoj promociji kao sastavnog dela evropskog kulturnog identiteta.

U okviru Arheološkog parka izgrađen je objekat Domvs Scientiarvm Viminacium čija je uloga višestruka, a pre svega je namenjen istraživanjima. S obzirom na specifičnost arheoloških istraživanja koja se vrše in sity, zahteva se specifična infrastruktura potrebna za funkcionisanje objekta (smeštajni kapaciteti za naučne saradnike, studente, radni kapaciteti – kancelarije, računsko-informativni centar, stručna biblioteka, depoi, muzejski prostor, organizacija stručnih kongresa itd.).

Sadašnja saobraćajna povezanost arheološkog nalazišta je vrlo loša, posebno iz pravca Kostolca. Saobraćajna dostupnost će se obezbediti boljom mrežom putnih saobraćajnica, i formiranjem pristaništa i marine na Dunavu. Potrebno je uključiti širi prostor u funkciju prezentacije ovog kulturnog dobra, (pešačke, kolske i biciklističke staze, objekte za prihvat posetilaca, parking, informativne punktove i slično).

Margum

Narodnom muzeju Požarevac odobren je projekat „Grad Margum” u okviru Programa prekogranične saradnje Rumunije i Srbije, koji se finansira iz IPA fonda Evropske unije. Planirano je da se na Margumu podigne arheološki park.

Srednjovekovni grad Braničevo: U cilju daljeg očuvanja kulturno-istorijskih vrednosti, Narodni muzej u Požarevcu je pokrenuo naučni projekat „Braničevo” u saradnji sa Arheološkim institutom iz Beograda. Ciljevi projekta su usmereni ka oživljavanju i revitalizaciji kompleksnog kulturno-istorijskog jezgra oko „Todića crkve”, gde je nekada bilo sedište srpske episkopije Braničevo. Trenutno se popravlja fasada crkve Sv. Đorđa, dok je vila „Leposava” ruinirana i izložena zubu vremena. Ova vila pripada Muzeju grada Požarevca. Potrebno je da se što pre obnovi i privede nameni.

2) Sakralno spomeničko nasleđe

Na Planskom području nalazi se veliki broj sakralnih objekata. Sakralne spomenike neophodno je čuvati in situ, a Programom zaštite potrebno je definisati detaljne mere zaštite, održavanja i uređenja.

Arheološki lokalitet Rukumija – Manastir Rukumija i neposredno okruženje

Prostorna podcelina Rukumija obuhvata područje manastira sa neposrednim okruženjem. Predviđa se uređenje ovog prostora i formiranje sadržaja koji doprinose očuvanju tradicionalnih vrednosti ovog kraja i stvaranju ambijenta za kulturne i umetničke aktivnosti.

Manastir Nimnik

Prema „Registru nepokretnih kulturnih dobara” Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture Smederevo, u ataru sela Kurjače (opština Veliko Gradište) nalaze se manastir Nimnik, proglašen spomenikom kulture Odlukom SO Veliko Gradište od 18. decembra 1981. godina. Uslovi uređenja kompleksa manastira utvrđeni su u Prostornom planu opštine Veliko Gradište. Kao i za sva kulturna dobra pre obnove ili rekonstrukcije moraju se pribaviti posebni uslovi u skladu sa zakonom.

3) Narodno graditeljstvo

Izuzev arheoloških nalazišta, rudarske aktivnosti mogu ugroziti i područja sa elementima tradicionalne arhitekture. Zaštita objekata narodnog graditeljstva važna je iz razloga očuvanja istorijske baštine i identiteta područja. Potrebno je posvetiti posebnu pažnju i grobljima, a naročito nadgrobnim spomenicima. Simbolizam dekorativnih elemenata, zajedno sa natpisima, predstavlja bogat izvor informacija koje svedoče o običajima, ličnim i religioznim verovanjima, društvenim i istorijskim događajima i pojedincima, koji su odigrali značajnu ulogu u tim događajima.

Osnovni principi zaštite kulturnog nasleđa jesu minimum promene autentičnosti i minimum intervencija, kako kulturnog dobra, tako i njegovog okruženja. Autentičnost se odnosi na formu, materijal, upotrebu, lokaciju, ali i na jezik, običaje, duh mesta i druga nematerijalna obeležja. Zapravo autentičnost kulturnog dobra i njegovog okruženja je dokaz neprekinutog razvoja sredine pa ga je potrebno štititi od svakog daljeg oštećenja i uništavanja. Osim vrednovanih građevina, obično prepoznatljivih primera određenog stila, kulturnu baštinu čine i skromna ostvarenja narodnog graditeljstva koje bi kao nosioce identiteta trebalo čuvati u izvornoj nameni. Pored toga, ovo načelo se odnosi i na očuvanje istorijskih naseobinskih celina (sela, zaselaka i izdvojenih sklopova) u njihovom izvornom okruženju i istorijskim graditeljskim odlikama.

Seoski centri. Autentične seoske centre treba sačuvati, kao i njihovu funkciju, korišćenjem nasleđenog građevinskog fonda i formiranjem novog, koji će poštovati tradicionalnu prostornu organizaciju, bilo da se radi o trgu, proširenoj ulici ili samo delu ulice. Pojedinačne građevine, kao crkve i primeri narodnog graditeljstva, zaslužuju posebnu pažnju u vrednovanju istorijskog razvoja samog naselja.

Etno-park na Tulbi. Ovaj lokalitet poseduje velike potencijal za dalji razvoj i višenamensko korišćenje. On može biti centar sporta i rekreacije koji nedostaju Požarevcu (pešačke staze, tematski parkovi, igraonice za decu, trim staze, manji sportski tereni itd.). S obzirom na njegovu sadašnju namenu, ovaj prostor može biti centralno mesto kulturnih događaja, posebno onih koji se odvijaju na otvorenom (letnji bioskop i pozorište, festivali, muzičke manifestacije, izložbeni prostori itd.). Etno-park može postati važan segment turističke i edukativne ponude koja prezentuje narodne običaje i etnologiju Braničevskog upravnog okruga (kulinarstvo, muzika, rukotvorine, umotvorine itd.). U podnožju etno-parka, potrebno je urediti prostor oko postojećeg manjeg jezera i ceo ovaj potez rešavati kao jedinstvenu celinu.

4) Urbano graditeljsko nasleđe

Urbano graditeljsko nasleđe nalazi se najvećim delom u gradskom jezgru Požarevca, nastalo tokom istorijskog razvoja naselja – u kulturnom, ekonomskom i prostornom pogledu. Graditeljsko nasleđe ukazuje na neophodnost poštovanja i očuvanja kako vrednih arhitektonskih zdanja, tako i principa koji su vladali u vreme njihovog nastanka.

Urbana obnova mora se sprovoditi na način koji će osigurati očuvanje izvornih urbanističko-arhitektonskih, umetničkih i estetskih svojstava, i u skladu sa tim osposobljavanje građevina za trajno korišćenje, konstruktivno saniranje i unošenje novih sadržaja, koji proizlaze iz savremenih potreba stanovanja, kulturnih, zdravstvenih, turističkih, privrednih i drugih delatnosti.

Konceptualno opredeljenje jeste utvrđivanje zona sa različitim režimima zaštite i održivog korišćenja nepokretnih kulturnih dobara i njihovog okruženja, zaustavljanje neplanske izgradnje, sanacija i unapređenje stanja postojeće izgradnje u zonama zaštite.

Ambijentalne urbane celine. Svaka intervencija u prostorno kulturno-istorijskoj celini mora da bude u skladu sa vrednostima i značajem koji celina poseduje. Konzervacija spomenika kulture podrazumeva i zaštitu okruženja sa ciljem da se očuva tradicionalni ambijent. Nova gradnja, rušenje ili izmene koje bi poremetile odnose masa i boja nisu dozvoljene. Takođe, treba ukloniti ili zameniti objekte i sadržaje koji ne odgovaraju karakteru prostorno-kulturno-istorijskih celina, gde to okolnosti i prilike dozvole.

Kulturno-istorijske celine koje su pod režimom potpune zaštite potrebno je u celosti očuvati. Moguće su delimične izmene namene unutar pojedinačnih objekata u okviru celine uz uslov očuvanja autentičnosti i vrednosti objekta. Ove celine u Požarevcu su oko zgrade Okružnog načelstva, Nove čaršije, ulice Kneza Lazara, narodne arhitekture u Nemanjinoj ulici, u ulici Draže Markovića, oko Muzeja, zona zaštite oko raskršća ulica Voje Dulića, Jugovoćeve, Bože Dimitrijevića, Vuka Karadžića i Ljubovijske, Gornja mala, zona zaštite oko Stare crkve, zona oko pionirskog trga, i celina etnoparka na Tulbi.

Za celine pod režimom delimične zaštite predviđa se očuvanje postojećih vrednosti urbanističko-arhitektonskog koncepta i njegovo dalje unapređivanje u smislu remodelacije i poboljšanja standarda komplementarnih sadržaja stanovanju, obavezno poštujući autentičnost i vrednosti.

Muzej rudarstva u Kostolcu. Privredno društvo „Termoelektrane i kopovi Kostolac” započelo je pripreme za osnivanje muzeja rudarstva u Kostolcu. Budući muzej će se nalaziti na površinskom kopu „Klenovnik”, koji više nije u funkciji, a kompleks će činiti unutrašnja postavka na oko 320 m² i otvoreni prostor na oko 2 ha. U toku je izrada projektne dokumentacije koja je poverena Rudarskom institutu iz Beograda. Planirano je da se upravna zgrada PK „Klenovnik” rekonstruiše i privede funkciji muzeja, a da se spoljašnji prostor dodatno oplemeni.

6. Namena prostora i bilans površina posebne namene

Pomoravlje, Stig i Braničevo su područja sa značajnim agrarnim potencijalom, pa shodno tome pretežni deo Planskog područja pripada poljoprivrednom zemljištu (oko 72%). U strukturi poljoprivrednog zemljišta njive zauzimaju oko 83% površina, naselja i saobraćajnice zauzimaju 8,4%, šume, rastinje i drugo oko 8,5%, rudarstvo oko 3,2 %, rekultivacija 1,1% itd. Promene u strukturi namena površina do 2022. godine, posledica su, pre svega, razvoja rudarskih radova i odnose se na smanjenje poljoprivrednog zemljišta (70,5%), ali i površina zauzetih rudarstvom (2,3%) zahvaljujući povećanju rekultivisanih površina (4,4%). Do 2022. godine ne planira se izmeštanje postojećih naselja ugroženih rudarskim radovima, pa se buduća izgradnja naselja može organizovati u postojećim granicama, čime bi se izbeglo zauzimanje novih površina poljoprivrednog zemljišta za potrebe širenja naselja. S obzirom na to da planirani razvoj površinskih kopova zahteva izmeštanje malog broja saobraćajnica, povećanje površina za potrebe izgradnje novih saobraćajnica će biti relativno malo (zbog izgradnje obilaznica). Smanjenje površina koje zauzima termo-energetski kompleks (sa 1,1 na 0,6%) posledica je rekultivacije deponije pepela na Srednjem kostolačkom ostrvu. Povećanje površina pod šumama sa 8,5 na 8,8%, pored površina u rekultivaciji koje će delom biti pošumljene, postiže se formiranjem plantaža za proizvodnju biomase u priobalnom području reka Dunava, Velike Morave i Mlave.

Tabela 31. Bilans namene površina 2010. godine

Područje

Ukupno

Poljoprivreda

Šume

Površine zauzete za potrebe rudarstva

Naselja

Infra-struktura

Arheološki lokalitet Viminacijum

Ostalo

Rudars. aktivnosti

Termo-energet. kompleks

Rekultivisane površine

grad Požarevac

površina

48777.7

34795.8

3986. 2

1760.4

604.6

623.4

3943.6

348.5

355.0

2360.3

%

100.0

71,5

8,2

3.6

1.3

1.3

8.1

0.7

0.7

4,8

V. Gradište

u okviru Plana

površina

5568.6

4617.7

643.0

261.5

34.5

11.9

%

100.0

82.9

11.5

4.7

0.6

0.2

Ukupno Plansko područje

površina

54346.3

39413.5

4629.2

1760.3

604.6

623.4

4205.1

383.0

355.0

2372.2

%

100.0

72,5

8.5

3.2

1.1

1.1

7.7

0.7

0.7

4,4

* - bez površina u granicama Viminacijuma

Tabela 32. Bilans namene površina 2022. godine

Područje

Ukupno

Poljopri-vreda

Šume

Površine zauzete za potrebe rudarstva

Naselja

Infra-struktura

Arheološki lokalitet Viminacijum

Ostalo

Rudars. aktivnosti

Termo-energet. kompleks

Rekultivisane površine

grad Požarevac

povšina

48777.7

33740.5

4107.0

1255.2

311.8

2349.5

4080.2

402.5

450.0

2081.5

%

100,0

69, 2

8,4

2,6

0,6

4,8

8,4

0,8

0,9

4,3

V. Gradište u okviru Plana

površina

5568.6

4590.0

668.6

261.5

34.5

14,0

%

100,0

82,4

12,0

4,7

0,6

0,3

Ukupno Plansko područje

površina

54346.3

38330.5

4775.6

12552

311.8

2349.5

4341.7

437.0

450.0

2095.5

%

100,0

70,5

8,8

2,3

0,6

4,3

8,0

0,8

0,8

3,9

Tabela 33. Bilans površina u okviru rudarsko-energetskog kompleksa Kostolačkog basena

Stanje 2010. godine

Stanje 2022. godine

površina u ha

% od ukupne

površina u ha

% od ukupne

PLANSKO PODRUČJE

54346.3

100,0

54346.3

100,0

RUDARSKO-ENERGETSKI KOMPLEKS

2988.2

5,5

3917.1

7,2

1. RUDARSKE AKTIVNOSTI

1760.3

3,2

1255.8

2,3

1.1. Kop „DRMNO”

1145.7

1231.4

kop

306.3

532.5

unutrašnje odlagalište

652.1

deponija gipsa

19.2

spoljašnje odlagalište

uprava

27.6

1.2. Kop „ĆIRIKOVAC” (nije aktivan)

314.6

kop

125.8

spoljašnje odlagalište

137.8

uprava

24.4

24.4

drobilana

26.5

1.3. Kop „KLENOVNIK” (nije aktivan)

300.0

kop

115.7

spoljašnje odlagalište

184.3

2. TERMOENERGETSKI KOMPLEKS

604.6

1,1

311.8

0,6

2.1. Deponije pepela i šljake

433.6

140.8

Srednje Kostolačko ostrvo

254.5

57.0

u kopu Ćirikovac

179.0

59.6

u kopu Drmno

24.2

2.2. Termoelektrane

171.0

171.0

Kostolac A

21.0

21.0

Kostolac B

150.0

150.0

3. REKULTIVISANE POVRŠINE

623.4

1,1

2349.5

4.3

7. Vizija prostornog razvoja planskog područja u postplanskom periodu

Planska predviđanja za tako dug vremenski period su u velikoj meri nepouzdana, kako zbog brojnih nepoznanica tako i zbog ograničenosti studijske i druge raspoložive dokumentacije. Nužno je ipak, sagledati makar samo neke aspekte dugoročnog razvoja, kako bi sadašnji razvoj mogao da bude usmeravan ka budućnosti sa potrebnom merom racionalnosti.

Postojeća privredna struktura, čiju okosnicu čini rudarstvo i energetika, moraće blagovremeno da se menja u korist delatnosti izvan ovog sektora. Postojeće površine zauzete energetsko-industrijskim kompleksom uz neophodnu prenamenu i preuređenje mogu da posluže za buduće proizvodne pogone drugačije namene. Futuristički scenariji razvoja ukazuju na radikalno pomeranje težišta aktivnosti od primarnog i sekundarnog ka tercijarnom i kvartarnom sektoru.

Ubrzano iscrpljivanje nekih neobnovljivih resursa kao i kontinuirana degradacija životne sredine, imaće za posledicu: nastojanja da se obezbedi supstitut ili omogući reprocesiranje deficitarnih sirovina; primenu tehnologija koje će smanjiti degradaciju prirodne sredine, ublažiti socijalne i druge konflikte i ubrzati revitalizaciju prostora u zoni eksploatacije i prerade sirovina; pojavu novih materijala i finalnih proizvoda sa novim svojstvima i funkcijama koji mogu promeniti konvencionalne okvire života i rada i napraviti revoluciju u građevinarstvu, izgradnji naselja i uređenju teritorije i drugo.

Ekološki kriterijumi i kriterijumi održivog razvoja biće u potpunosti zastupljeni u planiranju ukupnog razvoja, organizacije i uređenja prostora i odlučujuće će uticati na izbor ciljeva, rešenja i prioriteta. Posebna pažnja biće posvećena očuvanju istorijskog i kulturnog nasleđa i zaštiti prirode, posebnih ambijentalnih celina i pejzažnih vrednosti prostora, zatim sanaciji postojećih i oblikovanju (arhitekturi) novih gradskih prostora, uređenju turističkih i rekreativnih površina i drugo.

Razvoj informacionih tehnologija i telekomunikacija doprineće ubrzanom transferu informacija, uklanjajući tako problem prostorne i vremenske distance. Otvorene mogućnosti „za sve”, pomoći će ukidanju privilegovanosti, odnosno, prevazilaženju marginalizacije pojedinih područja, kao i pojedinih socijalnih grupa.

Na osnovu rezultata odgovarajućih istražnih radova preduzetih poslednjih 10 – 15 godina i uređenih studija opravdanosti, određena je orijentaciona granica potencijalnog eksploatacionog područja energetskih resursa. U tom području i njegovom okruženju mogu se predvideti mogući okvirni scenariji razvoja i planskog uređenja prostora posle 2022. godine. Prostornim planom rezervisan je prostor za potencijalne rudarske radove u pojedinim delovima Planskog područja. To je najpre prostor prema Dunavu za razvoj površinskog kopa „Drmno”, zatim Zapadno polje u zoni naselja Dubravica i okruženje površinskog kopa „Ćirikovac”. Eksploatacijom ovih ležišta najveći deo eksploatacionog područja bio bi iskorišćen, što bi uslovilo izmeštanje nekoliko (delova) naselja, kao i određenih, privrednih, infrastrukturnih i drugih objekata. Budući da na deponijama jalovine nije uputno graditi naselja, privredne i druge građevinske objekte, ovo područje biće u budućnosti prekriveno šumama, poljoprivrednim kulturama i jezerima sa površinama za sport, odmor i rekreaciju (na kraju eksploatacije lignitskih ležišta ostaće trajne depresije od površinskih kopova koje će biti ispunjene vodom).

U scenariju za postplanski period ostavljena je mogućnost da se naknadno proceni opravdanost izgradnje strateških saobraćajnih objekata, kao što su: autoput Požarevac – Negotin, most na Dunavu i magistralni koridor Ram – Bradarac – Malo Crniće.

Treba očekivati promenu u strukturi namene prostora Planskog područja koja će rezultirati povećanju površina pod poljoprivrednim kulturama i šumama, sa sportsko-rekreativnim i turističkim funkcijama uz naglašenu brigu o kulturnom nasleđu, prirodnim dobrima, ambijentalnim celinama i prostorima namenjenim naučnim, umetničkim i kulturnim aktivnostima.

IV. Primena i ostvarivanje Prostornog plana

1. Opšte odredbe

Prostorni plan – kao prostorni plan područja posebne namene – ostvarivaće se pripremom i donošenjem odgovarajućih srednjoročnih planova i programa za eksploataciju pojedinih delova lignitskog ležišta, kao i odgovarajućih prostornih planova jedinica lokalnih samouprava i urbanističkih planova za naselja ili delove naselja, infrastrukturne koridore i komplekse i objekte posebne namene.

Direktna primena planskih rešenja i propozicija Prostornog plana sprovodi se izdavanjem lokacijskih dozvola, izvoda iz planskog dokumenta i informacija o urbanističko-tehničkim uslovima za pojedine lokacije/objekte na osnovu utvrđenih pravila izgradnje i uređenja prostora (Knjiga II) za sledeće prostorne celine i koridore posebne namene:

1. kompleks Površinski kop „Drmno”;

2. koridor tračnog transporta za ugalj PK „Drmno” – TE „Kostolac A”;

3. koridor za transport rudarske mehanizacije od PK „Ćirkovac” do PK „Drmno”;

4. kompleks TE „Kostolac A” sa robnim pristaništem;

5. kompleks TE „Kostolac B”;

6. koridor pepelovoda od „TE Kostolac A” do deponije „Srednje kostolačko ostrvo” i od TE „Kostolac A” do deponija u PK „Ćirikovac”;

7. koridor za transport emulzije gipsa od TE „Kostolac B” do deponije u PK „Drmno”;

8. deponija pepela i šljake u površinskom kopu „Ćirikovac” i koridora pepelovoda od TE „Kostolac B” do deponije;

9. koridor industrijskog koloseka od železničke stanice Stig do TE „Kostolac B”; i

10. kompleks „Dolina reke Mlave”.

Indirektna primena planskih rešenja i propozicija Prostornog plana sprovodi se:

– donošenjem prostornih i urbanističkih planova za uže prostorne celine;

– izradom urbanističko-tehničkih projekata i tehničke dokumentacije;

– ugrađivanjem propozicija Prostornog plana u planove i programe razvoja lokalne samouprave, prostorne i urbanističke planove užih područja, programe razvoja proizvodnog sistema TE-KO „Kostolac” i pojedinih njegovih delova, drugih privrednih i infrastrukturnih sistema, kao i u druge programe, planove i projekte;

– donošenjem i sprovođenjem programa i planova razvoja industrije i MSP, vodoprivrede i drugih sektora na Planskom području; održivog razvoja područja; integralnog ruralnog razvoja; zaštite i unapređenja životne sredine; rehabilitacije i rekultivacije degradiranih površina; praćenja (monitoringa) kvaliteta vazduha, voda i zemljišta i drugo.

U ostvarivanju odredbi Prostornog plana primenjuju se odgovarajući republički standardi, normativi i propisi, odnosno dokumenti razvoja iz oblasti prostornog planiranja i urbanizma, zaštite životne sredine i korišćenja prirodnog resursa, kao i iz drugih oblasti (rudarstva, energetike, građevinarstva, poljoprivrede, vodoprivrede, šumarstva itd.).

U sprovođenju planskih ciljeva i koncepcija, kao i u primeni utvrđenih kriterijuma, mera i instrumenata Prostornog plana, prioritet ima:

– obezbeđenje neophodnih uslova za eksploataciju i dalju transformaciju (preradu) lignita i drugih resursa u Basenu, u skladu sa zakonskim propisima, opštim razvojnim opredeljenjima i postavkama Prostornog plana;

– sanacija ranije nastalih šteta od eksploatacije i prerade lignita;

– sprečavanje ili kontrolisanje direktnih i indirektnih negativnih uticaja;

– sprečavanje naseljavanja i neplanske izgradnje teritorije iznad lignitskih ležišta;

– zaštita socijalnih, ekonomskih i ekoloških uslova življenja stanovništva koje je ugroženo eksploatacijom i preradom lignita;

– primena prostorno-planskih, urbanističkih i drugih mera zaštite životne sredine i tehničko-tehnoloških mera zaštite u proizvodnom procesu;

– ublažavanje negativnih posledica neravnomernog regionalnog razvoja i postojeće privredne strukture stimulisanjem delatnosti i aktivnosti koje na Planskom području najbrže povećavaju zaposlenost i obezbeđuju brzo ostvarivanje dobiti i

– obezbeđivanje institucionalnih, organizacionih i informatičkih uslova za sprovođenje Prostornog plana, kao i uslova za nastavak započetih istraživanja i izradu odgovarajućih programa, planova i projekata od interesa za razvoj Planskog područja.

Analiza ostvarivanja Prostornog plana biće izvršena nakon četiri godine, a po potrebi i nakon isteka dve godine po donošenju Plana. Ukoliko analiza ukaže na znatnija odstupanja u ostvarivanju planskih rešenja i propozicija ili na moguća nova rešenja, biće pokrenut postupak izmena i dopuna Prostornog plana.

Planska rešenja i planske propozicije utvrđene Prostornim planom imaju direktnu primenu i za sledeće prostorne celine i koridore posebne namene:

1) prostorne celine „Odlagalište Drmno”, „Odlagalište „Ćirikovac”, „Odlagalište Petka” i „Lokalitet Klenovnik” i putne i energetske koridore za koje su utvrđena pravila uređenja i pravila građenja za vetrogeneratore i solarnu elektranu; za prostornu celinu „Odlagalište Srednje kostolačko ostrvo” je rezervisan prostor sa opštim pravilima uređenja, s tim što će bliža rešenja biti utvrđena naknadno;

2) eksploataciona polja nafte i gasa čije su granice definisane koordinatama za koja su utvrđena odgovarajuća planska rešenja; za nova eksploataciona polja će biti utvrđena naknadno kroz odgovarajuća planska rešenja, na osnovu kojih nadležan organ lokalne samouprave za poslove urbanizma može izdati akt u pogledu usaglašenosti eksploatacije sa odgovarajućim prostornim, odnosno urbanističkim planovima, lokacijske uslove ili informaciju o lokaciji.

Formiranje građevinskih parcela vrši se putem projekta (pre)parcelacije na osnovu planskih rešenja za direktnu primenu koja su utvrđena Prostornim planom i ovim izmenama i dopunama Prostornog plana. Radi formiranja i uvođenja u katastar nepokretnosti nove katastarske parcele za potrebe korisnika „Elektromreža Srbije” a.d. (koji se vodi za KO Kostolac selo u Službi za katastar nepokretnosti Požarevac), izvršiće se parcelacija po korisničkom principu katastarske parcele broj 303, KO Kostolac selo u okviru ograđenog prostora razvodnih postrojenja RP 400 kV „Drmno” i RP 110 kV „Drmno”, odnosno izdvajanjem zemljišta pod ovim objektima (zemljište za redovnu upotrebu objekata) nakon sprovedene prenamene iz ostalog u građevinsko zemljište i okončanog postupka ozakonjenja svih pojedinačnih, pa i ovih izgrađenih objekata. Pristup javnoj saobraćajnici novoformirane katastarske parcele obezbediće se odgovarajućim pravnim poslom kojim će se urediti službena upotreba zemljišta i objekta interne saobraćajnice u državnoj svojini, a time i omogućiti novom korisniku ostvarenje, po potrebi, investitorskih prava u smislu Zakona o planiranju i izgradnji.

2. Izrada planskih dokumenata, razvojne, studijske i tehničke dokumentacije

Razvoj površinskih kopova, revitalizacija postojećih energetskih i industrijskih objekata i izgradnja novih na Planskom području biće zasnovani na dugoročnim i srednjoročnim programima razvoja TE-KO „Kostolac” i investiciono-tehničkoj dokumentaciji, usklađenim sa Strategijom razvoja energetike Srbije, Prostornim planom i drugim planskim dokumentima na Planskom području.

Preseljenje stanovništva i izmeštanje naselja, privrednih, infrastrukturnih i drugih objekata iz područja površinske eksploatacije vršiće se organizovano i planski, na osnovu odgovarajućih urbanističkih planova, programa preseljenja usklađenih sa dinamikom rudarskih radova i Prostornim planom.

Rekultivacija i revitalizacija oštećenog (zauzetog) zemljišta vršiće se na osnovu dugoročnih i srednjoročnih programa i odgovarajuće tehničke dokumentacije, zasnovanih na rezultatima istraživanja, a međusobno usklađenih sa programima i projektima rudarskih radova.

Za naselja/delove naselja gde će prioritetno biti naseljavano razmešteno stanovništvo, donosiće se programi pripremanja i uređivanja zemljišta i opremanja naselja odnosno njihovih delova.

Brisan je raniji stav 5. (vidi član 3. Uredbe - 20/2018-3).

Prostorni plan grada Požarevca sadržaće šematske prikaze za naselja za koja nije predviđena izrada posebnih urbanističkih planova.

Prostorni plan opštine Veliko Gradište sadrži šematske prikaze za naselja Kurjače, Majilovac i Sirakovo.

2.1. Prioriteti u izradi planske dokumentacije

1. Za naselja koja se nalaze u neposrednoj blizini rudarskih radova, zoni eksploatacije nafte i gasa ili u budućim eksploatacionim područjima lignitskih ležišta, predviđa se do 2020. godine izrada i donošenje odgovarajućih planova generalne regulacije za sledeća naselja: Drmno, Petka, Selo Kostolac, Klenovnik, Ćirikovac, Bradarac, Maljurevac, Kličevac, Dubravica, Batovac i Ostrovo (grad Požarevac) i za zonu uticaja istraživanja i eksploatacije nafte i gasa, odnosno, za naselja Kurjače, Majilovac i Sirakovo (opština Veliko Gradište). Ovim planskim dokumentima po pravilu treba obuhvatiti cele katastarske opštine naselja. Konačna granica planskog obuhvata biće utvrđena u okviru nacrta predmetnih planskih dokumenata.

Ovi urbanistički planovi obavezno sadrže poseban program zauzimanja površina različitih namena, preseljenja stanovništva i izmeštanja infrastrukturnih sistema, komunalnih (groblja), privrednih i drugih objekata.

2. Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora, odnosno, regulaciona rešenja za: nove saobraćajne koridore i objekte, polja vetrogeneratora, uređenje obala reka, pristaništa i marine, deponiju pepela na Srednjem kostolačkom ostrvu i druge objekte u rudarsko-energetskom kompleksu koji nisu obuhvaćeni regulacionim razradama (Knjiga II), biće utvrđena naknadno u postupku izmena i dopuna Prostornog plana na osnovu odgovarajuće studijske i tehničke dokumentacije do 2015. godine.

3. Za arheološko nalazište Viminacijum i druge komplekse sa vrednim nepokretnim kulturnim dobrima u neposrednom okruženju predviđa se donošenje posebnog prostornog plana područja posebne namene (sa elementima plana detaljne regulacije) do 2014. godine. Pravila uređenja i izgradnje za manastir Nimnik i druga nepokretna kulturna dobra biće utvrđena u odgovarajućim lokalnim planskim dokumentima – urbanističkim planovima i šematskim prikazima. Za deo arheološkog nalazišta Viminacijum, kompleks manastira Rukumija, kao i manastir Nimnik predviđa se donošenje urbanističkih projekata.

Granice obuhvata navedenih planskih dokumenata date su na Karti 5: „Implementacija plana – izrada i donošenje planskih dokumenata”.

Nosioci realizacije prioriteta u izradi planske dokumentacije su:

1) „EPS”, TE-KO „Kostolac” (finansiranje) i jedinice lokalne samouprave (donošenje);

2) „EPS”, TE-KO „Kostolac” i Republika; i

3) Republika i lokalna samouprava.

2.2. Prioriteti u izradi razvojnih strategija i programa, studijske i tehničke dokumentacije

Prioriteti u izradi i donošenju razvojnih strategija i programa su:

– Dugoročna strategija razvoja Kostolačkog lignitskog basena i Srednjoročni program razvoja PD TE-KO „Kostolac” (do 2012. godine);

– izrada novih i preispitivanje postojećih strategija u oblasti poljoprivrede i razvoja sela, vodoprivrede i zaštite voda, saobraćaja, privrednog i socijalnog razvoja, turizma i zaštite prirodnih i kulturnih dobara (do 2013. godine);

– Srednjoročni razvoj i rekonstrukcija energetskih objekata u Kostolačkom basenu (do 2013. godine);

– Program preseljenja stanovništva iz zone rudarskih radova (do 2018. godine);

– Program rekultivacije degradiranog zemljišta u zoni rudarskih radova (do 2012. godine) i

– Program upravljanja životnom sredinom na području Planskom području sa monitoringom (do 2012. godine).

Prioriteti u izradi studijske i tehničke dokumentacije u periodu od 2012 – 2015. godine obuhvataju:

– tehničku dokumentaciju i studije opravdanosti za kop „Drmno” i zapadni deo Basena uključujući i razvoj kopa u konačnim granicama uz procenu stabilnosti kosina i tla na kontaktu sa kopom;

– tehničku dokumentaciju za izgradnju novih i rekonstrukciju postojećih energetskih objekata (TE „Kostolac A”, TE „Kostolac B” i drugo);

– tehničku dokumentaciju za uređenje obala Dunava, Velike Morave i Mlave i zaštite priobalja od uspora Đerdapske akumulacije, posebno u zoni površinskog kopa „Drmno”;

– tehničku dokumentaciju na nivou idejnih projekata i studija opravdanosti za izgradnju infrastrukturnih sistema (saobraćajnica, energetskih i telekomunikacionih vodova);

– projekte za komunalno opremanje naselja;

– projekte za rekultivaciju i uređenje degradiranih površina i

– druge studije i projekte od značaja za prostorni razvoj Planskog područja.

Posebno je važno obezbediti sinhronizovanu izradu planske dokumentacije sa izradom studijske i tehničke dokumentacije za saobraćajni koridor pored desne obale Dunava, aerodrom, rečne terminale (robno i putničko pristanište, marine i drugo), uređenje i zaštitu obala vodotoka, potencijalne rudarske aktivnosti u priobalnom pojasu Dunava (površinski kop „Drmno”, zapadni deo Basena), eksploataciono polje nafte i gasa „Ostrovo”, termoenergetski kompleks i arheološko nalazište i turistički kompleks „Viminacijum”.

Nosioci realizacije prioriteta u izradi planske dokumentacije su:

1) za zone rudarsko-energetskog kompleksa „EPS” i TE-KO „Kostolac” (finansiranje) i jedinice lokalne samouprave (donošenje) i

2) za lokalnu mrežu i objekte lokalna samouprava u saradnji sa nadležnim republičkim i lokalnim institucijama.

3. Prioriteti prostornog razvoja planskog područja i mere za ostvarivanje planskih ciljeva i propozicija

3.1. Opšti prioriteti razvoja

Opšti principi i kriterijumi

U elaboraciji institucionalno-organizacione podrške za ostvarivanje strateških ciljeva Planskog područja treba poći od nekoliko uporišta:

– prioritet treba da ima unapređenje saradnje između lokalnog, regionalnog i nacionalnog nivoa, sa ciljem da se stimuliše lokalni i regionalni ekonomski i socijalni razvoj;

– realizovanje „novog urbano-ruralnog partnerstva”, čiji je osnovni smisao uravnotežen razvoj područja u kojima ruralni deo znatnije zaostaje za urbanim, a što je upravo slučaj u većem delu Podunavlja nizvodno od Beograda, kao i na Planskom području;

– saradnja u regionalnom okruženju, u oblastima izgradnje i razvoja tehničke infrastrukture, uređivanja i zaštite vodotokova, u oblasti obrazovanja i kulture, ostvarivanja održivog socijalnog i privrednog razvoja, zaštite životne sredine, upravljanja vanrednim situacijama itd.;

– blagovremeno elaboriranje dokumenata koje su neophodni kao platforme za saradnju sa institucijama EU i pristup fondovima EU;

– koordinacija razvojnih procesa na regionalnom i lokalnom nivou: 1) aktiviranje novih prostornih/lokacionih modela privredno-industrijske infrastrukture (industrijska zona, privredna/preduzetnička zona, poslovni inkubator, slobodna zona, industrijski parkovi, specijalizovani proizvodno-industrijski centri i drugo); 2) razvoj regionalnih privrednih klastera MSP u ključnim sektorima proizvodnje i usluga, što podrazumeva umrežavanje i jačanje funkcionalnih veza proizvođača, dobavljača, kooperanata, kupaca formiranjem klastera MSP radi rasta konkurentnosti i zaustavljanja dezintegracije i fragmentisanosti prostora Podunavlja i 3) revitalizacija postojećih privrednih kompleksa, ili njihovih delova;

– praćenje nove evropske politike regionalnog razvoja sa ciljem da se brže razvijaju nedovoljno razvijena područja; novi cilj je omogućavanje rasta i razvoja područja koja treba da imaju ulogu „poluga koje mogu povući” opšti razvoj, što se u prvom redu odnosi na takozvana „propulzivna”, „inovativna”, „kreativna” područja, od kojih većina pripada delu razvijenijih i najrazvijenijih regiona – i to sve na osnovu optimalnog aktiviranja i korišćenja ukupnog potencijala područja, i uz aktiviranje što većeg broja aktera;

– kod konačne evaluacije alternativa i njihovih dobrih i loših strana, biće neophodno uzeti u obzir mogućan uticaj intenzivnijeg razvoja na koridorima VII i X i njihovim krakovima;

– treba izraditi posebnu regionalnu strategiju razvoja „održivog biznisa”; i

– primena principa i opštih kriterijuma regionalizma i regionalnog upravljanja.

3.2. Prioriteti razvoja i prioritetni projekti do 2015. godine po oblastima

3.2.1. Rudarstvo i energetika

Rudarstvo

Ostvarivanje opštih ciljeva koji se odnose na eksploataciju uglja u Kostolačkom basenu:

– izrada vodonepropusnog ekrana i ostalih objekata zaštite površinskog kopa od površinskih i podzemnih voda u skladu sa dinamikom razvoja površinskog kopa „Drmno”, kao osnovni preduslov za uspešnu i efikasnu eksploataciju;

– izrada i rekonstrukcija objekata (nasipa i regulacionih kanala) zaštite prostora površinskog kopa „Drmno” od visokih voda Dunava;

– eksproprijacija zemljišta;

– nastavak detaljnih geoloških istraživanja sa ciljem pouzdanijeg utvrđivanja rezervi uglja u severnom delu ležišta „Drmno” (prekategorizacija rezervi C2 i C1 kategorije u B i C1);

– nastavak izvođenja detaljnih geoloških istraživanja u zapadnom delu basena u cilju utvrđivanja geoloških uslova eksploatacije uglja sa pouzdanošću koja obezbeđuje dalju izradu tehničke i investicione dokumentacije za nove površinske kopove;

– zatvaranje i uređenje prostora površinskog kopa „Klenovnik”;

– rekultivacija površina narušenih površinskom eksploatacijom, u prvom redu spoljašnjeg odlagališta površinskog kopa „Drmno”, kao i površinskog kopa „Ćirikovac”;

– nastavak istražnih radova u sektoru nafte i gasa; i

– izgradnja pristaništa na Dunavu i uređenje infrastrukturnog koridora pored desne obale Dunava.

Energetika

Realizacija osnovnih planskih opredeljenja i prioriteta Prostornog plana u periodu do 2015. godine podrazumeva:

– revitalizaciju TE „Kostolac B1 i B2” i izgradnju postrojenje za odsumporavanje;

– dalju razradu studijske i projektne dokumentacije u vezi sa dinamikom izgradnje termoelektrana u Kostolačkom basenu, pri čemu treba uzeti u obzir i potencijalne rezerve u zapadnom delu Basena;

– intenziviranje radova na istraživanju i proizvodnji nafte i gasa na Planskom području i korišćenje već pronađenih rezervi;

– pri rekonstrukciji i revitalizaciji postojećih energetskih kapaciteta, neophodno je unapređivati i obezbediti adekvatnu zaštitu životne sredine;

– formiranje novog sistema cena, koji omogućava i sopstvenu akumulaciju za investiranje, odnosno za zaštitu sredine, u okviru rudarsko-energetskog sistema; i

– za potrebe intenzivnije eksploatacije uglja i proizvodnje električne energije u Kostolačkom basenu, odnosno za potrebe rešavanja problema viška zaposlenih, neophodno je blagovremeno pristupiti rešavanju kadrovskih problema, na primer, kroz izradu i donošenje odgovarajućeg programa prekvalifikacije, obuke i sticanja specijalističkih znanja i drugo.

Energetska efikasnost

Program razvoja energetike koji se odnosi na energetsku efikasnost sastoji se u ispunjavanju osnovnih prioriteta, kao što su:

– tehnološka modernizacija elektroenergetskih objekata;

– racionalna upotreba i povećanje energetske efikasnosti u sektorima potrošnje električne energije i drugo.

Program tehnološke modernizacije elektroenergetskih objekata podrazumeva sprovođenje svih aktivnosti koja doprinose poboljšanju tehnoloških i radnih performansi elektroenergetskih objekata.

Program racionalne upotrebe i povećanja energetske efikasnosti u sektorima potrošnje električne energije obuhvata sve programe za supstituciju električne energije koja se koristi za toplotne energetske usluge povećanjem energetske efikasnosti u distributivnim sistemima i kod krajnjih korisnika.

Ostali prioriteti su:

– definisanje mera energetske efikasnosti i načina njihovog sprovođenja u svakom pojedinom sektoru neposredne potrošnje energije – donošenje akcionih planova;

– poboljšanje ekonomske stabilnosti, povećanja konkurentnosti industrijske proizvodnje, otvaranje novih radnih mesta, smanjenja uvozne zavisnosti putem korišćenja principa energetske efikasnosti;

– podsticanje racionalnog korišćenja prirodnih resursa;

– podsticanje regionalnog razvoja u domenu energetske efikasnosti;

– podsticanje razvoja ruralnih područja u domenu energetske efikasnosti; i

– unapređenje sistema informisanja i razvijanje javne svesti o značaju energetske efikasnosti.

Obnovljivi izvori energije

U cilju ostvarenja napretka u primeni OIE na Planskom području određeni su sledeći prioriteti:

– povećanje obima korišćenja obnovljivih izvora energije;

– obimnije istraživanja potencijala obnovljivih izvora energije;

– određivanje tehnologija i uvođenje podsticajnih mera;

– uspostavljanje sistema za upravljanje OIE;

– definisanje programa koji bi investitorima omogućili ulaganje u ovu granu energetike (putem koncesije i slično) i stvaranje uslova za veće korišćenje i investiranje;

– korišćenje otpadne toplote iz TE i prirodnih termalnih izvora;

– razvoj poljoprivrede i gazdovanja šumama radi što veće proizvodnje biomase kao ekološki čistog energenta; i

– otvaranje postrojenja za preradu biomase u seoskim naseljima.

3.2.2. Privredni razvoj

Privredni razvoj i razmeštaj industrije

Strateški prioriteti prostorne distribucije i razvoja privrede na Planskom području su: 1) obezbeđenje zona, koridora i lokaliteta za razvoj kompleksa rudarstva i termoenergetike. 2) program izgradnje „industrijske infrastrukture” koji obuhvata izgradnju i komunalno opremanje industrijske zone za razvoj preduzetništva u Požarevcu (završetak I i nastavak II faze), industrijskih lokaliteta u Kostolcu i u centrima seoskog područja, kao i poboljšanje železničkog transporta roba, magistralne i regionalne mreže puteva, IKT mreže i hidrotehničke infrastrukture i rešavanja problema industrijskog otpada; 3) podsticaj politika konkurentnosti, jačanja preduzetništva, eko-inovacija, energetske efikasnosti, boljih tehnologija, izgradnje poslovnog inkubatora, i slično; 4) izgradnja kongresno-izložbenog centra „Braničevo” u Požarevcu; 5) izrada Studije izvodljivosti – mogući pravci razvoja i ulaganja u finalnu preradu poljoprivrednih proizvoda u gradu Požarevcu; i 6) oživljavanje dela industrijskih braunfilda.

U narednom periodu potrebno je podsticanje ulaganja za stvaranje konkurentnih lokacija za investicije, koje bi osigurale razvoj privrede i novo zapošljavanje.

Prioriteti za realizaciju industrijske zone u Požarevcu, površine oko 100 ha, do 2015. godine su: 1) definisanje principa partnerstva javnog i privatnog sektora, 2) obezbeđenje oko 1,3 miliona evra ukupno (sredstava gradskog budžeta, NIP, i IPA fonda) u opremanje industrijske zone, 3) strateški plan uređenja, razvoja i upravljanja zone, uz sledeće preporuke: a) obezbeđenje opremljenih lokacija različitog nivoa (od minimalne do maksimalne); b) olakšavanje uređenja građevinskog zemljišta i pribavljanja dozvola; v) podrška razvoju proizvodnih klastera; g) uključivanje rizika klimatskih promena, primene „integralne ekološke dozvole”, ekološke procene uticaja; i 4) akcioni plan za realizaciju industrijske zone i drugih projekata u kome se preciziraju dinamički plan aktivnosti, institucije za upravljanje, regulaciju i sprovođenje. Mere za realizaciju prioriteta su:

– obezbeđenje konkurentnih privredno-poslovnih lokaliteta;

– rast broja novih privrednih aktera (preduzeća, društava, radnji i drugo) putem promocija u javnosti, obuka za poslovne i preduzetničke veštine, podrškom udruženja preduzetnika, i drugo;

– obezbeđenje i pristupačnost uslugama poslovno-logističke podrške za mrežu MSP, konsultantske usluge, usluge regionalnog razvojnog tela (agencije, centar, kancelarije, itd.), info-centri;

– podsticaj primeni inovacija i novih i boljih tehnologija, posebno u MSP, jačanje svesti o istraživačko-razvojnim projektima privrede, transferu znanja u MSP, privredni sajmovi; i

– podrška privrednom, sektorskom umrežavanju i razvoju snabdevačkih lanaca/klastera (regionalna saradnja velikih i MSP u ključnim sektorima, marketinški podsticaji snabdevačkih lanaca, i slično).

Poljoprivreda

Lokalne samouprave, u saradnji sa ostalim zainteresovanim akterima, imaju ključnu ulogu u sprovođenju politike zaštite poljoprivrednog zemljišta, formulisanjem lokalnih strategija i programa održivog poljoprivrednog i ruralnog razvoja i obezbeđenjem finansijskih sredstava za kofinansiranje njihove implementacije. U tim okvirima do 2015. godine prioritet ima:

– donošenje Programa razvoja poljoprivrede na području grada Požarevac, odnosno opštine Veliko Gradište, kojim će biti definisana optimalna tržišna orijentacija poljoprivredne proizvodnje i konkretne mere podrške ostvarivanju utvrđenih proizvodnih prioriteta;

– izrada projektne dokumentacije za razvoj stočarske proizvodnje, posebno tova junadi, uporedo sa obezbeđivanjem kvalitetne veterinarske zaštite, poboljšanjem uslova stajskog smeštaja i ishrane stoke tokom cele godine, uključujući i opremanje gazdinstava mašinama i uređajima koji olakšavaju rad u stočarskoj proizvodnji i dozvoljavaju njeno unapređivanje, u skladu sa savremenim higijenskim i ekološkim standardima;

– sprovođenje projekta evidentiranja terena ugroženih erozijom, primenom neadekvatne agrotehnike (smanjenje nivoa organskih materija, salinizacija, sabijanje i slično), prisustvom opasnih i štetnih materija u poljoprivrednom zemljištu i vodi za navodnjavanje, odlivom tečnog stajnjaka sa stočarskih farmi, neadekvatnim rukovanjem agrohemikalijama i slično, radi određivanja i ubrzanog sprovođenja odgovarajućih radova na remedijaciji i zaštiti zemljišta, prema smernicama koje će biti utvrđene Republičkom poljoprivrednom osnovom;

– obezbeđenje podrške projektima izgradnje objekata za proizvodnju, preradu i skladištenje, kao i nabavku opreme i mehanizacije na poljoprivrednim gazdinstvima; usmerene u;

– jačanje stručne podrške ubrzanom uvođenju HACCP (Analiza opasnosti i kritične kontrolne tačke) i Global GAP (proizvodnja po principima dobre poljoprivredne prakse) standarda i drugih programa bezbednosti i kvaliteta u poljoprivredni prerađivački sektor; i

– obezbeđenje podrške vertikalnom i teritorijalnom povezivanju proizvođača i prerađivača na interesnoj osnovi, kao i njihovom uključivanju u lance prodaje proizvoda, kroz razvoj klastera, radi zajedničke nabavke repromaterijala, opreme i sirovina po povoljnijim cenama, stručne obuke, pribavljanja sertifikata za kvalitet, unapređenja marketinga i slično.

Šume, lov i ribolov

Plan korišćenja i zaštite šuma i šumskih zemljišta ostvarivaće se u okviru jedinstvenog programa unapređivanja opštih uslova životne sredine. Direktni i indirektni uticaji eksploatacije i prerade lignita Kostolačkog basena na šume kontrolisaće se primenom sledećih mera i rešenja:

– uključivanje troškova izrade i realizacije programa šumske rekultivacije odlagališta jalovine i pepela u planove razvoja i finansijskog poslovanja preduzeća rudarsko-energetskog kompleksa;

– obezbeđenje poreskih olakšica, povoljnih kredita i stručne pomoći vlasnicima zemljišta koji prihvataju sprovođenje programa pošumljavanja, u skladu s planskim rešenjima;

– institucionalno organizovanje multidisciplinarnih naučnih istraživanja po pitanjima unapređivanja tehničko-tehnoloških, ekonomskih i ekoloških uslova proizvodnje rasadničkog materijala, posebno sadnica lišćara, kao i podizanja, nege i eksploatacije šuma;

– precizno određivanje povlastica, preferencija i drugih benificija privrednim društvima koji su zainteresovani za uključivanje u realizaciju određenih programa razvoja šumarstva i komplementarnih programa formiranja komercijalnih lovišta, podizanja turističkih, ugostiteljskih, rekreativnih i spomeničkih objekata, osnivanja sportskih terena i drugo.

Sa stanovišta korišćenja i zaštite šuma prioritetne aktivnosti u prvoj etapi sprovođenja Prostornog plana do 2015. godine jesu:

– indirektna i direktna konverzija izdanačkih šuma u visoke ili druge odgovarajuće uzgojne oblike;

– podizanje imisionih zaštitnih šuma u zonama intezivnih uticaja površinskih kopova, energetskih postrojenja i drugih industrijskih objekata, drumskog saobraćaja i slično, u skladu s planom zaštite životne sredine;

– izrada tehničke dokumentacije i programa za sprovođenje plana šumske rekultivacije odlagališta jalovine i pepela; i

– pošumljavanje odlagališta u skladu sa planom rekultivacije i tehničkom dokumentacijom.

Sa stanovišta razvoja lova i ribolova prioritetne aktivnosti u prvoj etapi sprovođenja Prostornog plana do 2015. godine jesu:

– smanjenje predatora, poboljšanje uslova staništa u lovištu i postizanje broja jedinki glavnih vrsta divljači do ekonomskog kapaciteta;

– unapređenje, očuvanje i zaštitu postojećih ribljih vrsta i njihovih staništa uz kontinualno očuvanje hemijskog kvaliteta i hidrobioloških karakteristika vode u propisanim granicama; i

– razvoj mesta za plodišta – Stojkova ada i bara Šugavica kao i mesta za uzgajanja riba u kavezima (kanali za ispuštanje tople vode iz TE).

Razvoj turizma

Prioriteti ostvarivanja turističke ponude Planskog područja su:

– unapređenje turističke ponude Požarevca, Ljubičeva i drugih lokaliteta u neposrednom okruženju;

– razvoj turizma na Dunavu i priobalju, uz adekvatno uređenje i opremanje za prihvat kruzing brodova i nautički turizam;

– razvoj arheološkog turizma u okviru Viminacijuma, sa tematskim parkom (turističkim, naučnoistraživačkim, poslovnim i edukativnim punktovima);

– objedinjavanje turističko-rekreativno ponude, efikasnijim povezivanjem turističkih kompleksa Požarevca, Dunava i Viminacijuma i klubskim organizovanjem pojedinačnih sadržaja turističke ponude (nautički, arheološki, ekološki, biciklistički, konjički, lovni i brojni drugi klubovi);

– unapređenje i razvoj rekreativne (tereni, staze, akvatorije) i tehničke infrastrukture (vodosnabdevanje i kanalisanje otpadnih voda, gasifikacija, elektrosnabdevanje i telekomunikacije), radi obezbeđenja materijalne osnove turizma i rekreacije i ostvarivanja turističke ponude; i

– u odnosu na izgradnju novih komercijalnih smeštajnih kapaciteta prioritet ima modernizacija i komercijalizacija postojećih i potencijalnih smeštajnih kapaciteta, posebno u naseljima u ruralnom zaleđu Dunava i Morave, sa očuvanim kulturnim predelom i etno-nasleđem.

3.2.3. Infrastrukturni sistemi

Saobraćaj i saobraćajna infrastruktura

Za period do 2015. godine, kao prioriteti razvoja saobraćaja i saobraćajne infrastrukture na Planskom području, mogu se izdvojiti:

– stvaranje preduslova za uvođenje izgrađenih obilaznica postojećih državnih puteva I reda broj 24 i 25.1 u referentni sistem državnih puteva Republike Srbije čime će se stvoriti uslovi za potpuno izmeštanje tranzitnih tokova iz gradskog područja Požarevca;

– prekategorizacija postojećih trasa državnih puteva I i II reda kroz gradsko područje Požarevca u opštinske puteve – ulice što će doprineti pojednostavljenju upravljanja, održavanja i daljeg razvoja predmetnih puteva – ulica;

– izgradnja prve faze puta sa tehničkim elementima državnog puta II reda na potezu od postojeće obilaznice državnog puta I reda broj 25.1 do postojećeg opštinskog puta OP3 (naselje Petka) – orijentaciona dužina oko 6,5 km;

– rehabilitacija postojećeg državnog puta II reda broj 103, deonica od obilaznice državnog puta 25.1 do Kostolaca (orijentaciona dužina 10 km);

– izrada neophodne plansko – tehničke dokumentacije za rekonstrukciju, rehabilitaciju, izgradnju i ostale aktivnosti na poboljšanju postojećeg državnog puta broj 24 na potezu Požarevac – Kučevo – Majdanpek – granica sa Bugarskom;

– rekonstrukcija i rehabilitacija postojećeg državnog puta I reda br. 25.1;

– rekonstrukcija i rehabilitacija postojećeg državnog puta II reda broj 105;

– izrada projektno-tehničke dokumentacije za novi saobraćajni koridor (put sa tehničkim elementima za rang državnog puta II reda i pešačko-biciklistička staza) na desnoj obali Dunava od Šalinca (grad Smederevo) do Rama (opština Veliko Gradište);

– rekonstrukcija ukrštanja postojećih puteva (državnih i opštinskih) sa obilaznicom puta br. 25.1;

– izmeštanje dela opštinskog puta OP10 u zoni naselja Drmno u dužini od oko 1,4 km;

– izgradnja novog opštinskog puta od naselja Dragovac do državnog puta broj 24 dužine oko 1,4 km;

– rekonstrukcija postojećeg puta pored parovoda između naselja Stari Kostolac i gradsko naselje Kostolac (poprečna veza opštinskog puta OP5) u dužini od oko 1,7 km;

– izgradnja industrijske pruge Stig – Drmno – TE „Kostolac B”;

– rekonstrukcija i modernizacija regionalne železničke pruge Mala Krsna – Požarevac – Bor (pre svega elektrifikacija na deonici Požarevac – Bor kao i povećanje nivoa osiguranja uvođenjem APB sistema)

– izrada projektno-tehničke dokumentacije za izgradnju robnog pristaništa na Dunava;

– rekonstrukcija i osavremenjavanje postojećeg putničkog pristaništa na Dunavu u blizini sportsko-turističkog aerodroma; i

– rekonstrukcija postojećeg sportsko-turističkog aerodroma na Dunavu i priprema tehničke dokumentacije za novi aerodrom blizu Ljubičeva.

Korišćenje voda i vodoprivredna infrastruktura

Prioriteti u oblasti voda su:

– uspostavljanje punog režima zaštite tzv. vodnog zemljišta u prostoru kraj Dunava i donjeg toka Morave i zaštitnih sistema u toj zoni; uklanjanje svih objekata koji su nezakonito izgrađeni u tom prostoru, koji sada narušavaju funkcionalnost i smanjuju sigurnost zaštitnih sistema i ometaju kasnije rekonstrukcije nasipa i sprovođenje operativne odbrane od poplava;

– izrada novih hidroloških analiza za Dunav i Mlavu, sa ciljem da se odrede velike vode verovatnoće 1% u zoni basena Kostolac, sa intervalom poverenja (IP) 50% i 95%, i izrada novih hidrauličkih proračuna, sa novom hidrologijom (za oba IP) i novom morfologijim korita (novim poprečnim profilima), kako bi se odredile nivelete za rekonstrukciju nasipa na obe reke;

– izrada projekata rekonstrukcije zaštitnih nasipa na Mlavi (prioritet Ia), Dunavu i donjem toku V. Morave u zoni Kostolačkog basena, po kriterijumu da se obezbedi stepen zaštite od velikih voda 1% sa IP 95%; zaštitne visine nasipa duž Dunava, Morave i Mlave (‘fribord’) ne mogu biti manje od 1,5 m;

– saniranje svih nedovoljno pouzdanih delova I odbrambene linije nasipa na Mlavi, Dunavu i Velikoj Moravi na osnovu uočenih problema tokom odbrane od poplave zadnjih godina;

– obnova sistema za zaštitu priobalja na Kostolačkom ostrvu i dovođenje u stanje da ostvaruje planirane efekte zaštite – nivoe zaleganja podzemnih voda; to podrazumeva čišćenje i izmuljivanje kanala i dovođenje svih agregata i druge opreme crpnih stanica u stanje pune raspoloživosti; to je obaveza Privrednog društva Đerdap, jer je to preduslov za produženje vodne dozvole za rad HE „Đerdap 1”;

– realizacija projekta za zaštitu Starog Kostolca od poplavnih voda Mlave i uspora Dunava, za sadašnji režim rada koji dopušta uspor do kote 70,40 mnm;

– rekonstrukcija sistema zaštite priobalja od uspora vode Dunava u zoni proširenja kopa „Drmno”;

– završetak svih planiranih aktivnosti na zaštiti korišćenog izvorišta Ključ Požarevačkog podsistema, kao i radovi na sanaciji i zaštiti izvorišta Meminac, Zabela, Lovac i Petka;

– pripreme za aktiviranje novog izvorišta „Jagodica” na Gornjem Kostolačkom ostrvu, (uspostavljanje zaštitnih zona, istražni radovi, izrada projekata), kako bi se izvorište osposobilo za eksploataciju do 2015. godine;

– završetak radova na lokalnim vodovodima Maljurevac, Bubušinac i Kličevac, sa uspostavljanjem zona zaštite svih tih vodovoda;

– završetak Generalnog projekta za rekonstrukciju i proširenje kanalizacije za otpadne vode Požarevca i njemu gravitirajućih naselja, donošenje odluke o načinu realizacije PPOV (rekonstrukcija i proširenje postojećeg ili realizacija novog);

– izrada Generalnog projekta obnove i proširenja kanalizacije Kostolca i projekta PPOV; i

– izrada Idejnog projekta proširenja Požarevačkog vodovodnog sistema i Studije opravdanosti, definisanje svih objekata sistema i rezervisanje potrebnih prostora za objekte (izvorišta, rezervoari, pumpne stanice) planovima detaljne regulacije.

Energetska infrastruktura

Za ostvarivanje predviđenog razvoja transporta i prenosa energije u okviru Kostolačkog basena u narednom periodu potrebno je sledeće:

– izvršiti rekonstrukciju TS 110/35 kV Požarevac i dalekovoda od 110 kV Beograd 3 – Kostolac (JP „Elektromreže Srbije”);

– obezbediti izmeštanje postojećih vodova i uskladiti građenje nove distributivne mreže sa dinamikom proširenja kopa „Drmno” (JP „EPS” – PD Kostolac);

– imajući u vidu značaj istraživanja i proizvodnje nafte i gasa na Planskom području neophodno je zaštititi predviđene koridore za proizvodne naftovode i gasovode i vezu sa gasnim poljem „Ostrovo” (grad Požarevac, NIS A.D);

– nastavi rad na razvijanju sistema daljinskog grejanja na Planskom području (JKP „Toplifikacija”);

– izgradi razvodni gasovod do Požarevca (JP „Srbijagas”); i

– da nadležni lokalni organi ubrzaju rad na razradi projektnih rešenja za snabdevanje gasom industrije i široke potrošnje (grad Požarevac).

Telekomunikacije i poštanski saobraćaj

Telekomunikacije

Osnovni prioritet u razvoju telekomunikacija na Planskom području je uvođenje savremenih telekomunikacionih čvorišta u postojeću mrežu, umesto zastarelih automatskih telefonskih centrala, koje su montirane devedesetih godina prošlog veka. Nabavkom i montažom multiservisnih pristupnih čvorova i digitalnih pretplatničkih multipleksera, omogućiće svim korisnicima pristup internetu i korišćenje svih ostalih savremenih telekomunikacionih usluga preko širokopojasnog pristupa.

Prioritetni projekti koje treba realizovati do 2015. godine su implementacija srednjoročnog plana razvoja „Telekoma Srbija”, koji predviđa:

– nabavku i montažu 13 novih MSAN i DSLAM čvora u gradu Požarevcu i

– nabavku i montažu 20 MSAN i DSLAM čvorova u ostalim mestima.

Pošta

Osnovni prioritet u oblasti poštanskih usluga jeste da se ove usluge učine dostupnim stanovništvu u udaljenijim naseljima i da se uvedu nove usluge.

Komunalni objekti

Efikasnije upravljanje komunalnim otpadom, održavanje grobalja i pijačnih prostora ostvarivaće se sprovođenjem sledećih smernica:

1) integralno upravljanje komunalnim otpadom:

– intenziviranje izgradnje regionalne deponije i transfer stanica u opštini;

– izrada projektne dokumentacije za sanitarno uređenje, zatvaranje i rekultivaciju postojećih nesanitaranih deponija i smetlišta;

– razvoj sistema selektivnog prikupljanja i separacije otpada na RET plastiku, papir i karton; i

– organizovanje komunalnih službi u ruralnim naseljima;

2) upravljanje grobljima:

– proširenje kapaciteta grobalja u seoskim sredinama i njihovo adekvatno opremanje; i

– utvrđivanje novih lokacija za stočna groblja na Planskom području;

3) upravljanje pijacama:

– rekonstrukcija postojećih pijaca;

– poboljšanje higijenskih uslova i uređenje pijaca; i

– izgradnja stočnih pijaca u seoskim sredinama.

3.2.4. Stanovništvo, socijalni razvoj i mreža naselja

Stanovništvo

Prioritetne aktivnosti u podršci demografskog razvoja usmerene su na održavanju biološke vitalnosti i zadržavanje stanovništva, prvenstveno u seoskim naseljima. Obnova ovih područja zasnivaće se na posebnim ekonomskim i socijalnim programima, specificiranim i prilagođenim pojedinim ciljnim grupama, što se naročito odnosi na: 1.) mlade ljude, bilo da su već ušli u radni kontingent, ili su na pragu ulaska; 2.) mlađe žene, kao nosioce populacione reprodukcije; i 3.) druge stanovnike čije ostajanje na selu doprinosi održavanju populacione vitalnosti, odnosno na ono stanovništvo iz gradskih naselja koje bi bilo privučeno povoljnijim uslovima za privređivanje i boljim kvalitetom življenja na selu.

Značajan procenat stanovništva zahvaćen je spoljnim migracijama što ima socijalne, ekonomske, demografske, kulturne i druge implikacije. To zahteva izgradnju i dosledno sprovođenje celishodne i fleksibilne politike u odnosu na ove kontingente stanovništva, s ciljem da se stimuliše njihov povratak i što lakše uključivanje u društveni i ekonomski život svog zavičaja. Programima podsticanja preduzetništva u seoskim naseljima treba omogućiti zapošljavanje dela radno-sposobnog stanovništva, posebno mlađih žena i aktiviranje kapitala iz dijaspore. Posebnim programima treba omogućiti i podsticati profesionalno osposobljavanje (kvalifikovanje ili prekvalifikovanje, preko zavoda za tržište rada) i zapošljavanje dela radno-sposobnog stanovništva u seoskim, kao i u urbanim naseljima.

Socijalni razvoj, javne službe

Prioriteti u oblasti socijalnog razvoja su:

– jačanje dostupnosti i kvaliteta predškolskog, osnovnog i srednjeg obrazovanja;

– podrška institucionalizovanim oblicima udruživanja građana povodom tema od javnog interesa, stručnih pitanja, tradicionalnih i inovativnih socijalnih, kulturnih i ekoloških sadržaja itd.;

– racionalno korišćenje objekata i prostora namenski građenih za potrebe usluga od javnog interesa (kultura, obrazovanje, socijalna zaštita, sport), kontrola otuđivanja ovih objekata i promene njihove namene, kao i zabrana promene namene javnih i zelenih površina;

– podrška mesnim zajednicama, naročito siromašnijim i manje razvijenim, da obezbede prostore u i finansiraju inicijalne projekte u oblasti socijalne i zdravstvene zaštite, kulture, fizičke kulture, obrazovanja i drugo.

Mreža naselja i funkcije centara

Na nivou centara zajednice naselja, razvojni prioritet je usporavanje depopulacionog trenda i obezbeđenje uslova za revitalizaciju seoskih naselja. U tom smislu, osnovni prioriteti su:

– unapređenje lokalnog saobraćaja, u prvom redu međunaseljske lokalne putne mreže, kao i sistema lokalnog javnog prevoza (uvođenjem privatnog sektora i manjih vozila);

– kvalitativno unapređenje i razvoj novih obika pružanja usluga u naseljima, posebno u sektoru javnih službi i usluga;

– razvoj komunalne infrastrukture, pre svega u oblasti vodosnabdevanja i odvođenja otpadnih voda;

– razvoj privrednih aktivnosti u funkciji aktivnijeg korišćenja postojećih poljoprivrednih i drugih resursa, uključujući i mogućnost razvojne valorizacije dela rudarskih objekata (turizam – izletnički, obrazovni i lovni; rekreacija na delu rekultivisanih površina, uzgoj ukrasnog zelenila i slično), težište razvoja treba da predstavlja ekonomski razvoj, kombinujući mogućnosti agrarnog sektora i lokalnih inicijativa u drugim sektorima; i

– definisanje razvojnih programa edukacije radno neangažovanog aktivnog stanovništva, različitih oblika stimulacije (samo)zapošljavanja, sa određenom administrativno-upravnom i organizaciono-tehničkom podrškom, kao i intenzivnim promotivnim nastupom.

Preseljenje stanovništva

Prioriteti u oblasti preseljenja stanovništva i izmeštanja infrastrukturnih i privrednih sistema iz zone rudarskih radova su:

– donošenje Strategije razvoja rudarstva u Kostolačkom ugljenom basenu;

– izrada odgovarajuće studijske osnove i tehničke dokumentacije sa prikazom planirane dinamike rudarskih aktivnosti, odnosno, dinamike zauzimanja prostora u zapadnom i centralnom delu Basena;

– donošenje odgovarajućih planskih dokumenata (planova generalne regulacije), programa preseljenja stanovništva i izmeštanja infrastrukturnih i privrednih sistema, kao i „programa socijalne podrške” (precizno utvrđene granice površinskih kopova, granice i područja zaštićenih zona sa restriktivnim sistemom izgradnje i odgovarajućim kompenzacijama lokalnom stanovništvu za te restrikcije, granice i područja zaštitnih zona, dinamika izmeštanja naselja, granice neposrednog uticaja termoelektrana – zagađivanje, transport uglja, otpad i drugo);

– definisanje dugoročnih i operativnih programa preseljenja naselja u saradnji organa lokalne samouprave, „EPS”-a i TE-KO „Kostolac”;

– identifikovanje potencijalnih zona naseljavanja i evidentiranje pogodnosti i ograničenja, naročito, s obzirom na svojinski status zemljišta;

Preseljenje naselja i domaćinstava obuhvata sledeće prioritetne aktivnosti:

– definisanje uslova eksproprijacije, prava i obaveze lokalnog stanovništva, uslove preseljenja sa opcijama i modalitetima, uslove nabavke poljoprivrednog zemljišta, građevinskih parcela, izgradnje stambenih i poljoprivrednih objekata i drugo; na jasan i razumljiv način predočiti lokalnom stanovništvu pod kojim uslovima se može preseliti i kakva su njegova prava u tom postupku;

– procena troškova preseljenja, obuhvata sve relevantne informacije o sredstvima potrebnim da za svaku fazu preseljavanja;

– anketiranje domaćinstava: da bi se pristupilo anketiranju neophodno je prethodno obezbediti potpuno i precizno informisanje domaćinstava o svim elementima preseljenja bitnim za opredeljivanje i izbor najprihvatljivije opcije (informisanje o ponuđenim lokacijama i uslovima za svaku lokaciju, troškovi preseljenja, oblici participacije domaćinstava, obaveze korisnika eksproprijacije, obaveze lokalne uprave, obaveze domaćinstva, uslovi ugovaranja, i tako dalje);

– pribavljanje lokacija za organizovano preseljenje i

– pravovremen i kontinuiran odnos sa javnošću putem sledećih oblika: organizovanje skupova građana u naselju, izveštavanje preko sredstava javnog informisanja i pružanje saveta, pravne i druge pomoći stanovnicima u procesu preseljenja.

3.2.5. Uređenje i zaštita prostora

Životna sredina

Iz aspekta zaštite svih elemenata životne sredine kao i zdravlja ljudi, u prvoj etapi sprovođenja Prostornog plana do 2015. godine neophodno je sprovesti sledeće prioritetne aktivnosti, za koje su nadležni „EPS” i Gradska uprava Grada Požarevac:

– zaustaviti dalju degradaciju i sanirati/rekultivisati područja u kojima je kvalitet sredine najviše narušen aktivnostima eksploatacije uglja i radom energetskih postrojenja (obaveza uprave grada Požarevca i „EPS”-a);

– definisati zaštitne pojaseve i prostore pod posebnim režimima korišćenja (obaveza uprave grada Požarevca);

– razviti i uvesti nove tehnologije selektivnog otkopavanja povlatnih slojeva (obaveza „EPS”-a);

– primeniti postupak orošavanja vodom za sprečavanje emitovanja prašine u procesu otkopavanja, transporta i odlaganja (obaveza „EPS”-a);

– rekultivisati i revitalizovati prostor PK „Klenovnik” u funkciji zatvaranja kopa (obaveza „EPS”-a),

– realizovati investicioni plan rekultivacije i zaštite životne sredine površinskog kopa „Ćirikovac” (obaveza „EPS”-a);

– obezbediti kontinuitet na rekultivaciji PK „Drmno” (obaveza „EPS”-a);

– izgraditi postrojenje za odsumporavanje dimnih gasova u TE „Kostolac B” (obaveza „EPS”-a);

– primeniti primarne mere za smanjenje koncentracije azotnih oksida u dimnim gasovima (obaveza „EPS”-a);

– rekonstruisati elektrofiltere u skladu sa zakonskim propisima (GVE = 50 mg/m³ čvrstih čestica) na blokovima termoelektrana koji se revitalizuju (obaveza „EPS”-a);

– izgraditi postrojenja za prečišćavanje zauljenih otpadnih voda (obaveza „EPS”-a);

– uvesti nove tehnologije transporta i odlaganja pepela i šljake na deponiju sa gustom hiromešavinom (1:1) (obaveza „EPS”-a);

– godišnje izveštavati o zdravstvenom stanju stanovništva u naseljima sa ugroženom životnom sredinom (Kostolac, Kostolac selo, Drmno, Kličevac, Klenovnik, Maljurevac i Bradarac) (obaveza „EPS”-a i Zavoda za zaštitu zdravlja);

– sanirati divlje deponije i vršiti redovnu evakuaciju otpada sa čitave teritorije Planskog područja (obaveza JKP „Komunalne službe” Požarevac), i

– razviti novi sistem monitoringa životne sredine: utvrditi obavezu i kontrolu sprovođenja monitoringa na svim lokacijama koje bi mogle da predstavljaju potencijalnu opasnost za zdravlje stanovnika, sa sistemom uzbunjivanja stanovnika kada vrednosti zagađenja pređu dozvoljenu granicu (obaveza uprave grada Požarevca).

Nosioci realizacije prioriteta u oblasti životne sredine su „EPS” i TE-KO „Kostolac”. Monitoring promena stanja životne sredine obavljaće nezavisna ovlašćena stručna institucija.

Rekultivacija prostora

Nastavljanje površinske eksploatacije i prerade lignita na području Kostolačkog basena je uslovljeno ubrzanim sprovođenjem projekata rekultivacije degradiranog zemljišta, koji su usmereni na celovitu rehabilitaciju narušenih predela. U tim okvirima do 2015. godine prioritetno je:

– donošenje i sprovođenje projekta remedijacije i rekultivacije deponije pepela na Srednjem kostolačkom ostrvu;

– razrada vizije celovite predeone rehabilitacije Planskog područja nakon završetka rudarske eksploatacije ugljanih ležišta i

– inoviranje i dopuna postojećih projekata rekultivacije.

PD TEKO „Kostolac” će, nakon obavljene rekultivacije i remidijacije, uređenje površina ustupiti budućim korisnicima u skladu sa Zakonom u saradnju sa lokalnom samoupravom.

Zaštita prirode, prirodnih vrednosti i predela

Sa stanovišta zaštite prirode i prirodnih vrednosti prioritetne aktivnosti u prvoj etapi sprovođenja Prostornog plana do 2015. godine jesu:

– revizija statusa (vrsta, režima i granica zaštite) zaštićenih područja i usklađivanje sa aktuelnom zakonskom i planskom osnovom;

– revizija statusa zaštićenih vrsta divlje flore i faune;

– sanacija degradiranih prostora;

– razvoj GIS-a o zaštićenim i ekološkim područjima na Planskom području i njegovo povezivanje sa Nacionalnom infrastrukturom geoprostornih podataka;

– izrada pilot projekata „Karakterizacija predela Kostolačkog lignitskog basena”; i

– uspostavljanje takozvanih bioloških brana daljem širenju pepela, pomoću vodotoka, visokog rastinja itd.

Kulturno nasleđe

Za ostvarivanje predviđenog razvoja i zaštite kulturnih dobara u narednom periodu potrebno je sledeće:

– permanentna izrada, vođenje i ažuriranje inventara o kulturnim dobrima kao jedan od najznačajnijih poslova u zaštiti kulturnih dobara;

– podizanje svesti lokalnog stanovništva o značaju i važnosti kulturnog dobra;

– pristupanje razradi studijske i projektne dokumentacije u vezi sa zaštitom kulturnih dobara;

– zaustavljanje neplanske izgradnje sa stanovišta režima zaštite kulturnih vrednosti;

– definisati zaštitne pojase i prostore pod posebnim režimima korišćenja;

– izgradnja pristana za pristup arheološkom parku „Viminacijum” sa neophodnom infrastrukturom i pristupnim saobraćajnicama;

– donošenje odgovarajućeg planskog dokumenta za arheološki park „Viminacijum”;

– izrada i donošenje odgovarajućih urbanističkih planova i urbanističkih projekata za druge arheološke lokalitete; i

– izrada Programa zaštite nepokretnih kulturnih dobara na području grada Požarevca.

4. Informatička i istraživačka podrška implementaciji prostornog plana

Informacioni sistem, sistem indikatora i monitoring su bitna pretpostavka za implementaciju Prostornog plana, posebno, za nastavak planiranja na strateškom i operativnom nivou.

Informacioni sistem kao i sistem pokazatelja moraju biti projektovani prema potrebama svih nivoa planiranja u basenu, zatim prema potrebama istraživanja po različitim oblastima projektovanja, izgradnje, obnavljanja i uređivanja prostora.

Naučno-istraživački rad je jedna od najznačajnijih pretpostavki budućeg razvoja, a time i planiranja u lignitskom basenu. Fundamentalna (osnovna) istraživanja su značajna za razvoj novih tehnologija, odnosno za unapređenje proizvodnje, ali i za smanjenje negativnih eksternih efekata. Fundamentalna istraživanja se realizuju preko primenjenih i razvojnih istraživanja. Kako je razvoj osnovni predmet svakog planiranja, to su i za potrebe planiranja u lignitskom basenu najznačajnija ona istraživanja koja direktno utiču na razvoj. Ukupan istraživački rad koji je od značaja za planiranje razvoja može da se podeli u dve grupe: a) istraživački rad čiji rezultati koriste posredno, i b) istraživački rad koji je direktno povezan sa planiranjem. Za potrebe planiranja je svakako interesantnija ova druga kategorija istraživačkog rada, pogotovo što se preko istraživačkog rada koji je direktno vezan za proces planiranja mogu konverzovati i svi ostali relevantni naučni rezultati.

Prioriteti istraživačke podrške prostornom razvoju Kostolačkog ugljenog basena su istraživanja vezana za:

1. utvrđivanje dugoročne strategije eksploatacije lignita i drugih resursa u Kostolačkom basenu;

2. upravljanje životnom sredinom u Kostolačkom basenu;

3. rešavanje prostornih i socijalnih konflikata;

4. uticaj promena u režimu podzemnih voda i prostornom razmeštaju površinskih voda na stabilnost tla, isušivanje (poljoprivrednog) zemljišta, promenu ekosistema i slično.

5. utvrđivanje konačnih trasa infrastrukturnih sistema čiji su izgradnja ili izmeštanje iz zone kopova neophodni;

6. model rekultivacije i revitalizacije pojedinih delova Basena u zoni površinskih kopova, energetskih i industrijskih kompleksa i

7. model rešavanja imovinsko-pravnih pitanja u postupku eksproprijacije nepokretnosti, odnosno, preseljenja (delova) naselja i infrastrukturnih, industrijskih i drugih objekata.

5. Institucionalni, organizacioni i normativni aspekti implementacije prostornog plana

5.1. Međunarodni i nacionalni aspekti

Realizacija strateških opredeljenja plana razvoja i prostorne organizacije rudarstva i energetike kao aktivnosti posebne namene obezbeđuje se odgovarajućim institucionalnim uslovima, strukturnim transformacijama, razvojnim, makroekonomskim i korporativnim politikama, kao i politikama lokalnog razvoja i uređenja prostora.

Sa stanovišta obezbeđivanja planske osnove za pribavljanje lokacijskih dozvola za realizaciju aktivnosti od javnog interesa u razvoju površinskih kopova uglja od izuzetnog značaja je predlog evropske asocijacije za ugalj EURACOAL da pravni sistem EU i pojedinačnih zemalja treba da omogući i da razvija način za obezbeđenje pristupa ležištima uglja, nezavisno od toga da li se radi o površinskom ili podzemnom ležištu. Činjenica da je eksploatacija uglja limitirana lokacijom mora da bude uzeta u obzir i da se usvoji u svim razmatranjima u razvojnim planovima i u pribavljanju planskih dozvola.

Za ostvarivanje strateških opredeljenja razvoja rudarsko-energetsko-industrijskog sektora potrebno je privlačenje stranih investitora (demonopolizacija, sigurnost stranih ulaganja, implementacija sektorskih pravila i standarda) i domaćih privatnih investicija (stimulacije, olakšice) u skladu sa Nacionalnom strategijom razvoja energetike i drugim relevantnim razvojnim dokumentima. Zakoni o stranim ulaganjima, koncesijama i finansijskom lizingu, dobre su osnove za nove finansijske instrumente u realizaciji opredeljenja.

Usmeravanje teritorijalnog razvoja rudarstva uslovljeno je ležištima uglja, dok će se lociranje MSP ostvarivati u skladu sa principima decentralizacije i disperzije proizvodnih kapaciteta, socijalnih i javnih službi u okviru Planskog područja. Razmeštaj proizvodnih pogona (izvan rudarsko-energetskog kompleksa) biće uslovljen primenom kriterijuma za izbor lokacije i smeštaja kapaciteta, uz teritorijalno i sektorski diferencirane mere i instrumente stimulisanja razvoja novih malih preduzeća i investicija. Veliki uticaj na usmeravanje razmeštaja privrednih sadržaja imaće energetska, industrijska i druge politike, posebno primena fiskalnih instrumenata (raznih poreza, poreskih olakšica i podsticaja), finansijskih instrumenata (kamatnih stopa, rokova i uslova kreditiranja, uslova ulaska stranih ulaganja i potencijalnih kreditnih aranžmana i zaduživanja kompanija – JP „EPS” i drugih, instrumenata kreditno-monetarne politike, subvencija i drugo), instrumenata trgovinske politike (uvoznih i izvoznih subvencija, necarinskih barijera, uvozne kontrole i ograničenja, carinske zaštite i drugo), neposredne državne kontrole (cena, učešća u vlasništvu, stepena privatizacije i novih modela javno-privatnog partnerstva, energetskih dozvola, investicionih i proizvodnih dozvola, odnosno u slučaju eksploatacije uglja i drugih mineralnih sirovina – odobrenja za eksploataciju, odobrenja za izvođenje rudarskih radova i odobrenja za upotrebu rudarskih objekata, sve prema članu 17.

Zakona o rudarstvu („Službeni glasnik RS”, br. 44/95, 85/05, 101/05, 34/06 i 104/09 od 24. decembra 2009. godine) i ostalih instrumenata (lokacionih dozvola, građevinskih dozvola, ekoloških dozvola, tehničkih standarda, standarda zaštite životne sredine, obrazovanja i obuke kadra, infrastrukture i drugo).

Neophodno je uklanjanje barijera za pospešivanje razvoja privatnog sektora i za poboljšanje investicione klime, a naročito: ukidanje preterane birokratsko-administrativne procedure, eliminisanje korupcije, poboljšanje rada sudstva, koordinacija aktivnosti u domenu olakšavanja investiranja na opštinskom području i uvođenja novih modela javno-privatnog partnerstva, i drugo.

Očekuje se aktivna uloga nadležnih organa i institucija lokalne samouprave, upravnog okruga i svih aktera u kreiranju i sprovođenju lokalne i regionalne politike razvoja, uređenja i zaštite prostora unapređenjem informatičke i drugih oblika saradnje. S obzirom na izuzetnu atraktivnost i razvojne mogućnosti područja Grada Požarevca, kao i složenost koordinacije velikog broja lokalnih, regionalnih i sektorskih strateških dokumenata i planova, očekuje se proaktivni pristup nadležnih organa i institucija lokalne samouprave i svih zainteresovanih aktera.

Neophodna je institucionalno-organizaciona saradnja između aktera u implementaciji planskih rešenja kao što su: državne institucije (ministarstva nadležna za zaštitu životne sredine, rudarstva i prostornog planiranja, infrastrukture, privrede, finansija, i drugo), javna preduzeća, Regionalna razvojna agencija za „Braničevo – Podunavlje”, lokalna javna komunalna preduzeća, regionalna privredna komora i udruženja privatnih preduzetnika, nadležni organi lokalne samouprave, banke i slično.

Potrebna je izgradnja takvih upravljačkih aranžmana koji će uticati na smanjivanje rizika i neizvesnosti od socijalnih tenzija, posebno kao rezultat tranzicijskog procesa, restrukturiranja i privatizacije privrednih sistema i preduzeća, tekuće ekonomske i finansijske krize, kao i slabijeg pregovaračkog potencijala nekih aktera i neizgrađenih mehanizama dogovaranja oko spornih pitanja.

Obavezna je saradnja državnih institucija i lokalne uprave radi uključivanja osnovnih socijalnih zahteva, kao i jačanje inspekcijskih službi (građevinske, komunalne, urbanističke, zaštite životne sredine, tržišne, finansijske i drugo). Neophodna je koordinacija aktivnosti organa lokalne uprave u procesu preseljenja domaćinstava i naseljskih sadržaja, na uređenju lokaliteta za razvoj MSP, obezbeđenju infrastrukture i slično.

Potrebno je obezbeđenje ažurnog katastra svih nepokretnosti i nadzemnih i podzemnih instalacija, utvrđivanje gradskog građevinskog zemljišta i građevinskog zemljišta, posebno na području budućih rudarskih kopova i drugih lokaliteta. Ove aktivnosti su značajne i zbog izvesnog oblika predstojeće privatizacije dela postojećih privrednih aktera, kao i razgraničenja postojećih ili planiranih rudarskih površina u zonama reka Mlave i Dunava. Za sva pitanja pravnog režima građevinskog zemljišta, poljoprivrednog zemljišta, šuma i šumskog zemljišta u javnoj svojini osnova je uređena zakonom o planiranju i izgradnji i Zakonom o eksproprijaciji. Zakon o javnoj svojini, članom 8. upućuje na nadležnosti navedene pravne osnove.

U sektoru komunalne privrede potrebno je pretprivatizaciono restrukturiranje i komercijalizacija javnih komunalnih službi, radi podizanja konkurentnosti i efikasnosti njihovog funkcionisanja, kroz uvođenje privatnog kapitala i privatnih operatera (preduzeća).

Potencijalna privatizacija termoenergetskog i rudarskog kompleksa. Radi veće tržišne snage, povećanja proizvodnje i diversifikacije strateškog poslovnog rizika u ovom sektoru se sve češće koriste pripajanja i kupovine (merdžeri i akvizicije). U ovo spadaju i rizici pristupa i povećanih troškova kapitala zbog svetske ekonomske krize. Tokom 2007. realizovan je najveći broj pripajanja i kupovina kompanija kao posledica rasta cena roba i prihoda kompanija, bezbednosti resursa, odustajanja od novih projekata i diversifikacije rizika. Tržišni udeo Kine, Rusije, Brazila i Indije u proizvodnji uglja i trgovini ugljem uvećao se nekoliko puta u periodu 2000 – 2007. Konsolidacija je omogućila stvaranje veće tržišne snage i vodećih novih proizvođača, što je uticalo na smanjenje fragmentacije u nabavkama. Taj trend uticao je na povećanje pritiska na kompanije radi povećanja transakcija ili rasta. Geslo liberalnog tržišta „svi su za stolom – radi posao ili ćeš postati hrana za druge” je aktivno i na tržištu uglja i energije. U narednom periodu potrebno je vratiti u ravnotežu dugoročno neodrživ trend nižih troškova kupovine resursa i rudnika u odnosu na više troškove istraživanja, otkrivanja i eksploatacije novih rudnika.

Kada je u pitanju JP „EPS”, da bi se poboljšala efikasnost i rentabilnost sistema, neophodno je preduzeti znatnija organizaciona prilagođavanja. U pogledu svojinskog statusa, organizacione promene pratiće jačanje korporacijskog poslovanja i razvoja, kao i moguća transformaciju „EPS”-a u neki od oblika akcionarskog društva. Razvoj obnovljenog „EPS”-a imao bi veliko podsticajno dejstvo na razvoj mašinske, građevinske i metalske industrije.

U procesu svojinske transformacije i konsolidacije energetskog sektora trebalo bi imati u vidu novi trend u zemljama EU o tome da javna svojina podrazumeva tradicionalne oblike javnog vlasništva i nove oblike javnog učešća. Novi oblici javnog vlasništva su zaoštrili konkurenciju sa privatnim sektorom, što potvrđuje i podatak da su elektroenergetski sistemi u privatnom ili većinskom privatnom vlasništvu samo u Velikoj Britaniji, Nemačkoj, Belgiji i Španiji (OECD, 2009).

U procesu restrukturiranja i svojinske transformacije rudarskih i energetskih kompanija trebalo bi imati u vidu nekoliko izazova, posebno potenciranih svetskom ekonomskom i finansijskom krizom. Prvo, nakon 20 ili više godina liberalizacije tržišta električne energije, reforma je i dalje u toku u zemljama EU. Drugo, klimatske promene i politike u vezi sa njima nameću značajne nove zahteve i investicije u energetskom sektoru. Treće, ponovo se pojavljuje politička zabrinutost o bezbednosti fosilnih goriva energije u mnogim zemljama. Četvrto, kretanja ka privatizaciji velikih razmera sa nezavisnim propisima mogu da pokrenu pitanja političkog legitimiteta. Peto, globalna finansijska kriza je izazvala posebnu zabrinutost u energetskom sektoru koje privatno tržište kapitala neće moći da finansira zbog rastućih zahteva investicija i neizvesnog profita. Veoma visoko učešće javne svojine u energetskom sektoru nastavlja da bude značajno uprkos dugoročnog trenda ka privatizaciji, konkurencije i nezavisne regulacije u energetskom sektoru, na šta ukazuju nova istraživanja objavljena na Univerzitetu Kembridž u Velikoj Britaniji. Javno vlasništvo ostaje i dalje potencijalno veoma značajno za energetski sektor i može biti atraktivnije sada nego u bliskoj prošlost pre svega zato što javno učešće može da koegzistira sa liberalizovanim tržištem električne energije, uključujući i nivo maloprodajnog tržišta. Javno vlasništvo može da se ostvari kroz značajan broj oblika, uključujući: mešovito/zajedničko vlasništvo, potrošačke trustove (na primer u Novom Zelandu), državno vlasništvo i opštinsko vlasništvo (na primer na Novom Zelandu, u nekim delovima Velike Britanije), kao i preko mehanizama poslovanja i izbora odbora direktora. Modeli mešovitog javno-privatnog vlasništva u energetskom sektoru se stalno poboljšavaju. Mnoge zemlje u Evropi, u stvari, tek treba da uvedu bilo kakvo značajnije privatno učešće u sektoru električne energije. Zvuči vrlo atraktivno da istovremeno koegzistira više oblika svojine iako to može da nametne značajne troškove celom sistemu.

Preporuke za nastavak aktivnosti PD TEKO u skladu sa domaćom ekološkom regulativom. Zakon o integrisanoj dozvoli za energetski sektor određuje rok do 2017. godine za uvođenje ograničenja prekograničnih vrednosti emisije zagađujućih materija u vazduh, vode, zemljište. PD TEKO preduzima opsežne aktivnosti i pripreme za primenu niza mera i novih projekata u oblasti zaštite životne sredine, kao deo ukupnog „razvojnog paketa” kompanije, sve na osnovu evropskih standarda.

Preporuke usklađivanja sa klimatskim promenama u termoenergetskom sektoru. Rudarstvo je veliki korisnik energije, zemljišta, voda i drugih resursa. Uticaji klimatskih promena su vrlo važni jer podrazumevaju promene regulative, troškove promena i usklađivanja, ograničenja infrastrukture, političku nestabilnost, naglu izmenu ponašanja potrošača i strateške rizike poslovanja u skladu sa novim razvojnim modusom rudarstva i industrije ka prisilnom uvođenju ugljeničke ekonomije i poslovanja. Klimatske promene u osnovi generišu dva tipa rizika – dugoročni, zbog fizičkih promena klime i uticaja na proizvodnju u sektoru, i dugoročni, ljudski napori kroz mere politike i kreiranje regulacije i neizvesnosti njihovog uticaja na proizvodnju. Glavni rizici politike uključuju: a) povećanje cena ugljenika i drugih gasova „zelene bašte”, b) minimum tehnoloških standarda, v) publicitet i javnost u istraživanjima i razvoju, g) novi internacionalni fokus na prilagođavanje poslovanja. Težak početak realizacije Kjoto protokola uticao je da se zemlje uglavnom odlučuju za ugovor kao oblik prilagođavanja na ulogu klimatskih promena. Prilagođavanje podrazumeva uključivanje zahteva klimatskih promena u velikim multilateralnim bankarskim odlukama o zajmovima koji mogu negativno da utiču na energetske i saobraćajne infrastrukturne projekte zbog visokih emisija fosilnih goriva (ugljenika i drugo). Vlade zemalja povećavaju podsticaje u istraživanje i razvoj alternativnih goriva, obnovljive energije i u razvoj niskougljeničkih alternativa. Neizvesno je kakva će biti dinamika primene rezultata kroz partnerstvo javnog i privatnog sektora. Zemlje koje imaju ugalj ekstenzivnije primenjuju rezultate. Minimum standarda je najlakši način regulacije klimatskih promena na nacionalnom i internacionalnom nivou. Korisno je i u slučaju ako trgovanje emisijama SO2 iščezne ili postane postojano i održivo u primeni. Očekuje se da će preplitanje politika na nacionalnom, subnacionalnom, regionalnom tržištu povećati cene emisije ugljenika. Ta politika može da utiče eksplicitno preko poreza na ugljenik, na gorivo, energetskog poreza, ili implicitno – preko sistema trgovanja emisijama. Dok sistem trgovanja emisijama dobija sve više pažnje, cene ugljenika u ovom sistemu su neizvesnije za predviđanje za razliku od cena ugljenika prema sistemu poreza, koje su predvidljivije. U srednjeročnom periodu tražnja za kreditnim emisijama je vrlo neizvesna jer zavisi od velikog broja učesnika (Rusija, Kina, Sjedinjene Američke Države, Indija i druge) i stepena tehnoloških promena.

Pitanje klimatskih promena se širi i napredovanjem upravljanja rizikom regulacije. U budućnosti možemo da očekujemo označavanje ugljenika na proizvodima, trgovinu ugljenikom širom sveta, čvrstu regulaciju i „teške” poreze na ugljenik. Kompanije moraju da donesu odluke o tome šta žele da budu u novoj nisko-ugljeničkoj ekonomiji. Većina kompanija će da prihvati minimalnu odgovornost i da sledi regulativu ili da radikalno smanji ugljeničku intenzivnost nudeći održive proizvode, strategiju proširenja ili omekšavanja kroz ugljeničko skladištenje. Klimatske promene omogućavaju usluge transfera veština ali otvaraju i nove neizvesnosti. Svetska kriza i planovi za ekonomski oporavak zemalja pokazuju da era fosilnih goriva još nije gotova. Zbog sigurnosti snabdevanja i ekonomskog rasta, ugalj će se još neko vreme koristiti. Nivo repozicioniranja ovog energenta će varirati od firme do firme ali će većina kompanija ići ka primeni čiste energije, prilagođavanju zahtevima ekoloških poreza, trgovanja ugljenikom i označavanjem proizvoda sa ugljenikom. Firme koje imaju nisku emisiju ugljenika ili koriste niskougljeničke izvore energije imaće konkurentsku prednost.

Preporuke za zahvatanje i skladištenje SO2. Prema podacima evropske asocijacije za ugalj (Fifth Coal Dialog, 2009) klimatski paket EU prihvaćen je decembra 2008. godine. Paket uključuje EU ETS Direktive (o sistemu trgovanja emisijama), Direktive o obnovljivim izvorima i Direktivu o zahvatanju i skladištenju ugljenika (CCS). Generalni direktorat za transport i energiju Evropske Komisije, i Direktorat za konvencionalne energije (European Commission Directorate – General for Energy and Transpor, Directorate C – Conventional Energies), odlučio je da termoenergetski kapaciteti EU do 2020. godine ostvare radikalno smanjenje emisija SO2. Proizvodni kapaciteti koji koriste fosilna goriva nezavisno od tipa, će morati da koriste CCS, što postaje generalna obaveza za proizvodnju energije i za industriju u Evropi. Proizvođači će morati da plate zahvatanje, transport i skladištenje ugljenika, što treba uraditi do 2020. godine. Koncept CCS je veoma pouzdana tehnologija u politici zaštite klime zbog čega se planira mnoštvo demo-projekata u praksi. EU ohrabruje članice da sufinansiraju ove projekte iz javnih prihoda. Odluke o CCS biće obavezujuće posle 2015. godine. U januaru 2009. godine Evropska komisija prihvatila je Program oporavka uz predlog da se sa 1.25 milijardi evra finansira pet velikih CCS projekata. Prema Direktivi zemlje članice odlučuju da li i gde će se graditi CCS, odnosno kompanije odlučuju da li će koristiti CCS na osnovu uslova na tržištu ugljenika. Osnovni ciljevi i principi ove direktive su da se obezbedi pravni okvir za upravljanje envajronmentalnim rizicima, prilagođavanje postojećih pravnih barijera i korišćenje postojećeg okvira gde god je to moguće. Fokus budućeg skladištenja ugljenika je na njegovom zahvatanju u skladu sa IPPC Direktivom (koju je donela i Srbija), dok je transport regulisan u skladu sa regulativom za transport prirodnog gasa (uz korišćenje EIA instrumenta).

Prema EU ETS Directive (EU Emission Trading System), 2008., od 2013. godine planira se prelazak na potpunu javnu prodaju dozvola za emisije SO2 za energetski sektor. Kada se SO2 zahvati, transportuje i bezbedno lageruje tretira se kao da nema emisija. Sistem trgovine emisijama SO2 je i pokretač podrške za CCS, odnosno ova direktiva je izvor podrške za primenu koncepta i Direktive CCS. Na ovaj način se podstiče razvoj mreže infrastrukture SO2 radi olakšavanja prelaska na nisko-ugljenički energetski sistem i ekonomiju.

Preporuke za uvođenje koncepta čistog uglja (Clean Coal Concept) i promovisanje tehnologije za smanjenje emisije SO2 iz novih kostolačkih termoelektrana. Strateški razvoj rudarskog i energetskog sektora kao i energetska situacija u Srbiji ne mogu da se procenjuju izolovano od opštih kretanja u ovom sektoru u Evropi i širem okruženju. Kompleks proizvodnje uglja i njegove prerade izložen je različitim internim i eksternim uticajima, neizvesnostima i rizicima. Opšti trend promena u sektoru uglja je relativno dinamičan. U narednom periodu može se očekivati sve veći pritisak na transformaciju sektora, zbog zahteva za smanjenjem uloge fosilnih izvora energije, pre svega uglja. Razvoj i poslovanje u sektoru uglja sve više će se odvijati kao posledica refleksija na međunarodnom tržištu i zahteva stalnog rasta konkurentnosti i produktivnosti. Glavni fokus budućeg razvoja kompleksa uglja jeste održavanje i rast konkurentnosti, s obzirom na činjenicu da ima dosta prostora za poboljšanje rudarskog procesa. U neposrednoj budućnosti u oblasti proizvodnje elektroenergije iz uglja osnovno pitanje vezuje se za smanjenje SO2 emisije pod okriljem „koncepta čistog uglja”. U skladu sa Kjoto protokolom, njegovim mehanizmima i njegovom primenom u rudarskom i energetskom sektoru u budućem periodu, ključni cilj razvoja je zahvatanje ugljenika i njegovo skladištenje, kao i razvoj odgovarajućih tehnologija na bazi domaćeg lignita.

Ovaj koncept kombinuje modernizaciju, rast efikasnosti do oko 50% za nove termoelektrane na bazi uglja kao i tehnologije za zahvatanje i skladištenje ugljenika posle 2020. godine. Koncept podržava održivi način korišćenja uglja i stimuliše transfer EU tehnologija u druge zemlje. Ovaj koncept ima tri pristupa/faze:

Clean Coal 1: Modernizacija postojećih instalacija i izgradnja novih termoelektrana prema najboljoj dostupnoj tehnologiji radi povećanja ekonomske efikasnosti i smanjenja klasičnih emisija SO2, NOh i pepela. U Evropi ima puno dobrih primera Clean Coal Concept 1 pristupa, uključujući zamenu starijih elektrana.

Clean Coal 2: Razvoj i demonstracija koncepta novih termoelektrana sa ciljem povećanja današnje efikasnosti sa 40% na oko 50%. Postoje tri glavna načina za povećanje efikasnosti: podizanje parametara sušenja, prethodne operacije sušenja sirovog uglja i kombinovani ciklus gasne turbine. Razvoj koncepta novih termoelektrana će povećati nivo energetske efikasnosti na 50%.

Clean Coal 3: Izdvajanje i skladištenje SO2 koji nastaje u procesu proizvodnje elektroenergije. Ovo je koncept za budućnost koji podrazumeva viziju nulte emisije SO2, izdvajanje, zahvatanje i skladištenje SO2 iz sagorevanja fosilnih goriva. Glavni podsticaj je u polaganju puta kroz „virtuelno neutralnu” proizvodnju struje, koristeći ugalj kao izvor. Integrisani pristup modernizacije, daljeg razvoja tehnologija termoelektrana i tehnologija za zahvatanje i skladištenje SO2 je put koji treba realizovati postepeno, sve na osnovu Direktive o zahvatanju i skladištenju SO2 (CCS – Carbon Capture System).

Konačne odluke o primeni pomenutih direktiva donosiće se na nivou JP „EPS”. Iako je Srbija verifikovala Kjoto protokol 2007. godine i nema obavezu da ga primeni pre 2015/2017. godine (s obzirom da se ne nalazi na spisku Anneha 2), u strateškom planiranju razvoja energetskog i rudarskog sektora potrebne su pripreme i prilagođavanja razvojne politike u skladu sa opštim trendom. Preporuka je da se ispita potencijalno/alternativno rešenje načina za skladištenje SO2 i njegova opravdanost. Jedna mogućnost je rezervacija prostora za izgradnju podzemnog skladišta (vrlo skupo rešenje) na području basena, dok je druga opcija „izvoz” SO2 u neko drugo područje/državu (takođe skupo rešenje).

5.2. Regionalni i lokalni aspekti

U regionalnom okruženju Planskog područja, već je preduzeto mnoštvo akcija za institucionalno i organizaciono prilagođavanje za novo upravljanje lokalnim i regionalnim razvojem. Još uvek su otvorena mnoga pitanja i ova problematika iziskuje dalja istraživanja, evaluaciju mogućnih opcija i promišljen izbor najboljih rešenja. Priložena je shema čija bi primena pomogla u uspostavljanju stalne evaluacije strateških odluka u kontekstu opštih institucionalno-organizacionih prilagođavanja na regionalnom nivou.

Trajna institucionalno-organizaciona rešenja za upravljanje na regionalnom nivou treba definisati i evaluirati kroz više alternativa i mogućnosti, ocenjivanjem njihovih dobrih i loših strana, primenom većeg broja kriterijuma, među kojima su i sledeća:

– mogućnost mobilizacije resursa za razvoj;

– stepen de/centralizacije koji se želi ostvariti na sub-nacionalnim upravljačkim nivoima;

– efikasnost ostvarivanja odluka;

– mogućnost političke i ekspertske manipulacije, odnosno, njenog sprečavanja;

– mogućnosti za rešavanje problema fragmentacije; i

– stepen nadređenosti „planova višeg reda”.

Efikasan i racionalan razvoj rudarsko-energetskog kompleksa, održivo rešavanje prostornih, ekoloških i socioekonomskih konflikata na Planskom području (posebno u domenu preseljenja stanovništva, odnosno izmeštanja naselja, privrednih, infrastrukturnih i drugih sistema), kao i problemi u sinhronizaciji brojnih aktivnosti na rešavanju dugoročnih i operativnih problema zahtevaju dogradnju institucionalnog sistema, normativnih i drugih rešenja na republičkom i lokalnom nivou. Ovim rešenjima treba obuhvatiti sledeće oblasti, odnosno grupe problema:

– usklađivanje izrade i verifikacije studijske, planske i tehničke dokumentacije u različitim oblastima: rudarstvu, energetici, građevinarstvu, uređenju prostora, privrednom i socijalnom razvoju, saobraćaju, vodoprivredi, poljoprivredi i šumarstvu, životnoj sredini i drugo;

– institucionalna rešenja za upravljanje razvojem i usklađivanje različitih interesa u razvoju;

– organizovano preseljenje stanovništva iz zone rudarskih radova, rešavanje svojinskih i imovinsko-pravnih problema, oblici naknade i slično;

– problematika životne sredine i rekultivacije oštećenog zemljišta i uređenje prostora po završetku rudarskih radova;

– zaštita biodiverziteta i prirodnih vrednosti, kao i zaštita kulturnog nasleđa;

– pitanje finansiranja razvoja – pokrivanja „neproizvodnih troškova” i drugo.

Pored organizacija na regionalnom nivou, odgovarajuću plansku službu treba organizovati i za grad Požarevac, kroz spajanje i jačanje nekih postojećih organizacija (zavoda, direkcija i slično). One bi se bavile istovrsnim poslovima kao što je navedeno gore, i imale slična ovlašćenja, za područje grada. I ovom slučaju treba definisati nekoliko alternativnih rešenja i izvršiti preliminarnu stručnu evaluaciju primenom navedenih kriterijuma, kako bi se o tome nakon toga obavila javna rasprava.

Treba ispitati mogućnost donošenja posebnog zakona („lex spetialis”) za planiranje i revitalizacija zona obimne eksploatacije mineralnih sirovina umesto dogradnje i usklađivanja postojećih zakona. Takva rešenja postoje u nekim zemljama.

U vezi sa unapređenjem organizaciono-institucionalnih aspekata planiranja i implementacije u velikim rudarskim basenima trebalo bi ispitati mogućnost formiranja posebnog fonda za finansiranje pratećih aktivnosti eksploatacije rudarskih basena (pokrivanje neproizvodnih troškova). Takođe, za preporuku je formiranje posebne agencije (odbora, komisije) čije bi nadležnosti bile:

– koordinacija aktivnosti na pripremi studijske, planske i tehničke dokumentacije, odnosno na donošenju i implementaciji planskih odluka;

– priprema operativnih planova i programa;

– servisiranje fonda iz koga se alimentiraju troškovi preseljenja naselja, infrastrukturnih i privrednih objekata, rekultivacija deponija i drugih neproizvodnih troškova;

– kontrola realizacije godišnjih i srednjoročnih programa preseljenja naselja (stanovništva) izgradnje i uređenja novih lokacija;

– kontrola realizacije programa rekultivacije oštećenog zemljišta i uređenja rekultivisanih površina;

– posredovanje u dogovaranju i usklađivanju suprotstavljenih interesa u postupku sprovođenja planova i programa;

– posredovanje kod utvrđivanja naknada za eksproprisane nepokretnosti i utvrđivanje drugih uslova i rešenja u postupku realizacije programa preseljenja stanovništva iz zone rudarskih radova; i

– preduzimanje drugih aktivnosti vezanih za planski razvoj rudarskog basena i usklađivanje suprotnih interesa.

6. Nosioci implementacije prostornog plana

Glavni nosioci odgovornosti na primeni i ostvarivanju Prostornog plana su:

1. Vlada Republike Srbije sa ministarstvima i nadležnim institucijama, posebno za oblasti rudarstva i energetike, urbanizma i prostornog planiranja, finansija, vodoprivrede i poljoprivrede, životne sredine, saobraćaja i drugo;

2. JP „Elektroprivreda Srbije”;

3. PD TE-KO „Kostolac”; i

4. Grad Požarevac sa gradskim opštinama; i

5. Opština Veliko Gradište.

Učesnici u implementaciji Prostornog plana su i:

– ostala privredna preduzeća (društva);

– javni sektor u lokalnoj samoupravi;

– privatni investitori;

– udruženja preduzetnika (i druge asocijacije) i

– nevladin sektor.

Učesnici u implementaciji Prostornog plana po sektorima

1. Održivi razvoj privrede i MSP: ministarstva nadležna za privredu, privatizaciju, trgovinu i usluge, ekonomiju i regionalni razvoj sa odgovarajućim upravama, direkcijama i agencijama, u prvom redu Agencija za nacionalni investicioni plan, Agencija za razvoj MSP, Agencija za strana ulaganja i promociju izvoza – SIEPA, Agencija za privatizaciju, Agencija za regionalni razvoj; Privredna komora Srbije, Regionalna razvojna agencija „Braničevo-Podunavlje”, regionalna privredna komora u Požarevcu, druge regionalne agencije, fondovi i poslovne asocijacije; organi upravljanja lokalne samouprave, asocijacije/udruženja privrednika i preduzetnika, republički fondovi

za razvoj i slično, predpristupni fondovi Evropske unije (za regionalnu i preko-graničnu saradnju, regionalni razvoj i slično), Svetska banka (WB), Evropska banka za obnovu i razvoj (EBRD), domaći bankarski sistem uz partnerstvo javnog i privatnog

sektora;

2. Održivo korišćenje mineralnih sirovina i razvoja rudarstva: Vlada Republike Srbije, Ministarstvo nadležno za poslove infrastrukture i energetike, životne sredine, rudarstva i prostornog planiranja, Agencija za privatizaciju, Agencija za strana ulaganja i promociju izvoza, Fond za razvoj, JP „Elektroprivreda Srbije”, PD TE-KO „Kostolac”, Regionalna privredna komora, organi lokalne uprave (sekretarijati, inspekcije i drugo), odgovarajući organi preduzeća koja se bave eksploatacijom i preradom mineralnih sirovina i bankarski sektor;

3. Zaštita i korišćenje poljoprivrednog zemljišta i održivi razvoj poljoprivrede: ministarstva nadležna za poljoprivredu, šumarstvo, zaštitu životne sredine, prostorno planiranje; republički fondovi za razvoj i zaštitu životne sredine; Regionalna razvojna agencija „Braničevo – Podunavlje”; lokalni organi upravljanja; porodična poljoprivredna gazdinstva, poljoprivredni proizvođači, zainteresovani poslovni subjekti i drugi akteri na regionalnom, nacionalnom i međunarodnom nivou (na primer FAO);

4. Zaštita i korišćenje šuma, održivi razvoj šumarstva i lovstva: ministarstva nadležna za šumarstvo, lovstvo, zaštitu životne sredine, prostorno planiranje i turizam, Uprava za šume Republike Srbije pri Ministarstvu poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede; JP „Srbijašume”, JVP „Srbijavode”; Lovački savez Republike Srbije; PD HE „Đerdap”, lokalni organi upravljanja, vlasnici privatnih šuma i korisnici lovišta, NVO koje se bave zaštitom prirode i drugo;

5. Održivi razvoj turizma: na nacionalnom nivou: ministarstva sa odgovarajućim direkcijama i upravama (nadležnim za poslove turizma, prostornog planiranja, zaštite životne sredine i kulture); javna preduzeća nadležna za poslove plovnog i drumskog saobraćaja, vodoprivrede, šumarstva, kao i zavodi nadležni za zaštitu prirode i spomenika kulture i Turistička organizacija Republike Srbije; na regionalnom nivou: Privredna komora u Požarevcu, Regionalna turistička organizacija u saradnji sa Regionalnom razvojnom agencijom „Braničevo – Podunavlje” i drugo; na lokalnom nivou: lokalne turističke organizacije, muzeji u Požarevcu, Kostolcu i Velikom Gradištu, nadležne službe lokalne samouprave, privatni investitori, turističke agencije u saradnji sa lokalnim turističkim organizacijama, sportska društva (nautička, planinarska, speleološka, lovna, ribolovna i druga), udruženja domaćina u seoskom turizmu i smeštaju u domaćoj radinosti, kao i druga udruženja građana koja imaju interes u unapređenju turizma;

6. Razvoja ljudskih resursa, mreže naselja i javnih službi: ministarstva nadležna za rad, finansije, prosvetu, zdravlje, socijalnu politiku, kulturu, izgradnju objekata, saobraćaj, telekomunikacije, zaštitu životne sredine, prostorno planiranje, vodoprivredu, ekonomiju i regionalni razvoj, trgovinu i usluge, nacionalni investicioni plan; Fond za razvoj Republike Srbije, Nacionalni savet za regionalni razvoj; Nacionalna služba za zapošljavanje i drugo; organi upravljanja obuhvaćenih opština/grada; republičke, regionalne i lokalne javne ustanove u domenu zdravstva, obrazovanja, kulture i socijalne zaštite; Regionalna razvojna agencija „Braničevo-Podunavlje”, republička i lokalna javna preduzeća, direkcije i fondovi za izgradnju, razvoj saobraćajne i druge infrastrukture i objekte zajedničke komunalne potrošnje; lokalni saveti za razvoj ljudskih resursa (predstavnici lokalne vlasti, poslodavaca i reprezentativnih sindikata, strukovnih udruženja, školskih institucija, naučno-istraživačkih organizacija, udruženja); privatni sektor i NVO;

7. Održivi razvoj saobraćaja i saobraćajne infrastrukture: ministarstva nadležna za infrastrukturu, životnu sredinu, prostorno planiranje i izgradnju objekata, JP „Putevi Srbije”, JP „Železnice Srbije”, „PLOVPUT”, Agencija za kontrolu letenja – SMATSA, Direktorat civilnog vazduhoplovstva – DCV, republički fondovi (za razvoj, regionalni razvoj, životnu sredinu i drugo); Regionalna razvojna agencija „Braničevo-Podunavlje”, lokalne uprave i javna preduzeća/ organizacije nadlžene za lokalne puteve;

8. Zaštita i održivo korišćenje voda i razvoj vodoprivredne infrastrukture: organi i javna preduzeća jedinica lokalne samouprave; JKP koja se staraju za vodovode i kanalizacije u lokalnoj samoupravi; Republička direkcija za vode, pri Ministarstvu za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo; JVP „Srbijavode”, VPC „Sava–Dunav”, VPC „Dunav”, VPC „Velika Morava”; JP „Elektroprivreda Srbije” i lokalne elektrodistribucije; P.D. „Đerdap”, HEPS „Đerdap I” i „Đerdap II”, JP „Srbijašume”, privatni investitori i drugo;

9. Razvoj energetike i energetske infrastrukture: ministarstva nadležna za energetiku, zaštitu životne sredine i vodoprivredu, lokalni organi upravljanja, JP „Elektromreža Srbije”, JP „Elektroprivreda Srbije”, HEPS „Đerdap I” i „Đerdap II”, lokalne EDB, JP „Srbijagas”, JP „NIS”, „Gazprom”, „Jugorosgaz”, i drugi akteri u javnom i privatnom sektoru;

10. Razvoj telekomunikacija i poštanskog saobraćaja: ministarstvo nadležno za telekomunikacije, JP „Pošte Srbije”, Telekom „Srbija”, Telenor, VIP Mobile, ORION group i drugi operateri koji u međuvremenu dobiju licence, Radio televizija Srbije, lokalne televizijske i radio stanice, lokalni organi upravljanja;

11. Razvoj komunalne infrastrukture: ministarstvo nadležno za zaštitu životne sredine i prostorno planiranje sa odgovarajućim upravama, direkcijama i agencijama, stručne organizacije za ispitivanje otpada; lokalni organi upravljanja i javna preduzeća/organizacije nadležene za komunalne poslove; i drugi akteri u javnom i privatnom sektoru, preduzeća ili kompanije za upravljanje komunalnim otpadom (privatni investitori), NVO i drugo;

12. Zaštita životne sredine: ministarstva nadležna za zaštitu životne sredine, prostorno planiranje, poljoprivredu, šumarstvo, vodoprivredu, infrastrukturu, rudarstvo i energetiku sa odgovarajućim upravama, direkcijama i agencijama, Institut za javno zdravlje Republike Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”, Agencija i Fond za zaštitu životne sredine, lokalni organi upravljanja, Zavod za javno zdravlje Požarevac, privredni subjekti, NVO i drugo;

13. Zaštita prirode i prirodnih vrednosti: ministarstvo nadležno za poslove životne sredine, Zavod za zaštitu prirode Srbije, upravljači zaštićenih područja, teritorijalno nadležne lokalne uprave, NVO i

14. Zaštita nepokretnih kulturnih dobara: ministarstvo nadležno za kulturu, Zavod za zaštitu spomenika kulture Smederevo, nadležne lokalne uprave, javne ustanove kulture, privatni sektor, nevladine organizacije, regionalne i lokalne turističke organizacije.

7. Mogući rizici u implementaciji prostornog plana

7.1. Osnovni rizici

U rudarstvu i energetici, i drugim oblastima koja su neposredno povezane s njima, a u prvom redu u zaštiti životne sredine, prostornom i urbanističkom planiranju i regionalnom organizovanju i upravljanju, u toku je tranzicijsko restrukturiranje. Ono ima svojinske, funkcionalne, institucionalne, organizacione, tržišne i mnoge druge strane. U restrukturiranju o kojem je reč još uvek postoji veći broj otvorenih pitanja i dilema u pogledu najboljih rešenja. Mnoga od tih otvorenih pitanja predstavljaju nepoznanicu, pa samim tim uvode rizik i neizvesnost, kao kategorije koje treba imati u vidu ili uzeti u obzir prilikom ocenjivanja razvojnih izgleda Planskog područja, odnosno, u korišćenju njegovog takozvanog „teritorijalnog kapitala”.

Veliki broj ovih nepoznanica odnosi se na primenu nekoliko međunarodnih dokumenata, a u prvom redu na sledeće: Protokol iz Kjota; Arhuska konvencija; prihvatanje „aki kominoter” („acquis communautaire”) u oblasti energetike, zaštite životne sredine i planiranja u procesu pridruživanja Evropskoj uniji; i ostvarivanje obaveza iz Ugovora o osnivanju energetske zajednice Jugoistočne Evrope. Odlaganje prihvatanja odnosno primene dokumenata o kojima je reč svakako bi odložilo donošenje nove generacije razvojnih dokumenata koji se zasnivaju na principima i kriterijumima održivog razvoja, pa tako i koncipiranje novog razvoja na Planskom području u duhu održivosti. Rast bi se nastavio po postojećem modelu „paleo-industrijskog razvoja”, sa svim već poznatim negativnim posledicama. Sumarno, ako se ne poboljša ekološko-prostorna praksa, polazeći od novih standarda i strateških opredeljenja, to će delovati: prvo, kao takozvani „prohibitivni” faktor za ostvarivanje „razvojnog kapitala” Planskog područja; drugo, otežaće definisanje novog modela ekonomskog razvoja, čija realizacija treba, između ostalog, i da doprinese obnovi strateškog mišljenja, istraživanja i upravljanja; i treće, time će otežati definisanje racionalnih „strategija izlaska” iz postojeće krize (kojima se još uvek ne raspolaže, kako na nacionalnom – državnom nivou tako ni na raznim regionalnim i lokalnim nivoima).

Do 2015. godine „EPS” mora da dostigne standarde Evropske unije u oblasti zaštite životne sredine (na osnovu propisa Unije i domaćih propisa, njima prilagođenih), što je od naročitog značaja u situaciji gde je EPS još uvek najveći zagađivač životne sredine u Srbiji. U tim okvirima, već se kasni sa implementacijom Direktive u skladu s Ugovorom o osnivanju energetske zajednice Jugoistočne Evrope, posebno one koje se odnose na zaštitu životne sredine, što je trebalo ostvariti već do 2011. godine. Zaštita je treći strateški cilj Unije, pa se oko 30% propisa koje se tiču pridruživanja odnose na zaštitu životne sredine. Za zaštitu životne sredine potrebna su ogromna sredstva, a samo u oblasti termoenergetike potrebno je uložiti oko 1,2 milijardi evra (to jest, prosečno preko 100 miliona evra godišnje), da bi se to postiglo.

U naznačenim okolnostima, gde još uvek nisu poznati svi ključni parametri, a naročito u uslovima produžene međunarodne i domaće ekonomske i finansijske krize, najpre u pogledu prioriteta finansiranja, raste uticaj rizika i neizvesnosti. Među opštim rizicima u sektoru rudarstva, najveći uticaj na razvoj Planskog područja imaće sledeći:

– strateški rizici koji se odnose na izazove klimatskih promena;

– rizici u pogledu pretežnog vlasništva (javnog, privatno i mešovitog) u oblasti energetike;

– finansijski rizici: cene, konsolidacija i restrukturiranje kompanija, struktura kapitala, likvidnost i krediti, povećanje regulative, računovodstvo i izveštavanje, uvođenje takozvanog energetskog „audit-a” i slično;

– proizvodni rizici: tehnički, pristup infrastrukturi, nedostatak veština i kadra, socijalni, projektni, proizvodni kanali, politički, bezbednosni, mogućnosti zajedničkih ulaganja itd.;

– rizici obezbeđivanja saglasnosti: pravne, regulativne, standardi poslovnog upravljanja itd;

– mogućnost ulaska na energetsko tržište nezavisnih a bogatih fondova (mahom iz Amerike), ali i drugih investitora iz zemalja koje u poslednje vreme postižu visok ekonomski rast (na primer, Kine, Rusije, Indije i drugih), što otežava poziciju tradicionalnih kompanija – proizvođača;

– rizici koji se odnose na korišćenje vode u tehnološkom procesu, koji manje ili više svi u prvi plan stavljaju imperativ poboljšanja ekoloških aspekata tehnologija (naročito u pogledu vodne intenzivnosti), neophodnosti prečišćavanja otpadnih voda itd.;

– neizvesnost koja se odnosi na imperativ da se radikalno poveća transparentnost u pripremanju i donošenju strateških odluka, naročito kroz intenzivnije komunikacije sa NVO i najširom javnošću;

– neizvesnost koja prati ulazak privatnih „običnih” akcija u rudarski i metalski sektor (što se može pokazati kao veliki strateški poslovni rizik), kao naglo šireći trend u najnovijem periodu, nakon nastanka globalne krize i njenog produženog trajanja, koje se, očigledno, neće tako brzo okončati;

– otvoreno pitanje rizika i neizvesnosti koji prate sve intenzivniju eksploataciju i onih rezervi resursa čije je korišćenje dosad smatrano neekonomičnim (zbog niskog sadržaja osnovnog resursa, nepovoljnog prostornog rasporeda odnosno dostupnosti itd.);

– nove, velike neizvesnosti i rizici koji će pratiti takozvanu „strukturna pomeranja” svetske energetske ponude i tražnje, koja su izvesna nakon najnovijih katastrofa u oblasti nuklearne energije;

– tradicionalni rizici i neizvesnosti koji se tiču raseljavanja stanovništva koje je diktirano potrebama eksploatacije i prerade osnovnog resursa;

– rizici koji potiču od neadkevatne zaštite takozvanih „trećih lica” u korišćenju prostora, prirodnih resursa itd. i

– rizici koji potiču od nedovoljnog učešća javnosti u procesu pripremanja, donošenja i ostvarivanja plansko razvojnih odluka.

Posebna grupa rizika nastaće na osnovu najnovijih promena zakona u oblasti prostornog i urbanističkog planiranja, naime, onih koji se odnose na mogućnost konverzije prava korišćenja zemljišta – prostora u vlasničko pravo. Ovim odredbama omogućeni su postupci koji mogu dovesti do nastajanja ogromnih i nesagledivih šteta, i komplikovanih proceduralnih komplikacija, a naročito oko: prvo, nerazjašnjenih vlasničkih i korisničkih odnosa među raznim akterima u prometu nepokretnosti (u raznim oblicima privatne, javne i druge svojine); i drugo, nekontrolisane konverzije kvalitetnog i drugog poljoprivrednog zemljišta za nepoljoprivredne namene (što naročito pogađa Plansko područje).

7.2. Svojinski odnosi i naknade

Naknada za korišćenje mineralnih sirovina. Prema odredbama Zakona o rudarstvu postoji obaveza da privredni subjekti koji se bave rudarstvom plaćaju naknadu za korišćenje mineralnih sirovina, s tim da je visina naknade određena odredbama Zakona o rudarstvu i uredbe o visini naknade za korišćenje mineralnih resursa koju Vlada donosi za svaku godinu, a na način plaćanja i kontrolu plaćanja shodno se primenjuju odredbe Zakona o poreskom postupku i poreskoj administraciji („Službeni glasnik RS”, br. 80/02, 84/02, 72/09, i 53/10 od 29. jula 2010. godine). Član 16. Zakona o rudarstvu utvrđuje da preduzeće koje vrši eksploataciju svih vrsta uglja treba da plaća naknadu za korišćenje mineralnih sirovina u visini 1% od ukupnog prihoda. Članom 16a Zakona predviđa se da su sredstva ostvarena od naknade za korišćenje mineralnih sirovina u visini od 50% prihod Republike Srbije, a u visini od 50% su prihod lokalne samouprave na čijoj teritoriji se vrši eksploatacija. Predlog novog Zakona o rudarstvu daje nova rešenja u ovoj oblasti, uključujući i povećanje naknade. I novi Zakon o javnoj svojini reguliše da naknada za korišćenje prirodnog bogatstva pripada Republici Srbiji i jedinici lokalne samouprave, na čijoj teritoriji se nalazi prirodno bogatstvo, u skladu sa posebnim zakonom. Dobra od opšteg interesa u javnoj svojini, u smislu potonjeg zakona, su dobra u opštoj upotrebi i druge stvari koje su zakonom određene kao dobra od opšteg interesa (poljoprivredno zemljište, šume i šumsko zemljište, vodno zemljište, vodni objekti, zaštićena prirodna dobra, kulturna dobra i drugo), zbog čega uživaju posebnu zaštitu. Dobra u opštoj upotrebi su u svojini Republike Srbije izuzev ulica, koje nisu deo autoputa, državnog puta I i II reda, trgova i javnih parkova, koji su u javnoj svojini jedinica lokalne samouprave na čijoj teritoriji se nalaze.

Naknada za zagađivanje životne sredine. U skladu sa Zakonom o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik RS”, br. 135/04, 36/09, 36/09 i 72/09) doneta je Uredba o vrstama zagađivanja, kriterijumima za obračun naknade za zagađivanje životne sredine i obveznicima, visini i načinu obračunavanja i plaćanja naknade („Službeni glasnik RS”, br. 113/05, 6/07 i 8/10 i 102/10) kojom se bliže određuju vrste zagađivanja, kriterijumi za obračun naknade za zagađivanje životne sredine i obveznici, visina i način obračunavanja i plaćanja naknade. Članom 5. potonje uredbe („Službeni glasnik RS”, broj 102/10) obveznici plaćanja naknade su sva pravna i fizička lica koja uzrokuju zagađenje životne sredine, i to: 1) zagađivači za emisije SO2 i/ili NO2 i/ili praškastih materija iz postrojenja za koje se izdaje integrisana dozvola; 2) zagađivači praškastih materija iz asfaltnih baza; 3) proizvođač, odnosno odlagač neopasnog industrijskog otpada i opasnog otpada za postrojenja za koja se izdaje integrisana dozvola, itd.

U uslovima odsustva javnog interesa za proizvodnju energije i postojanja javnog interesa za proizvodnju uglja, potrebno je utvrditi i precizirati način rešavanja operativnih problema u procesu eksproprijacije, odnosno rešavanja imovinsko-pravnih pitanja u vezi sa obezbeđenjem dela potrebnih površina (na primer obezbeđenje zemljišta za preseljenje naselja, odnos sa PP „Hrastovača”, pitanje svojine TE-KO „Kostolac” nad 600 ha šuma, razgraničenja u zoni vodnog zemljišta, itd.).

U regulisanju međusobnih obaveza rudarsko-energetskog kompleksa i arheološkog nalazišta Viminacijum potrebno je pronaći odgovarajuća prihvatljiva rešenja u skladu sa zakonom. Prema članu 11. Zakona o rudarstvu na području koje predstavlja zaštićeni prostor prirode, celinu od kulturno-istorijskog i graditeljskog značaja, turističko rekreativnu celinu, izvorište od posebnog značaja za regionalno snabdevanje vodom i drugi zaštićeni prostor, eksploatacija mineralnih sirovina može se odobriti kada je to u opštem interesu, uz prethodnu saglasnost organa nadležnog za izdavanje uslova za uređenje prostora. Prema članu 7. Pravilnika o kriterijumima za određivanje naknade u postupcima legalizacije, kriterijumima za objekte za koje se ne može naknadno izdati građevinska dozvola, kao i o sadržini tehničke dokumentacije i sadržini i načinu izdavanja građevinske i upotrebne dozvole za objekte koji su predmet legalizacije, („Službeni glasnik RS”, br. 89/09 i 5/10) objekti izgrađeni, odnosno rekonstruisani ili dograđeni bez građevinske dozvole ne mogu biti predmet legalizacije ako su izgrađeni, odnosno rekonstruisani ili dograđeni u I, II ili III stepenu zaštite prirodnog dobra, odnosno u prvoj zoni zaštite kulturnog dobra, u skladu sa zakonom. Takođe, objekti izgrađeni, odnosno rekonstruisani ili dograđeni bez građevinske dozvole u zoni zaštite kulturnog dobra od izuzetnog značaja i zoni zaštite kulturnih dobara upisanih u Listu svetske kulturne i prirodne baštine ne mogu biti predmet legalizacije, ako nadležni organ, odnosno organizacija koja se bavi poslovima zaštite kulturnih dobara, po zahtevu organa nadležnog za poslove legalizacije, ne utvrdi mogućnost legalizacije predmetnog objekta sa aspekta zaštite kulturnog dobra.

Od 2013. godine u rudarstvu EU biće u primeni 10 principa održivog razvoja i novi indikatori održivog razvoja rudarstva preporučeni od ICMM (International Council on Minning and Metals), što bi trebalo primenjivati i na Planskom području.

7.3. Rizici i opasnosti u vanrednim situacijama

Prirodne, ekološke, tehničke i tehnološke katastrofe i incidenti čiji je uzrok čovek i epidemije humanih ili zaraznih bolesti mogu stvoriti izazove, rizike ili pretnje po bezbednost ljudi i dobara. Otklanjanje opasnosti i smanjenje njihovih posledica, uključujući prostorno-planske mere, instrument su bezbednosne politike, pri čemu se prednost daje zaštiti ljudi, kritične infrastrukture i vitalnih objekata. U vezi sa tim, pristup specifičnoj i kompleksnoj problematici zaštite od prirodnih i izazvanih katastrofa ima polazište u savremenom konceptu i praksi opšte ljudske bezbednosti.

Pitanja vezana za zaštitu od elementarnih katastrofa i drugih oblika ugroženosti mogu se rešavati samo ako se tretiraju na osnovu kompleksnih kriterijuma tehničkog, ekonomskog i funkcionalnog karaktera. Pritom, znatno efikasnije i racionalnije je preduzimanje mera na otklanjanju posledica prvenstveno u fazi planiranja nego u kasnijim fazama izgradnje i eksploatacije. Zbog tog je važno da se u planovima, programima i projektima, kroz implementaciju Prostornog plana, rade posebni prilozi sa procenama rizika i merama za njegovo smanjenje.

Zaštita od elementarnih katastrofa i drugih oblika ugroženosti u prostoru, mora biti zasnovana na pouzdanim podacima, dobijenim iz opštih i sektorskih istraživanja za Plansko područje, ali i za šire područje, i relevantne dokumentacije i podloga koji će biti dostupni pri ugradnji zaštitnih mera u procesu urbanističkog planiranja i projektovanja i kroz formiranje posebne informacione osnove (katastar pojedinačnih hazarda u prostoru, karte opštih i pojedinačnih rizika).

Planiranje mera zaštite u obimu apsolutne zaštite je ekonomski neprihvatljivo, pa je planski pristup koncipiran na strategiji prihvatljivog rizika od prisutnih oblika ugroženosti, odnosno na kriterijumu da povećani troškovi projektovanja, izgradnje i finansijskih ulaganja kojima bi se mogla sprečiti oštećenja ili rušenja i gubici ljudskih života ne smeju da premaše troškove na otklanjanju posledica mogućih akcidenata.

Prostornim planom su utvrđene osnovne koncepcije, smernice i rešenja za organizaciju, uređenje i izgradnju prostora, zasnovane na Strategiji nacionalne bezbednosti, kao preduslov za zaštitu stanovništva, fizičkih struktura, drugih materijalnih dobara i prirodnih resursa, funkcionisanja privrednih i drugih delatnosti, komuniciranja i rukovođenja u akcidentnim i drugim uslovima opšte ugroženosti.

Za planiranje i sprovođenje planskih rešenja koja se odnose na smanjenje rizika od prirodnih i izazvanih katastrofa i planiranih mera zaštite, neophodno je obezbediti:

– zakonski osnov, što podrazumeva kompletiranje u donošenju i primeni čitavog niza zakona i podzakonskih akata kojima se uređuje oblast zaštite i omogućuje implementacija strateških dokumenata i Zakona o vanrednim situacijama (u primeni od 7. jula 2010. godine); s obzirom na nedostatak zakonske regulative, koja kroz mere zaštite reguliše prostorni aspekt elementarnih katastrofa; za veće postojeće i planirane industrijske i kulturno-istorijske objekte i komplekse i objekte krupne infrastrukture na Planskom području obezbediti izradu projekata mogućih posledica i mera zaštite od elementarnih nepogoda (akcidenata i katastrofa) sa prostorno-planskog i prostorno-uređajnog aspekta i ugraditi ih u odgovarajuće planove za zaštitu i spašavanje i u pojedinačne akte o proceni rizika na radnom mestu i u radnoj okolini (Zakon o bezbednosti i zdravlju na radu, („Službeni glasnik RS”, broj 101/05));

– institucionalnu organizovanost, što podrazumeva fleksibilnu bezbednosnu saradnju i aktiviranje nadležnih organa na različitim nivoima (državni, opštinski i međuopštinski) sa jasnom podelom nadležnosti; s obzirom na to da je sistemski uspostavljena nadležnost resora unutrašnjih poslova na upravljanju rizicima, zaštitom, spasavanjem i sanacijom posledica u vanrednim situacijama (zemljotresi, požari i druge prirodne i tehničko – tehnološke katastrofe) i

– razvoj jedinstvenog sistema informisanja i monitoringa u oblasti pojave i zaštite od elementarnih katastrofa, razradu i primenu jedinstvene metodologije za evidentiranje, prikupljanje i čuvanje dokumentacije o elementarnim katastrofama, kao i procenu šteta od elementarnih i tehničkih katastrofa u cilju stvaranja katastra elementarnih katastrofa na području Kostolačkog ugljenog basena.

Mere zaštite od elementarnih nepogoda obuhvataju preventivne mere, kojima se nepogode sprečavaju ili se ublažava njihovo dejstvo, mere koje se preduzimaju u slučaju neposredne opasnosti ili kada nastupe elementarne nepogode i mere ublažavanja i otklanjanja neposrednih posledica, pre svega šteta koje su izazvane.

Neophodan preduslov za adekvatnu zaštitu je institucionalna organizovanost. Ona ne sme biti sprovedena na lokalnim principima (elementarne nepogode ne poznaju administrativne granice), ali teritorijalno mora biti organizovana i distribuirana prema prostoru koji se štiti. Uz institucionalnu, bitna je i zakonodavna organizovanost (obezbeđivanje zakonske regulative odnosno njeno dograđivanje kroz izmene i dopune podzakonskih akata). Pri tome, treba maksimalno iskoristiti zakonsku snagu prostornog i urbanističkog planiranja, kroz institut implementacije. Obezbediti sprovođenje istraživanja opšteg i pojedinačnih rizika od elementarnih nepogoda, registrovanje i praćenje pojava koje mogu imati karakter elementarne nepogode, uspostavljanje i primenu mera zaštite od opšteg nivoa pripremljenosti područja do operativno-organizacionih mera, sa jasnim razgraničenjem obaveza i odgovornosti pojedinih subjekata.

Privredna društva i druga pravna lica planiraju i obezbeđuju sredstva za: organizovanje, opremanje, osposobljavanje i obučavanje jedinica civilne zaštite koje obrazuju, organizovanje i pripremanje lične, uzajamne i kolektivne zaštite i sprovođenje mera i zadataka civilne zaštite zaposlenih, kao i materijalnih i drugih dobara.

Zaštita od elementarnih katastrofa na Planskom području će se bazirati na relevantnim rezultatima posebne studijsko-analitičke dokumentacije za definisanje prihvatljivog rizika od elementarnih katastrofa, na osnovu procene ugroženosti, i zahtevima iz operativnih planova lokalnih samouprava i upravnih okruga u:

– studiji seizmičkog hazarda i rizika za područje sa procenama prihvatljivog opšteg rizika za objekte i funkcije, na osnovu koje će sa izraditi i primenjivati seizmička karta područja;

– prostornim analizama pojedinačnih rizika od drugih pojava koje mogu da poprime obim vanredne situacije, udesa ili katastrofe;

– primeni sektorskih zakona, tehničkih i drugih normativa i standarda;

– operativnim planovima protivpožarne zaštite lokalnih samouprava i

– operativnom planu upravljanja merama zaštite i drugim merama za obezbeđenje unutrašnje bezbednosti u vanrednoj situaciji i to u okviru priprema i jačanja ključne infrastrukture za potrebe odbrane i zaštite, obezbeđenje instrumenata javnog osmatranja, upozorenja i uzbunjivanja, sprečavanja, ograničavanja i upravljanja posledicama šteta, upravljanja mobilisanim resursima, organizacije i sprovođenja brige o ljudima koji traže sklonište i u okviru planiranja, organizacije i sprovođenja zaštite istorijskih i kulturnih dobara.

Za planiranje i sprovođenje planskih rešenja koja se odnose na smanjenje rizika od prirodnih i izazvanih katastrofa i planiranih mera zaštite, neophodno je obezbediti Plan zaštite i spasavanja u vanrednim situacijama. Planovi za zaštitu i spasavanje izrađuju se na osnovu elaborata o proceni ugroženosti koji sadrži karakteristike teritorije, kritična postrojenja, kritična mesta i prostore sa gledišta ugroženosti od elementarnih nepogoda i drugih nesreća, sa eventualnim prekograničnim efektima udesa. Plan zaštite i spasavanja i Procenu ugroženosti izrađuju lica sa licencom za procenu rizika, na način kako je to propisano odnosnim pravilnikom14. Planska rešenja, smernice i preporuke Prostornog plana sprovode se kroz urbanističke uslove neposredno i, kroz dalju razradu Plana, izradom planova nižeg reda. Neophodno je da nadležni organ lokalne samouprave donese odluku o ažuriranju operativnih planova zaštite i spasavanja, planova zaštite od požara i poplava lokalnih samouprava i drugo u cilju usaglašavanja sa novom regulativom, usvojenom Strategijom bezbednosti i prostorno-planskim propozicijama Prostornog plana. Realizacija mera i aktivnosti zaštite sprovodi primenom Plana zaštite od udesa koji je izrađen u skladu sa Procenom ugroženosti.

Ostala pravna lica u okviru Akta o zaštiti na radu imaju obavezu da preciziraju zadatke i postupke u vanrednim događajima ili situacijama, s tim što je pravo radnika da u konkretnom slučaju proceni ličnu ugroženost.

Uslove i mere zaštite i spasavanja, obavezu izgradnje skloništa u stambenim zonama gradskih naselja (Požarevac, Kostolac) i poslovnim, industrijskim i javnim zonama, tip (porodična, kućna, blokovska i javna, po pravilu dvonamenska skloništa, osnovne ili dopunske) i otpornost skloništa (30, 50 ili 100 kPa) i mogućnost prilagođavanja drugih objekata pogodnih za zaštitu i sklanjanje na Planskom području (prirodni zakloni, saobraćajni i komunalni objekti) utvrdilo je Javno preduzeće za skloništa (Uslovi i mere zaštite od ratnih dejstava, broj 42-26/12-3 od 13. marta 2012. godine), kojem su ovi poslovi povereni u skladu sa Zakonom o vanrednim situacijama („Službeni glasnik RS”, br. 111/09 i 92/11).

Prema Uslovima i merama zaštite od ratnih dejstava, broj 42-26/12-3 od 13. marta 2012. godine, u seoskim naseljima na Planskom području nema posebnih uslova u pogledu zaštite od ratnih razaranja, a uslovi za izgradnju skloništa u gradskim naseljima bliže će se razraditi za potrebe izrade planova detaljne regulacije.

Uslovi i zahtevi u vezi sa potrebama odbrane, u skladu sa uslovima Ministarstva odbrane, Sektora za materijalne resurse, Uprava za infrastrukturu, int. br. 2292-4 od 8. septembra 2010. godine, neposredno su ugrađeni u planska rešenja Prostornog plana.

––––––––––––––

14 Gradsko veće grada Požarevca je u roku koji je predviđen Uredbom o sadržaju i načinu izrade planova zaštite i spasavanja u vanrednim situacijama („Službeni glasnik RS”, broj 8/11) usvojilo Procenu ugroženosti teritorije grada Požarevca

Knjiga II: Pravila izgradnje i pravila uređenja

Uvodne napomene

Strategijom razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine („Službeni glasnik RS”, broj 44/05) i Programom za ostvarivanje Strategije energetskog razvoja Republike Srbije do 2015. godine za period 2007 – 2012. godine („Službeni glasnik RS”, broj 27/10), predviđen je rast energetskih potreba i proizvodnje električne energije uz povećano učešće domaćih energetskih izvora. Imajući u vidu stanje postojećih termoenergetskih objekta, kao i moguću revitalizaciju i modernizaciju rudarsko-energetskog sistema u Kostolačkom ugljenom basenu, (prema „Strategiji razvoja eksploatacije u Kostolačkom basenu” kao i u izmenjenom i dopunjenom Programu ostvarivanja Strategije energetskog razvoja Republike Srbije do 2015. godine)1 utvrđena je koncepcija razvoja rudarskih i termoenergetskih kapata u Kostolačkom basenu. Za kontinuirani rad planiranih termoenergetskih kapaciteta (izgradnja trećeg bloka u termoelektrani (u daljem tekstu: TE) „Kostolac B”) potrebna je godišnja proizvodnja od dvanaest miliona tona uglja godišnje, što podrazumeva dalje povećanje kapaciteta površinskog kopa (u daljem tekstu: PK) „Drmno”.

U Prostornom planu područja posebne namene Kostolačkog ugljenog basena (u daljem tekstu: Prostorni plan) urađena su (bliža) pravila izgradnje i pravila uređenja prostora za deset prostornih celina i koridora posebne namene, dok su za ostala područja posebne namene i koridore utvrđena opšta pravila izgradnje i uređenja prostora.

Knjiga II: Pravila izgradnje i pravila uređenja sadrži:

– Opšta pravila upotrebe zemljišta, izgradnje, uređenja i zaštite prostora; i

– Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora za prostorne celine i koridore posebne namene sa odgovarajućim regulacionim rešenjima za najznačajnije rudarske i termoenergetske sisteme u Kostolačkom basenu, odnosno, za sledeće prostorne celine i koridore posebne namene:

1) kompleks PK „Drmno”;

2) koridor tračnog transporta za ugalj PK „Drmno”-TE „Kostolac A”;

3) koridor za transport rudarske mehanizacije od PK „Ćirikovac” do PK „Drmno”;

4) kompleks termoelektrane „Kostolac A” sa robnim pristaništem;

5) kompleks termoelektrane „Kostolac B”;

6) koridor pepelovoda od TE „Kostolac A” do deponije „Srednje kostolačko ostrvo” i od TE „Kostolac A” do deponije u PK „Ćirikovac”;

7) koridor za transport emulzije gipsa od TE „Kostolac B” do deponije u PK „Drmno”;

8) deponiju pepela i šljake u površinskom kopu „Ćirikovac” i koridor pepelovoda od TE „Kostolac B” do deponije;

9) koridor industrijskog koloseka od železničke stanice Stig do TE „Kostolac B” i

10) kompleks „Dolina reke Mlave”.

Na osnovu regulacionih rešenja, odnosno, pravila izgradnje i pravila uređenja prostora, nadležni organ može izdati informaciju o lokaciji, lokacijsku dozvolu za građevinske objekte, izvod iz planskog dokumenta za druge namene (rudarstvo i drugo) i informaciju o lokaciji i izvod iz planskog dokumenta za objekte i površine od javnog interesa radi utvrđivanja javnog interesa i sprovođenja eksproprijacije nepokretnosti.

Neophodno je nakon donošenja Prostornog plana uraditi projekte parcelacije i preparcelacije za pojedine prostorne celine i koridore posebne namene prema prioritetima implementacije Prostornog plana.

Rudarsko-energetski kompleks je dinamičan sistem gde se promene događaju u kontinuitetu. Neophodno je da te promene prate kontinuirane i sinhronizovane aktivnosti na izradi studijske, planske i tehničke dokumentacije.

S obzirom na to da je u praksi teško obezbediti kontinuitet u izradi i potreban nivo detaljnosti tehničke i planske dokumentacije, prilikom izdavanja lokacijske dozvole za energetske objekte ili informacije o lokaciji sa izvodom iz Prostornog plana i odobrenja za rudarske objekte, u slučaju manjih odstupanja od utvrđenih regulacionih rešenja (usled promene tehničkih i eksploatacionih karakteristika, kapaciteta ili dispozicionih elemenata kod rudarskih i termoenergetskih sistema), koristiti rešenja iz nove studijske i tehničke dokumentacije uz odgovarajuće obrazloženje kojim se potvrđuje opravdanost manjeg odstupanja od propozicija Prostornog plana.

U slučaju kada su ta odstupanja znatnija, biće pokrenut postupak izmena i dopuna Prostornog plana.

––––––––––––––

1 Prema Uredbi Vlade Republike Srbije o izmenama i dopunama uredbe o utvrđivanju Programa ostvarivanja strategije energetskog razvoja Republike Srbije do 2015. godine („Službeni glasnik RS”, broj 27/10) izgradnja novog bloka („C1”) od 350 MW umesto planirane 2024. godine pomera se na 2012. godinu, a nakon zatvaranja temoelektrane TE „Kostolac A”, 2024. godine izgradiće se novi blok („C2”) snage 350 MW; rad svih blokova („B” i „C”) planiran je do 2042. godine, nakon čega bi u radu ostao samo blok „C2” do 2054. godine. Novi strateški i programski dokumenti u oblasti razvoja energetike i eksploatacije mineralnih sirovina, koji su u pripremi, takođe sadrže opredeljenje za izgradnju novih termoenergetskih kapaciteta na bazi kostolačkih lignita”.

I. Opšta pravila upotrebe zemljišta, izgradnje, uređenja i zaštite prostora

Opšta pravila upotrebe zemljišta, izgradnje, uređenja i zaštite prostora odnose se na prostore za koje nisu urađena (bliža) pravila izgradnje i pravila uređenja prostora u Prostornom planu i za koje će se naknadno donositi posebni planski dokumenti.

1. Rudarsko-energetski kompleks

Opšta pravila izgradnje, uređenja i sanacije rudarskih i energetskih objekata na području Kostolačkog ugljenog basena odnose se na površine rezervisane u Prostornom planu za rudarske aktivnosti, energetske i tehnološke sisteme i eksploataciju nafte i gasa. To su: lignitska ležišta u centralnom i zapadnom delu Kostolačkog basena, ležište „Poljana”, zone istraživanja i eksploatacije nafte i gasa, deponija pepela na Srednjem kostolačkom ostrvu, kao i tehnološki i infrastrukturni sistemi i prateći objekti izvan lokacija termoelektrana. Ove površine uređuju se kao „površine namenjene objektima od javnog interesa”.

Na površinskom kopu „Klenovnik”, gde je eksploatacija završena, planira se rekultivacija, remedijacija i sanacija prostora i rešavanje problema zaštite životne sredine nastalih usled rudarskih aktivnosti i utvrđuje način korišćenja napuštenih rudarskih objekata. Na delu ovih površina planira se uređenje prostora za muzej rudarstva na otvorenom. U okviru ovog kompleksa formirana je privremena gradska deponija komunalnog otpada. Predviđa se sanacija deponije uz vremenski ograničeno korišćenje do njenog konačnog zatvaranja, u uslovima postizanja prihvatljivog nivoa sanitacije (izgradnja laguna, prekrivanje odloženog otpada inertnim materijalom, ograđivanje i slično. Uslovi uređenja ovog područja utvrdiće se u sklopu odgovarajućeg urbanističkog plana.

S obzirom na to da je u PK „Ćirikovac” u dužem periodu obustavljena eksploatacija, postojeći objekti i postrojenja („rudnički krug” i kompleks drobilane) se uklanjaju, demontiraju ili adaptiraju u skladu sa budućom namenom (privreda i poslovanje), a lokacije se uređuju u skladu sa novim načinom korišćenja, dok se dalje upravljanje zemljištem reguliše na osnovu Zakona o javnoj svojini. Ovo se odnosi i na rekultivisana spoljna odlagališta („Mlava – Mogila”, „Petka” i spoljno odladalište na području Bradarca), uz obavezu praćenja stanja u skladu sa projektima monitoringa.

Uslovi i način uređenja prostora, uređivanje i korišćenje građevinskog zemljišta i izgradnja objekata i mreža tehničke infrastrukture i tehničko-tehnoloških sistema, koji funkcionalno i sadržajno pripadaju termoenergetskim objektima, ali su locirani ili planirani na lokacijama ili u koridorima izvan kompleksa TE „Kostolac A” i TE „Kostolac B”, uređuju se na osnovu istovremene izrade tehničke i planske dokumentacije za prostorne celine i koridore od javnog interesa. Ovo se odnosi na izgradnju, rekonstrukciju ili zamenu ugljenih transportnih sistema, pepelovoda i derivacionog transporta gipsa, industrijske železnice, robnog pristaništa, deponije pepela i šljake izvan otkopnih polja, na eventualno skladištenje CO2 i druge objekte koji se grade ili rekonstruišu u smislu unapređenja energetske efikasnosti i obezbeđenja sigurnog i neprekidnog funkcionisanje rudarsko-energetskog kompleksa.

Deponija pepela na lokaciji „Srednje kostolačko ostrvo”. S obzirom na ograničene prostorne mogućnosti razvoja i korišćenja postojećeg deponijskog prostora, predviđa se zatvaranje deponije što obuhvata niz aktivnosti i mera zaštite životne sredine, remedijaciju geosredine i zaštitu od tehničko-tehnoloških akcidenata, a u skladu sa istražnim radovima i posebnim analizama. Prioritetno će se pristupiti realizaciji aktivnosti na konačnoj rekultivaciji i revitalizaciji na prostoru kaseta „B” i „C” deponije, kao i neposredne zaštićene okoline deponije na kojoj će se urediti park – šuma. Na kaseti „A” deponije će se sprovoditi privremena rekultivacija uz održavanje svih postojećih tehničkih sistema, s obzirom da će ova kaseta imati funkciju rezervne deponije do uspostavljanja novih sistema prikupljanja, transportovanja i deponovanja ugušćene smeše pepela i šljake iz obe termoelektrane ili u eventualnom havarijskom slučaju na novim sistemima. Vremenski rok korišćenja i maksimalno dozvoljena kota odlaganja, kao i drugi elementi urbanističke regulacije i zaštite životne sredine tokom perioda sanacije u kompleksu deponije do konačne rekultivacije, utvrdiće se kroz izradu posebnog planskog dokumenta ili u sklopu izmena i dopuna Prostornog plana.

Lignitska i druga ležišta mineralnih sirovina (konačna kontura kopa „Drmno”; zapadni deo Kostolačkog basena, „Poljana” i drugo), treba zaštititi od degradacije neplanskom izgradnjom i neracionalnim uređivanjem i korišćenjem prostora. U vezi s tim neophodno je sledeće:

– nadležne službe jedinica lokalne samouprave će kontrolisati izgradnju, uređivanje i korišćenje prostora u ovim zonama prema uslovima iz Prostornog plana i drugih odgovarajućih planskih dokumenata i u skladu sa dinamikom razvoja površinske eksploatacije;

– u zonama ležišta rezervisanim za rudarske aktivnosti, kao i drugim područjima koja su od interesa za razvoj rudarstva i energetike, zabranjuje se izgradnja velikih investicionih (građevinskih) objekata kao što su: privredni i industrijski objekti, saobraćajnice i saobraćajni objekti, hidrotehnički objekti, veći objekti javnih službi, nova naselja, značajniji komunalni objekti i slično, osim objekata koji su u funkciji razvoja rudarsko-energetskog sistema prema utvrđenoj nameni i planskim propozicijama Prostornog plana i

– u zonama istraživanja i eksploatacije uglja, nafte i gasa i drugih mineralnih sirovina obezbediti rigoroznu zaštitu naselja, vodotoka, poljoprivrednog i šumskog zemljišta od zagađenja i degradacije.

2. Opšta pravila izgradnje i pravila uređenja prostora u zonama uticaja rudarskih aktivnosti

2.1. Naselja potencijalno ugrožena rudarskim radovima

S obzirom da u fazi izrade Prostornog plana još uvek nisu bila raspoloživa pouzdana predviđanja o potrebi i vremenu eventualnog preseljenja naselja, dati su samo načelni uslovi izgradnje i rekonstrukcije objekata koji se nalaze iznad lignitskog ležišta.

Prema sadašnjim predviđanjima, do 2015. godine neće biti pokrenuto preseljenje (delova) postojećih naselja ugroženih rudarskim radovima. U periodu od 2016 – 2020. godine moguće je pokretanje preseljenja (delova) tri naselja (Dubravica, Batovac i Ostrovo) koja se nalaze iznad lignitskog ležišta „Dubravica”. Nije izvesno da li će i kada biti ostvareno preseljenje delova naselja u zonama uticaja Kostolačkog basena – Drmno, Klenovnik i Ćirikovac, delova naselja u zoni ležišta „Poljana”, kao i dela kompleksa „Zabela” (posle 2020. godine). Bliži uslovi gradnje i uređenja prostora, kao i preseljenja naselja utvrđuju se posebnim urbanističkim planovima i programima preseljenja.

Režim izgradnje, rekonstrukcije i adaptacije objekata domaćinstava u okviru kućišta utvrđuje se u zavisnosti od dinamike rudarskih radova, odnosno od planiranog vremena za preseljenje.

Izgradnja ili rekonstrukcija naseljskih komunalnih objekata i mreža zavisi, takođe, od dinamike rudarskih radova, odnosno od planiranog vremena za izmeštanje.

U naseljima koja se nalaze iznad lignitskog ležišta utvrđuje se, po pravilu, diferencirani režim izgradnje, uređivanja i korišćenja prostora u zavisnosti od dinamike planirane površinske eksploatacije, odnosno dinamike izmeštanja naselja, i to za period od:

– 5–10 godina – utvrđuje se režim ograničenja za izgradnju novih, kao i rekonstrukciju i nadgradnju postojećih objekata; mogu se dozvoliti manje adaptacije postojećih stambenih, ekonomskih, proizvodnih, javnih i drugih objekata radi obezbeđenja njihovog normalnog korišćenja, ali tako da se adaptacijom bitno ne uveća vrednost tih objekata;

– 10–20 godina – utvrđuje se režim izgradnje koji neće ugroziti održavanje funkcija privrednih, komunalnih, saobraćajnih, stambenih i drugih objekata; može se u principu dozvoliti izgradnja manjih objekata javnih službi montažnog karaktera, zamena manjih trošnih objekata za stanovanje i slično; treba zabraniti preparcelaciju poljoprivrednog zemljišta radi stvaranja novih građevinskih parcela; i

– posle 20 godina – utvrđuje se režim izgradnje bez posebnih ograničenja, osim zabrane izgradnje novih infrastrukturnih sistema i drugih velikih investicionih (građevinskih) objekata (npr. industrijskih, turističkih kompleksa i slično).

Potrebno vreme za pripremu i sprovođenje preseljenja naselja je 5–10 godina pre početka rudarskih radova.

U naseljima (katastarskim opštinama) koja se nalaze iznad „potencijalnih” lignitskih ležišta zabranjena je izgradnja kapitalnih privrednih (industrijskih), infrastrukturnih i drugih objekata, čije bi eventualno izmeštanje u budućnosti zahtevalo velika finansijska sredstva, osim objekata predviđenih Prostornim planom.

Uslovi izgradnje i uređenja prostora sa minimalnim ograničenjima dati su u tabelama br. 3 i 4.

Tabela 3: Uslovi izgradnje, rekonstrukcije i adaptacije objekta domaćinstva

R.B.

Vrsta građevinskih radova

Predviđeno vreme preseljenja

a. Posle

2020. godine

b. Ne zna se kada

1.

Formiranje novih građevinskih parcela u građevinskom području naselja u cilju doseljavanja novog stanovništva

-

+

2.

Izgradnja nove kuće na postojećoj parceli

+

+

3.

Dogradnja stare kuće

+

+

4.

Adaptacija stare kuće

+

+

5.

Izgradnja novih pomoćnih objekata

+

+

6.

Dogradnja ili adaptacija prostornih pomoćnih objekata

+

+

7.

Izgradnja nove ograde, kapije

+

+

8.

Rekonstrukcija postojeće ograde

+

+

9.

Izgradnja novog privrednog objekta na postojećoj parceli

+

+

10.

Adaptacija postojećeg privrednog objekta

+

+

11.

Izvođenje novih instalacija u kući

+

+

12.

Rekonstrukcija postojećih instalacija u kući

+

+

13.

Izgradnja sengruba, kopanje bunara, uređenje dvorišta

+

+

14.

Izgradnja poljoprivrednih i komunalnih objekata van građevinskog područja naselja prema pravilima građenja iz Plana

+

+

„-” nije dozvoljeno „+” dozvoljeno

Tabela 4: Uslovi izgradnje i rekonstrukcije infrastrukturnih sistema i objekata javnih službi u naseljima

R.B.

Vrsta građevinskih radova

Predviđeno vreme preseljenja

a. posle

2020. godine

b. ne zna se kada

1.

Održavanje funkcije postojećih infrastrukturnih objekata i mreža u naselju

+

+

2.

Izgradnja nove kanalizacije

+

+

3.

Rekonstrukcija postojeće kanalizacije

+

+

4.

Izgradnja novog vodovoda

+

+

5.

Rekonstrukcija postojećeg vodovoda

+

+

6.

Izgradnja novog energetskog i telekomunikacionog sistema

+

+

7.

Rekonstrukcija postojećeg energetskog i telekomunikacionog sistema

+

+

8.

Uređenje javnih površina (park, deponija, pijaca i drugo)

+

+

9.

Rekonstrukcija/adaptacija postojećih javnih objekata (škola, zdravstvenih objekata, doma kulture, crkve i slično)

+

+

10.

Izgradnja novih javnih objekata

-

+

U kategoriju pod „a” spadaju naselja Dubravica, Ostrovo i Batovac, a pod „b” ostala naselja koja se nalaze u zonama „potencijalnih rudarskih aktivnosti”. Do 2020/22. godine nije predviđeno preseljenje ni jednog naselja. Preseljenje naselja Drmno u sadašnjim okolnostima nije realno, pa su predviđene tehničke, prostorne (zaštitni pojas prema TE-KO) i druge mere zaštite naselja od negativnih uticaja rudarsko-energetskog kompleksa. Na prostoru predviđenom za razvoj kopa „Drmno” do 2022. godine nije dozvoljena izgradnja novih objekata, osim objekata i radova koji su u funkciji rudarsko-energetskog kompleksa.

2.2. Opšta pravila izgradnje i pravila uređenja prostora u zonama naseljavanja

Potencijalne lokacije za preseljenje su, pored gradskih naselja Požarevac i Kostolac, atari seoskih naselja čiji se delovi izmeštaju, kao i naselja u neposrednoj blizini naselja potencijalno ugroženih rudarskim radovima: Petka, Brežane, Živica i Dragovac.

Potencijalne lokacije za prihvat raseljenog stanovništva treba uređivati prema sledećim urbanističkim kriterijumima i standardima:

– izbor lokacije, planiranje organizacije, uređivanje i opremanje naselja, kao i izbor tipova (stambenih i drugih) objekata treba vršiti u saradnji sa stanovništvom koje se preseljava;

– ukoliko se nova lokacija nalazi u sastavu postojećeg naselja, ona mora da zadovolji sledeće kriterijume: a) kvalitet stanovanja, komunalne i opremljenosti javnim službama i uređenost novog dela naselja mora biti isti ili viši u odnosu na naselje iz koga se stanovništvo preseljava; b) izbor nove lokacije i njeno opremanje mora se obaviti uz učešće stanovništva koje se preseljava i domicilnog stanovništva, s tim da jedna ili više novih lokacija zadrže osobenosti i fizionomiju susedstva; i v) neophodno je ispitati više varijanti lokacija, čime se budućim korisnicima nudi mogućnost izbora;

– kroz posebne socio-ekonomskim programe razraditi mogućnosti zadržavanja postojećeg, ili promene zanimanja u novom naselju ili na prihvatljivoj distanci za članove domaćinstava koja se preseljavaju i

– merama razvojne politike, standardima uređenja i opremanja novih naselja, uslovima preseljenja i slično stimulisati organizovan način preseljenja čitavog naselja ili dela naselja.

Izbor lokacija, pravila gradnje i pravila uređenja prostora u naseljima koja se preseljavaju kao i na lokacijama za naseljavanje i drugi uslovi preseljenja stanovništva utvrđuju se odgovarajućim urbanističkim planovima, odnosno, programima preseljenja stanovništva i izmeštanja naseljskih, infrastrukturnih, privrednih i komunalnih objekata.

2.3. Naselja koja se nalaze na kontaktu sa rudarsko-energetskim kompleksom

Naselja koja se nalaze u neposrednom kontaktu sa rudarskim aktivnostima, termoenergetskim objektima i zonom eksploatacije nafte i gasa izložena su nepovoljnim ekološkim uticajima od proizvodnih pogona, transportnih koridora i pratećih aktivnosti. Delovi atara mnogih naselja su zauzeti ili će biti zauzeti za potrebe rudarstva i energetike, pa su mnoga domaćinstva ostala ili će ostati bez poseda – poljoprivrednog i drugog zemljišta, što ima za posledicu promenu u socioekonomskim strukturama stanovništva.

U ovim naseljima, u principu, ne postoje ograničenja u izgradnji i uređivanju prostora. Neophodno je planskim merama smanjiti nepovoljne uticaje TE-KO „Kostolac” na životnu sredinu i istovremeno rešavati socioekonomske probleme domaćinstava koja ostaju bez zemlje.

Imajući u vidu propozicije, kriterijume i polazišta iz Prostornog plana bliža rešenja vezana za razvoj, uređenje i izgradnju ovih naselja rešavaće se u odgovarajućim urbanističkim planovima.

3. Opšta pravila upotrebe zemljišta, izgradnje, uređenja i zaštite prostora u ostalim namenama i infrastrukturnim koridorima

3.1. Privredni / industrijski kompleksi

Osnovna pravila korišćenja, uređenja i zaštite prostora za lociranje privrednih pogona su:

– izgradnja novih i modernizacija postojećih privrednih kapaciteta mora da uvažava mere zaštite životne sredine u skladu sa propisima;

– kapacitete rudarsko-energetskog kompleksa koji imaju krupne prostorne, saobraćajne, komunikacione i infrastrukturne zahteve usmeravati u okviru planiranih zona/lokaliteta i koridora, uz sprovođenje mera zaštite životne sredine koje svode uticaje na okolinu na najmanju/prihvatljivu meru;

– za napuštene objekte rudničkog kruga u PK „Ćirikovac” predviđa se namena za privredne aktivnosti i poslovanje;

– za skupne lokacije (industrijske zone) predvideti, eventualno, zajedničke servise kao što su: tehničko održavanje i opsluživanje infrastrukturnih, skladišnih i proizvodnih objekata, služba obezbeđenja i nadzora, logistička podrška;

– privredni objekti moraju imati pristupni put i odgovarajuće komunalne instalacije radi odvijanja proizvodnog i drugih procesa ili obavljanja usluga, moraju prečišćavati zagađene otpadne tehnološke vode pre uliva u vodotoke, moraju organizovati deponovanje neorganskog industrijskog otpada na odgovarajući način, kao i tretman/preradu organskog otpada u skladu sa uslovima zaštite životne sredine i drugo.

3.2. Poljoprivredne površine

Prema Zakonu o poljoprivrednom zemljištu, uređenje poljoprivrednog zemljišta obuhvata mere kojima se realizuju prostorno-planski dokumenti kroz postupak komasacije i mere melioracije u cilju poboljšanja prirodnih i ekonomskih uslova na poljoprivrednom zemljištu. Rekultivacija poljoprivrednog zemljišta koje je korišćeno za eksploataciju mineralnih sirovina svrstana je u melioracije.

U skladu sa Zakonom o poljoprivrednom zemljištu, eksproprisano poljoprivredno zemljište se do vremena privođenja planiranoj rudarskoj, odnosno infrastrukturnoj nameni, koristi za poljoprivrednu proizvodnju. Na tom zemljištu, isto kao i na zemljištima koja planskim rešenjima trajno zadržavaju poljoprivrednu namenu, zabranjeno je:

– ispuštanje i odlaganje opasnih i štetnih materija;

– korišćenje biološki nerazgradive folije;

– uništavanje i oštećenje useva, sadnica, stabala i poljoprivredne mehanizacije na imanjima;

– izazivanje oštećenja koja dovode do smanjenja produktivnosti, strukture i slojeva, kao i svih drugih oštećenja pedološkog sloja;

– spaljivanje organskih ostataka posle žetve useva;

– seča manjih sastojina šumskog rastinja na oranicama i duž vodotoka; i drugo.

Čuvanje i zaštita površina poljoprivrednog zemljišta u procesu usmeravanja prostornog razvoja područja Kostolačkog ugljenog basena zasnivaće se na sledećim opštim pravilima:

– na poljoprivrednom zemljištu je dozvoljena izgradnja objekata koji služe za odbranu od poplava, odvodnjavanje, navodnjavanje, uređenje bujičnih tokova, kao i za regulaciju vodotoka i proširenje poljskih puteva u funkciji uređenja poljoprivrednog zemljišta

– na poljoprivrednom zemljištu je dozvoljena izgradnja ili rekonstrukcija porodične stambene zgrade poljoprivrednog domaćinstva u cilju poboljšanja uslova stanovanja članova tog domaćinstva ili u slučaju prirodnog razdvajanja poljoprivrednog domaćinstva;

– na poljoprivrednom zemljištu je dozvoljena izgradnja pratećih objekata za smeštaj poljoprivredne mehanizacije i repromaterijala, smeštaj i čuvanje gotovih poljoprivrednih proizvoda, staja za gajenje stoke, objekata za gajenje i prikazivanje starih autohtonih sorti biljnih kultura i rasa domaćih životinja, podizanje staklenika, plastenika, ribnjaka i drugih ekonomskih objekata koji su u funkciji primarne poljoprivredne proizvodnje, a vlasniku je poljoprivreda osnovna delatnost i ako ne poseduje drugo odgovarajuće neobradivo zemljište;

– pri izboru lokacije za izgradnju poljoprivrednih stambenih i ekonomskih objekata treba voditi računa o kvalitetu zemljišta i gde god je to moguće objekte locirati na zemljištima nižih bonitetnih karakteristika;

– na obradivom poljoprivrednom zemljištu je dozvoljeno podizanje rasadnika za proizvodnju reproduktivnog materijala voćno - loznih i šumskih drvenastih vrsta i

– s obzirom na preovlađivanje ravničarskih terena, izloženih učestalim jakim vetrovima, posebnu pažnju treba pokloniti formiranju poljozaštitnih pojaseva i drugih vidova zaštite od eolske, a mestimično i od vodne erozije, primenom odgovarajućih agrotehničkih i šumskih radova, odnosno usklađivanjem načina korišćenja zemljišta s prirodnim pogodnostima i ograničenjima.

3.3. Šume, lov i ribolov

Pravila uređenja šuma i šumskog zemljišta, lovišta i ribolovnih područja zasnivaju se na režimima, uslovima i merama zaštite koji su utvrđeni važećom regulativom, šumskim i lovnim osnovama i programima upravljanja ribarskim područjima.

U okviru prostora koji obuhvataju šume i šumsko zemljište utvrđuju se sledeća pravila:

– dozvoljena je izgradnja objekata i tehničke infrastrukture (šumskih saobraćajnica, protivpožarnih pruga) na način koji ne ugrožava izvorišta voda i vodne tokove, staništa značajna za opstanak divljih biljnih i životinjskih vrsta, procese prirodnog podmlađivanja u šumama, kulturnu i istorijsku baštinu, ostale opšte korisne funkcije šuma;

– nije dozvoljena izgradnja ćumurana, krečana, ciglana i drugih objekata sa otvorenom vatrom u šumi i na udaljenosti manjoj od 200 m od ruba šume;

– uspostavlja se obaveza čuvanja šuma od bespravnog korišćenja, zabrana pašarenja u mladim šumskim plantažama i upotreba sredstva za zaštitu bilja u skladu sa zakonom;

– uspostavlja se obaveza obeležavanja površine na kojima je paša dozvoljena, odnosno zabranjena kao i postavljanje znakova obaveštenja i zabrane loženja vatre;

– obavezno je održavanje i obnavljanje granica kao i oznaka unutrašnje podele gazdinskih jedinica;

– u cilju zaštite od požara obavezno je postavljanje tabla upozorenja, dosledno sprovođenje zakonskih propisa;

– obavezno je održavanje progonskih puteva do ispaše i pojila; i

– obavezne kontinualne mere nege šumskih plantaža obuhvataju: okopavanje i prašenje, seču izdanaka i izbojaka i uklanjanje korova, kresanje grana, međurednu obradu i proređivanje.

U lovištima je dozvoljena izgradnja hranilišta za srne, solišta, hranilišta sa sitnu divljač, prihvatilišta za fazane kao i visokih čeka – osmatračnica.

Na ribarskom području zabranjeno je: pregrađivati vodeni tok (osim za hidroenergetska postrojenja instalirane snage veće od 1 MW); ispuštati vodu iz prirodnih i veštačkih jezera i drugih akumulacija; postavljati ograde ili bilo kakve prepreke kojima se sprečava pristup ribočuvarima; zatvarati, odvraćati i iscrpljivati vodu iz ribolovne vode ako se time prouzrokuje opasnost za opstanak ribe; i ometati postavljanje znakova kojima se obeležava ribarsko područje.

3.4. Turistička područja

Objekti turističke namene mogu da se grade u zonama pretežno stambene i poslovne namene u gradskim i seoskim naselja, posebno u potencijalnim turističkim naseljima u priobalju Dunava i Morave (Kostolac – grad i Kostolac – selo, Rečica, Brežane, Živica i Dragovac). Objekti turističke namene mogu da se grade u delovima Planskog područja gde je predviđena direktna primena Prostornog plana ili na osnovu posebnih planskih dokumenata.

Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora u gradskim naseljima biće utvrđena u Generalnom urbanističkom planu Požarevca i Planu generalne regulacije Kostolca, do 2012. godine.

Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora za turističke namene u potencijalnim turističkim naseljima u priobalju Dunava i Morave i drugim selima u funkciji turizma biće urađena u odgovarajućim planskim dokumentima.

Zabranjuje se izgradnja kuća za odmor i drugih objekata u zoni od priobalja Dunava između planiranog saobraćajnog koridora i Viminacijuma, kao i u zonama zaštite drugih prirodnih i nepokretnih kulturnih dobara na preostalom Planskom području.

Izvan navedenih zona može da se dozvoli kontrolisana i ograničena izgradnja novih i komercijalizacija postojećih vikend kuća u turizmu (uz moguću adaptaciju i rekonstrukciju) u selima i drugim prostorima (koja Prostornim planom nisu predviđena za druge namene) na osnovu odgovarajućeg planskog dokumenta.

U zonama turističke namene preporučuje se izgradnja turističkih objekata uz poštovanje sledećih principa: integracije turističkih i ekoloških aktivnosti sa komercijalnim poslovanjem; bio-klimatske arhitekture i ekoloških kriterijuma sa malim stepenom uticaja na sredinu; korišćenja obnovljivih izvora energije i naprednih tehnika gradnje koje koriste sunce za grejanje i vetar za klimatizaciju, kao i lokalne građevinske materijale; usaglašenosti sa pejzažom; i drugo.

Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora u turističkom području Arheološkog nalazišta Viminacijum biće utvrđena u okviru posebnog prostornog plana područja posebne namene.

3.5. Zone obnovljivih energetskih izvora

Biomasa

Šumske plantaže za proizvodnju biogoriva podižu se na zemljištima slabijeg proizvodno-ekonomskog potencijala, na zaravnjenim terenima koji su pogodni za korišćenje mehanizacije, primenjujući gustu sadnju brzorastućih vrsta, poput bagrema, topole ili vrbe, sa periodom rotacije od pet godina.

Prilikom donošenja odluke o izgradnji elektrane na biomasu/biogas, raspoložive količine biomase, odnosno sirovine za proizvodnju biogasa, moraju se razmatrati dugoročno i to po prihvatljivim i konkurentnim cenama. Istovremeno, potrebno je razmotriti karakteristike biomase, odnosno sirovina za proizvodnju biogasa, kao i mogućnosti za njihov transport od mesta nastanka do objekta elektrane na biomasu/biogas.

Studijom opravdanosti razmatra se prostorna, ekološka, socijalna, tržišna i ekonomska opravdanost investicije za izabrano rešenje, razrađeno idejnim projektom, na osnovu kojega se donosi odluka o opravdanosti ulaganja i pokretanju postupka za izdavanje građevinske dozvole.

Energija vetra

Kriterijumi za izbor lokacije za izgradnju vetroelektrane su:

– brzina, učestalost, pravac i udari vetra, izloženost lokacije treba da je takva da omogućava protok vetra u svim pravcima – lokacija ne bi trebalo da ima drveće, kuće ili bilo kakvu drugu prepreku koja bi mogla da utiče na snagu vetra;

– mogućnost izgradnje određene vetroelektrane na datoj lokaciji – topografija, nagib terena, veličina prostora, vrsta rastinja i drugo;

– blizina elektro mreže (dalekovodi), trafostanice i mogućnost priključivanja na elektro-energetski sistem) – ispitati da li je potrebna izgradnja nove infrastrukture;

– kvalitet pristupnih puteva i tla – da li moguće transportovati opremu za vetroelektranu postojećim putevima (širina, statika saobraćajnica i drugo);

– seizmološki aspekti;

– vlasništvo nad zemljištem – da li su regulisani imovinsko-pravni odnosi;

– edukacija, podizanje svesti i priprema lokalnog javnog mnjenja (stanovništva i lokalne samouprave);

– postojanje podsticajnih mera – poreske olakšice, subvencije i drugo;

– postojanje posebnih ekonomsko-finansijskih zahteva od strane lokalne zajednice (procenat profita, pomoć u izgradnji infrastrukture, donacije itd.);

– uticaj na životnu sredinu – neugrožavanje flore i faune (pravac migratornih kretanja ptica, IBA – important bird areas), neugrožavanje krajolika, zaštićenih prirodnih dobara, nacionalnih parkova, buka itd;

– dovoljna udaljenost od naselja i stambenih objekata kako bi se izbeglo povećanje intenziteta buke i

– dovoljna udaljenost od infrastrukturnih objekata (telekomunikacionih, radarskih, aerodroma, linijskih infrastrukturnih objekata i drugo):

Prilikom vrednovanja potencijalnih lokacija treba uzeti u obzir i druga ograničenja, kao što su: uticaj rudarsko-energetskog sistema, stabilnost i nosivost tla, blizina arheoloških lokaliteta i kulturnih dobara i slično. Kod izgradnje vetroparkova veće snage potrebno je izgraditi dalekovode za njihovo uključivanje na prenosnu mrežu.

3.6. Energetska efikasnost

U izgradnji novih i rekonstrukciji postojećih objekata poštovaće se principi energetske efikasnosti. Energetska efikasnost novih i postojećih objekata utvrđivaće se u postupku energetske sertifikacije i posedovanjem energetskog pasoša.

Prilikom energetske rekonstrukcije postojećih objekata primenjuju se utvrđena pravila za izgradnju objekata. Za potrebe rekonstrukcije objekta koji prelazi dozvoljene indekse mogu se izvoditi radovi na:

– rekonstrukciji i redizajnu fasade po uslovima;

– rekonstrukciji i zameni krova i krovnog pokrivača;

– poboljšanju termičke zaštite i energetske efikasnosti zgrade i

– drugi radovi na poboljšanju opšteg kvaliteta objekta.

Za potrebe rekonstrukcije objekta koji ne prelazi dozvoljene indekse mogu se izvoditi radovi na:

– dogradnji i nadgradnji do dozvoljenog maksimuma;

– rekonstrukciji i redizajnu fasade;

– rekonstrukciji i zameni krova i krovnog pokrivača sa mogućnošću korišćenja potkrovlja kao korisnog prostora;

– poboljšanju termičke zaštite i energetske efikasnosti zgrade; i

– drugi radovi na poboljšanju opšteg kvaliteta objekta koji ovde nisu navedeni.

3.7. Vodoprivredna infrastruktura

U zonama vodnog zemljišta oko svih vodotoka ne dozvoljava se podužno vođenje saobraćajnih i infrastrukturnih sistema; na prelasku plavnih zona linijski sistemi (saobraćajnice, objekti za prenos energije, cevovodi) moraju se visinski izdići i dispoziciono tako rešiti da budu zaštićeni od poplavnih voda verovatnoće 0,5% (tzv. dvestogodišnja velika voda).

Na vodnom zemljištu je:

– zabranjena izgradnja stalnih objekata (kuća za odmor, industrijskih i drugih objekata) čije otpadne materije mogu zagaditi vodu i zemljište ili ugroziti bezbednost vodoprivredne infrastrukture i koje ometaju razvoj vodne infrastrukture i održavanje objekata; i

– već sagrađeni objekti na vodnom zemljištu moraju biti uklonjeni o trošku vlasnika, pri čemu prvi prioritet ima uklanjanje objekata koji su sagrađeni na nasipima, u zoni njihovih nožica ili u njihovoj neposrednoj blizini.

Zabrane i ograničenja korišćenja vodnog zemljišta propisana su članom 133. Zakona o vodama („Službeni glasnik RS”, broj 30/10).

Realizovani drenažni sistemi u zoni uspora od HE „Đerdap 1”

su mera koja poboljšava uslove korišćenja zemljišta, jer uređuje režime podzemnih, provirnih i brdskih voda. Ti sistemi su vrlo zahtevni u pogledu održavanja, a povremeno se upotpunjuju novim objektima (zamena drenažnih bunara, povećanje gabarita i kapaciteta kanala, itd.). Zbog toga se prostor u neposrednoj zoni drenažnih sistema tretira kao vodno zemljište i ne može se koristiti za druge namene. Ukoliko kao deo drenažnih sistema postoje spoljni magistralni kanali, i/ili rukavci sa kontrolisanim režimima (slučaj Dunavca, u kome se nivoi kontrolišu pumpnim stanicama), karakter vodnog zemljišta ima i pojas od 50 m duž branjene strane priobalja.

Radovi u zoni Kostolačkog basena moraju očuvati funkciju postojećih drenažnih zaštitnih sistema koji su realizovani u okviru HE „Đerdap 1”. To se odnosi na sve otvorene drenažne kanale, pumpne stanice, drenažne bunare, itd. Eventualna rekonstrukcija zaštitnih sistema može se preduzeti u saradnji i uz saglasnost nadležnog vodoprivrednog organa.

U zoni izvorišta Ključ, Meminac, Lovac, Petka, Zabela, kao i planiranog novog izvorišta Kličevac i izvorišta Jagodica na Gornjem Kostolačkom ostrvu, uspostavljaju se zone zaštite, u skladu sa Pravilnikom o načinu određivanja i održavanja zona sanitarne zaštite izvorišta vodosnabdevanja („Službeni glasnik RS”, broj 92/08).

U zonama izvorišta nije dozvoljeno građenje proizvodnih pogona i drugih objekata koji kao otpadne vode imaju nutrijente i/ili druge zagađujuće materije. Na tom prostoru se mogu realizovati objekti viših nivoa finalizacije, sa „čistim” tehnologijama koje nemaju čvrste ili tečne otpadne i opasne materije.

U skladu sa članom 77. Zakona o vodama („Službeni glasnik RS”, broj 30/10), zemljište i vodene površine u području šire i uže zone zaštite izvorišta vodosnabdevanja štite se od namernog ili slučajnog zagađivanja. Obavezno je uređenje i održavanje uže zone zaštite izvorišta, koje obuhvata redovnu kontrolu namenskog korišćenja zemljišta.

Eksploatacija rečnog nanosa može se obavljati samo na lokacijama gde je to od interesa za očuvanje ili poboljšanje vodnog režima. Eksploatacija je dozvoljena samo uz odgovarajuću projektnu dokumentaciju i odobrenje nadležnog organ. To podrazumeva i striktan nadzor, po principima kao da se izvode radovi na regulaciji reke.

Imajući u vidu da je pored nasipa na desnoj obali Dunava predviđena izgradnja putne saobraćajnice sa biciklističkom i pešačkom stazom, kao i izmeštanje Dunavca na Donjem kostolačkom ostrvu u zoni planiranog razvoja površinskog kopa „Drmno”, neophodno je obezbediti za to područje istovremenu izradu planskog dokumenta i studijske i tehničke dokumentacije za vodoprivredne, rudarske i saobraćajne sisteme u saradnji sa nadležnim državnim organima i javnim preduzećima i u skladu sa propozicijama Prostornog plana.

3.8. Saobraćajni koridori i terminali

Putnu mrežu čini sistem objekata sa različitim funkcijama za kretanje i mirovanje učesnika u saobraćaju. Pored toga u pojasu regulacije javnog puta se postavljaju vodovi podzemne i nadzemne infrastrukture i obezbeđuju površine za ozelenjavanje.

U koridorima saobraćajnica, pravila i uslovi izgradnje se definišu u zavisnosti od funkcionalnog ranga javnog puta i prostornih mogućnosti.

Na osnovu Zakona o javnim putevima („Službeni glasnik RS”, br. 101/05 i 123/07) mrežu puteva nekog prostora čine javni i nekategorisani putevi (administrativna kategorizacija).

Svi putevi utvrđeni Prostornim planom su javni putevi i moraju se projektovati po propisima, normativima i standardima za javne puteve. Procedure izrade i usvajanja projekata, kao i samo građenje saobraćajne infrastrukture, mora se sprovoditi u svemu prema važećoj zakonskoj regulativi. Procedure i aktivnosti na projektovanju i građenju saobraćajne infrastrukture, instalacija tehničke infrastrukture i regulacija vodotokova, moraju se objedinjavati.

U zaštitnom pojasu pored javnog puta, zabranjena je izgradnja građevinskih ili drugih objekata, kao i postavljanje postrojenja, uređaja i instalacija, osim izgradnje saobraćajnih površina pratećih sadržaja javnog puta, kao i postrojenja, uređaja i instalacija koji služe potrebama javnog puta i saobraćaja na javnom putu. U ovom zaštitnom pojasu je dozvoljena izgradnja, odnosno postavljanje vodovoda, kanalizacije, toplovoda, železničke pruge i slično, kao i postavljanje telekomunikacionih i elektrovodova, instalacija, postrojenja i slično, po prethodno pribavljenoj saglasnosti upravljača javnog puta koja sadrži saobraćajno-tehničke uslove.

U pojasu kontrolisane izgradnje zabranjeno je otvaranje rudnika, kamenoloma i deponija otpada i smeća.

3.9. Koridori energetskih mreža

Pri definisanju prenosa i transporta energije mora se posebna pažnja posvetiti prostornim mogućnostima, posebno kod električne i toplotne energije, tečnih i gasovitih goriva. Na području Kostolačkog ugljenog basena nalaze se koridori prenosne i distributivne električne mreže, proizvodnih naftovoda, gasovoda i toplovoda.

Prenos električne energije zahteva dugoročno planiranje i prostorno optimalni razmeštaj s obzirom na lokacije elektroenergetskih kapaciteta i potrošača. Prenosna mreža se planira u skladu sa sagledavanjem porasta potrošnje električne energije i snage, kako ukupne, tako i po pojedinim područjima, izgradnjom novih proizvodnih kapaciteta, postojećim i novim aranžmanima za isporuku električne energije izvan konzumnog područja EPS-a (veze sa susednim državama), rezultatima studijskih istraživanja i dugoročnog sagledavanja mreže.

Imajući u vidu prostorne zahteve koji se postavljaju prenosnoj mreži od 400 kV, 220 kV i 110 kV, neophodno je rezervisati potrebni prostor za koridore. Svaka gradnja ispod i u blizini dalekovoda uslovljena je „Pravilnikom o tehničkim normativima za izgradnju nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog napona od 1 do 400 kV” („Službeni list SFRJ”, broj 65/88), („Službeni list SRJ”, broj 18/92), kao i Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i o nuklearnoj sigurnosti („Službeni glasnik RS”, br. 36/09 i 93/12). Za gradnju objekata u blizini ili ispod dalekovoda potrebna je saglasnost JP „Elektromreža Srbije”. Potrebno je obezbediti pristup i ostale uslove za normalno održavanje dalekovoda naponskog nivoa 100 kV i 400 kV.

Slična je situacija i kod definisanja prostora za izgradnju naftovoda, produktovoda i gasovoda. Za sve trase i pravce potrebno je predvideti koridore koji omogućavaju izbor najpovoljnijeg tehničkog rešenja.

Uslovi za zaštitu i uređenje prostora kod izgradnje cevovodnog transporta tečnih i gasovitih ugljovodonika definisani su u odgovarajućim zakonima (Zakon o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09, 64/10 i 24/11); Zakon o cevovodnom transportu gasovitih i tečnih ugljovodonika („Službeni glasnik RS”, broj 104/09); Zakon o energetici („Službeni glasnik RS”, br. 57/11, 80/11 – ispr. i 93/12) i pravilnicima (Pravilnik o tehničkim uslovima i normativima za bezbedan transport tečnih i gasovitih ugljovodonika magistralnim naftovodima i gasovodima za međunarodni transport, „Službeni list SFRJ”, broj 26 /1985).

Kod projektovanja i izgradnje objekata i vodova za distribuciju toplotne energije, obavezno je poštovanje i primena svih važećih tehničkih propisa i normativa iz ove oblasti. Takođe, pri uređenju i izgradnji prostora u granicama Kostolačkog ugljenog basena posebnu pažnju obratiti na to da se ne ugrozi nesmetano obavljanje transporta energetskih fluida, vrele vode za daljinsko grejanje i vodene pare za tehnološke procese.

Toplovodna mreža može da se postavi podzemno (kanalski, predizolovano i cevi zalivene izolacionom masom) i nadzemno. Trasu toplovoda treba odabrati tako da ona ispunjava optimalne tehničke i ekonomske uslove. Toplovodna mreža se vodi do potrošača i završava se u predajnim stanicama.

Pri izgradnji svakog energetskog postrojenja, neophodno je posvetiti posebnu pažnju primeni predviđenih pravila i propisa zaštite i smanjenju uticaja na životnu sredinu, pri čemu je uvek potrebno odgovarajućim projektnim, investicionim, zakonskim i administrativnim merama obezbediti poštovanje predviđenih normi i standarda.

3.10. Koridori telekomunikacija

Optički kablovi su osnovno sredstvo za uspešan razvoj telekomunikacionih sistema. Usled toga je neophodno uz glavne saobraćajnice i prilazne puteve lokacijama telekomunikacionih čvorišta planirati koridore za izgradnju optičkih kablova. Prilikom planiranja novih saobraćajnih koridora ili rekonstrukcije postojećih, potrebno je planirati polaganje PE cevi prečnika 40 mm, u okviru parcela u vlasništvu imaoca saobraćajne infrastrukture, za kasnije provlačenje optičkih kablova.

Na mestima ukrštanja trase kabla sa rekama, potocima, kanalima, putevima, prugama, odnosno na mestima gde kabl nije pristupačan i gde ne može da se izvrši brza intervencija, kabl se postavlja u cev. Postavljanje kabla u cev se vrši i na mestima na kojima je kabl izložen mehaničkom opterećenju. Ako se cevi polažu u zemlju i ako je sloj zemlje iznad kabla deblji od 60 cm, polažu se RE cevi ili PVC cevi. Na mestima gde kabl prolazi nadzemno, odnosno nije dovoljno zaštićen slojem zemlje postavljaju se gvozdeno-pocinkovane (FeZn) cevi.

Ukrštanje optičkog kabla i kablovske elektroenergetske mreže treba izvesti pod uglom od 45º tako da optički kabl bude iznad elektroenergetskog.

Ukrštanje optičkog kabla sa postojećom TT mrežom treba izvesti tako da optički kabl bude ispod TT kabla.

Ukrštanje optičkog kabla sa gasovodom treba da bude pod uglom od 900. Na mestu ukrštanja kabl treba postaviti u zaštitnu cev, a iznad na propisanom rastojanju postaviti štitnike i upozoravajuću traku.

Prilikom postavljanja baznih stanica mobilne telefonije treba voditi računa o bezbednoj udaljenosti od stambenih zgrada, bolnica, škola i dečjih ustanova.

3.11. Komunalni otpad

S obzirom da je planiran razvoj regionalne deponije i centra za reciklažu van Planskog područja, na ovim prostorima planirane su transfer stanice. Lokacije transfer stanica i reciklažnih dvorišta neophodno je da zadovolje nekoliko osnovnih uslova i to:

– najmanje 500 m udaljene od najbližih stambenih naselja;

– najmanje 1.000 m od vodotoka ili izvorišta vodosnabdevanja;

– najmanje 500 m od zona zaštite kulturno-istorijskih spomenika;

– najmanje 2 km od zdravstvene stanice i drugih medicinskih centara sa stacionarnim pacijentima;

– najmanje 500 m udaljena od autobuskih stanica, skladišta zapaljivih materija i vojnih objekata i

– preporučuje se da se reciklažna dvorišta lociraju na obodima sela (na već postojećim „divljim” deponijama), po mogućnosti na saobraćajnim pravcima prema regionalnoj deponiji „Rašanac” (ili alternativnoj lokaciji za regionalnu deponiju), odnosno, transfer stanicama.

3.12. Rekultivacija i uređenje degradiranih prostora

Planska rešenja se zasnivaju na multidisciplinarnom pristupu celovitoj prirodnoj, ekonomskoj, estetskoj i funkcionalnoj rehabilitaciji predela narušenih radom rudnika i elektrana, primenom najboljeg dostupnog znanja u postupcima projektovanja i izvođenja potrebnih radova na: remedijaciji zagađenih lokaliteta; tehničkoj rekultivaciji degradiranih površina; obnavljanju ekosistemskih, proizvodnih i drugih važnih funkcija zemljišta; i infrastrukturnom opremanju revitalizovanog prostora.

Zaštita voda i geosredine od štetnih uticaja odlagališta pepela i šljake, kao i od eventualnih akcidenata u toku eksploatacije mineralnih sirovina, istraživanja nafte i gasa i slično, obezbediće se primenom inovativnih tehnologija remedijacije, koje su održive i ekološki bezbedne, imaju minimalan negativni uticaj na životnu sredinu, odlikuju se malom potrošnjom energije i neobnovljivih resursa, ekonomski su rentabilne.

U toku sprovođenja tehničke rekultivacija treba primenjivati rešenja kojima se obezbeđuje uspešan ishod biološke rekultivacije, poštovanjem sledećih pravila:

– nasipanje odlagališta treba izvršiti tako da se jalovina nepovoljnog hemijskog, fizičkog i litološkog sastava, kao i eventualni drugi štetni materijali, deponuju u niže/unutrašnje delove, a supstrat boljih fizičko-hemijskih osobina u više/nadzemne delove odlagališta;

– otkopani sloj humusnog zemljišta nanosi se na površinski deo odlagališta, na samom završetku tehničke rekultivacije;

– grubo oblikovanje završnih kosina sprovodi se tokom celog veka površinske eksploatacije lignitskih ležišta, projektovanjem nagiba radnih kosina sa odgovarajućim faktorom sigurnosti;

– u konačno oblikovanje kosina moraju se uključiti odgovarajući tehnički radovi za sprečavanje naglog oticanja vode i zaustavljanje njenog erozionog dejstva, poput malih zemljanih brana (bermi), konturnih rustikalnih zidića od kamena, rustikalnih pregradica od kamena, konturnih terasa (gradona); konturnih jarkova; raznih vrsta pletera, pa i škarpiranja jako nagnutih površi na useku ili nasitu;

– pri završnom oblikovanju/ravnanju kosina i platoa odlagališta sprovodi se parcelisanje prostora, uz posebno uvažavanje uslova za izgradnju poljskih, odnosno šumskih puteva;

– obavezna je izgradnja pristupnih puteva od tvrde podloge, dovoljno širokih i sa usponima koji dozvoljavaju nesmetano kretanje mehanizacije za redovno obrađivanje poljoprivrednog zemljišta, odnosno obavljanje odgovarajućih mera nege šumskih zasada; i

– treba voditi računa o lokalnim hidrološkim ograničenjima i potencijalima za izgradnje odgovarajuće hidrotehničke infrastrukture, odnosno objekata za navodnjavanje.

Pri sprovođenju biološke rekultivacije neophodno je vođenje računa o obezbeđenju uslova za sukcesivno povećavanje sadržaja organske materije i aktivnosti mikroorganizama u zemljištu, kao i o popravljanju njegovih fizičkih i hemijskih karakteristika. To se, u principu, obezbeđuje nanošenjem humusnog horizonta posle ravnanja odlagališta, a zatim zaoravanjem useva (leguminoze, travne smeše, kukuruz, ječam i drugo) u periodu od tri do pet godina. Naročita pažnja se mora pokloniti antierozionoj zaštiti i biološkoj obnovi kosina odlagališta, sejanjem leguminoznih smeša, koje povoljno utiču na rast žbunja i drveća. Zaštitna funkcija šumskih zasada dolazi do izražaja tek posle nekoliko godina, nakon zatvaranja sklopa krošnji.

Od prirodnih faktora koji determinišu pravce biološke rekultivacije odlagališta jalovine, najveći značaj imaju hidrološki uslovi, konfiguracija terena, posebno nagib na padinama, klima i dostupnost do pedogenetskog supstrata, što praktično zavisi od toga da li je humusni sloj otkrivke prethodno skinut i selektivno deponovan. Problem obezbeđenja vodno-vazdušnih osobina zemljišta, koje su neophodne za rast i razvitak biljaka, posebno poljoprivrednih kultura, usložnjava se uporedo sa povećavanjem dubine kopova i vremena njihove eksploatacije. U proceduri izbora planiranih namena rekultivacije moraju se uzeti u obzir ne samo prirodne pogodnosti i ograničenja, već i dugoročni razvojni interesi celog Planskog područja. U tom domenu je potrebna edukativna i informatička podrška lokalnim zajednicama, radi širenja perspektiva za izbor rešenja koje doprinose poboljšanju opštih uslova životne sredine, dugoročnom ekonomskom razvoju šireg regiona i funkcionalnom i estetskom unapređivanju postrudarskih terena.

Za privođenje rekultivisanih odlagališta poljoprivrednoj proizvodnji najpogodnije su velike zaravnjene površine. Dozvoljeni su i blagi nagibi do 30 za oranice, a za voćnjake, vinograde, livade i pašnjake do 150. Prethodnim istraživanjima treba potvrditi netoksičnost supstrata, sposobnost za pokretanje pedogenetskih procesa, sadržaj skeleta (<15%) i umereni pH (5,5 – 7,5). Zatim se u slučaju ratarske proizvodnje utvrđuje odgovarajući plodored, režim organskog i mineralnog prihranjivanja i primenjivana agrotehnika. U slučaju podizanja voćnjaka i vinograda potrebna su dodatna pedološka istraživanja do 1,5 m dubine deposola, s obzirom na razvoj korenovog sistema.

Postupak poljoprivredne rekultivacije obuhvata sledeće radove: završno, fino ravnanje i čišćenje terena od ostataka stena, kamena, korena i drugih stranih tela; mineralno prihranjivanje, određeno na osnovu prethodnih istraživanja hemijskih osobina deposola, odnosno nanetog supstrata; oranje na dubinu 25 – 30 cm; kultiviranje; drljanje; i sejanje biljaka prema utvrđenom plodoredu. Osnovno pravilo je da se površine namenjene poljoprivrednoj proizvodnji redovno obrađuju, odnosno stalno održavaju pod biljnim pokrivačem koji najmanje jednom godišnje treba kositi i ostavljati za malčiranje.

Rekultivacija odlagališta pošumljavanjem se, po pravilu, sprovodi na kosim površinama, poželjno sa nagibima padine manjim od 35% (200) duž linije glavnog pada na zapadnim, južnim i istočnim ekspozicijama, odnosno manjim od 25% (140) na severnim ekspozicijama. Ukoliko postoje nepremostiva prostorna i geomehanička ograničenja za ispoštovanje tog zahteva u postupku tehničke rekultivacije, sadnja šuma se može planirati i na strmijim terenima, sa nagibima do maksimum 260 (49 %), uz istovremeno definisanje potrebnih antierozionih radova i mera. Zaštitne šume, posebno u funkciji zaštite naselja od imisija aerozagađenja, mogu se podizati i na horizontalnim površinama odlagališta.

3.13. Zaštićena prirodna dobara

Uređivanje zaštićenih i predviđenih za zaštitu prirodnih dobara, kao i predela u celini biće usklađeno sa režimima, uslovima i merama zaštite koji su utvrđeni odgovarajućim rešenjima o stavljanju pod zaštitu, kao i sa rešenjima Zakona o zaštiti prirode („Službeni glasnik RS”, br. 36/09 i 88/10), Zakona o potvrđivanju Evropske konvencije o predelu i drugih preuzetih međunarodnih obaveza („Službeni glasnik RS”– Međunarodni ugovori broj 4/11).

Na Planskom području ustanovljeni su posebni uslovi korišćenja i uređenja zaštićenog prostora:

1) U predelu naročitog prirodne lepote „Prugovo” se prilikom dopuštenih korišćenja u kulturne, instruktivno vaspitne, turističke i rekreativne svrhe mora voditi računa da se ne sme menjati osnovna namena i prirodna karakteristika predela i zabranjuje se uređivanje kao i podizanje građevinskih i drugih objekata, seča ili oštećenje stabala, seča grana i grančica, odnosno njihovo lomljenje kao i preduzimanje drugih radnji na samim stablima ili njihovoj neposrednoj okolini koje bi mogle izmeniti dosadašnje stanje stabala i dovesti u pitanje njihov dalji biološki oporavak.

2) Spomenik prirode „Grupa stabala hrasta lužnjaka, poljskog jasena, poljskog bresta i sitnolisne lipe” održava se obavljanjem radova na osnovu prethodne saglasnosti Zavoda za zaštitu prirode Srbije.

3) Spomenik prirode „Grupa od 16 hrasta lužnjaka u selu Dragovcu” i Spomenik prirode „Stablo hrasta sladuna u selu Bratinac” obuhvaćeni su obavezama da privredni planovi i projekti šumarskih i drugih privrednih organizacija kao i obavljanje radova sa ciljem održavanja zdravlja zaštićenih hrastova, moraju imati prethodnu saglasnost Zavoda za zaštitu prirode Srbije.

4) U zoni zaštite Specijalnog rezervata prirode „Deliblatska peščara” – Žilavska i Čibuklijska ada kao i Labudovo okno uspostavljen je režim zaštite kojim se zabranjuje: izgradnja industrijskih i drugih objekata čiji rad i postojanje mogu izazvati nepovoljne promene kvaliteta zemljišta, vode, vazduha, živog sveta, predela, odnosno mogu se narušiti morfološke i hidrološke karakteristike terena i integritet prostora; sakupljanje i korišćenje biljnih i životinjskih vrsta zaštićenih kao prirodne retkosti; ispuštanje neprečišćenih otpadnih voda, otvaranje pozajmišta peska; formiranje deponija; zamena autohtonih šuma sastojinama alohtonih vrsta; i izgradnja vikend naselja izvan građevinskih područja utvrđenih posebnim planskim dokumentima.

Prema uslovima Zavoda za zaštitu prirode Srbije za prostore koji su identifikovani i predviđeni za zaštitu, Prostornim planom utvrđuju se sledeće mere:

– zabrana privrednog ribolova za baru Šugavicu koja predstavlja močvarno područje pogodno za mrest brojnih vrsta riba koje iz Dunava dospevaju Kostolačkim kanalom kao i zabrana svih ostalih radnji, aktivnosti i delatnosti kojima se ugrožava opstanak i očuvanje ovog močvarnog područja i

– zabrana bilo kakvih rudarskih i drugih aktivnosti koje mogu ugroziti paleontološki lokalitet gde je pronađen kompletan skelet najstarije vrste mamuta – Mammuthus meridionalis (Južni mamut).

Za identifikovane prostore koji čine deo ekološke mreže od nacionalnog značaja, a koji obuhvataju plavno područje i deo plovnog puta Dunava sa Adom Žilavom izgradnja i uređenje se obavlja u skladu sa režimima, uslovima i merama zaštite koji su utvrđeni Uredbom o ekološkoj mreži („Službeni glasnik RS”, broj 102/10) i obuhvataju:

– zabranu uništavanja i narušavanja staništa kao i uništavanje i uznemiravanje divljih vrsta;

– zabranu promene namene površina pod prirodnom i poluprirodnom vegetacijom (livade, pašnjaci, tršćaci i drugo);

– zabranu promene morfoloških i hidroloških osobina područja od kojih zavisi funkcionalnost koridora;

– očuvanje i unapređenje prirodnih i poluprirodnih elemenata koridora u skladu sa predeonim i vegetacijskim karakteristikama područja;

– stimulisanje tradicionalnog vida korišćenja prostora koji doprinosi očuvanju i unapređenju biodiverziteta;

– preduzimanje mera kojima se obezbeđuje sprečavanje, odnosno smanjenje, kontrola i sanacija svih oblika zagađivanja;

– unapređenje ekoloških koridora unutar građevinskih područja, uspostavljanjem kontinuiteta zelenih površina čija struktura i namena podržava funkcije koridora i

– obavezu obezbeđenja tehničko–tehnološka rešenja za neometano kretanje divljih vrsta na mestima ukrštanja ekoloških koridora sa elementima infrastrukturnih sistema.

Pored nacionalnog, područja uključena u ekološku mrežu Srbije imaju i međunarodni značaj. Shodno tome, postoji obaveza poštovanja:

– Konvencije o područjima vlažnih staništa (Uredba o ratifikaciji Konvencije o močvarama koje su od međunarodnog značaja, „Službeni glasnik SFRJ”, broj 9/1977) za zaštićeno Ramsarsko područje – „Labudovo okno” koje se nalazi nizvodno od ušća reke Mlave u Dunav; i

– Konvencije o očuvanju divljeg biljnog i životinjskog sveta i prirodnih staništa Evrope – Bernska konvencija („Službeni glasnik RS”– Međunarodni ugovori, broj 102/07) za potencijalna Emerald područja koja su u obuhvatu Plana (Žilavska i Čibuklijska ada kao i Labudovo okno).

U skladu sa Uredbom o ekološkoj mreži na područjima IBA, IPA, PBA i Emerald mreža uspostavlja se obaveza očuvanja povoljnog stanja retkih i ugroženih tipova staništa i vrsta, odnosno izbegavanje projekta i aktivnosti kojima se mogu značajno ugroziti zaštićena staništa i vrste. Za sve planirane projekte, radove i aktivnosti na ovim područjima kao i u njihovoj neposrednoj blizini, koji mogu imati značajan uticaj na njihovo očuvanje, neophodno je sprovesti ocenu prihvatljivosti u skladu sa članom 10. Zakona o zaštiti prirode.

3.14. Područja nepokretnih kulturnih dobara

Arheološka nalazišta

Arheološka istraživanja na prostoru površinskih kopova imaju karakter zaštitnih intervencija prilikom izvođenja zemljanih i drugih radova. Istraživanje arheoloških lokaliteta izvodi se u zavisnosti od napredovanja radova površinskih kopova, a ne po hronološkom, odnosno istorijskom rasporedu.

Arheološka istraživanja moraju biti obuhvaćena posebnim programima, naročito na području eksploatacije površinskih kopova i moraju se sprovoditi kontinuirano. To podrazumeva da je pored površinske prospekcije terena (rekognosciranje) neophodna primena savremenih multidisciplinarnih metoda istraživanja – georadar, geoelektrika, lasersko merenje, avio snimanje i druga. Ove metode omogućavaju efikasnije definisanje arheološke situacije na terenu i time skraćuju vreme istraživanja. Na prostorima koji su ugroženi radovima površinskih kopova nužna su intenzivna zaštitna arheološka iskopavanja radi blagovremenog otkrivanja arheoloških nalaza. Takođe, potrebno je obezbediti uslove da ne bi došlo do oštećenja objekta i predmeta prilikom rada rudarske mehanizacije.

Prilikom realizacije infrastrukturne mreže (saobraćaj, vodovod, kanalizacija, elektrifikacija, telekomunikacija, gasovod, i drugo), investitor je dužan da finansira arheološku obradu terena, nadzor, promenu dinamike radova i izmenu u projektima neposredno pre i u toku radova. S obzirom na specifičnost ove grupe kulturnih dobara i na neistraženost prostora važan je stalni nadzor arheologa prilikom izvođenja zemljanih radova i po potrebi intervencije.

Utvrđuju se sledeće zone od posebnog arheološkog značaja, koje će biti sistematski arheološki istražene, valorizovane i prezentirane:

A) Arheološko nalazište Viminacijum,

B) Srednjovekovni grad Braničevo,

V) Paleontološko nalazište „Mamut” i

G) Margum/Dubravica.

A a) Arheološko nalazište Viminacijum je kategorisano kao nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja za Republiku Srbiju. Utvrđuju se sledeće mere zaštite ovog arheološkog nalazišta:

– zabrana površinske eksploatacije i eksploatacije zemljišta i sirovina, kao i svih vrsta istražnih radova, osim arheoloških iskopavanja i istraživanja;

– zabrana sađenja visoke vegetacije i pošumljavanja prostora, osim za potrebe prezentacije arheološkog nalazišta;

– zabrana obrade zemljišta dubokim oranjem, rigolovanja zemljišta za vinograde do dubine veće od 0,30 m i zabrana sadnje voćnjaka;

– promena oblika terena dozvoljava se samo u funkciji prezentacije arheološkog nalazišta i uz adekvatnu prezentaciju nalaza;

– dozvoljava se izgradnja objekata u funkciji prezentacije arheološkog nalazišta na prostoru koji je u potpunosti arheološki istražen;

– izgradnja privremene nadzemne infrastrukture preko arheološkog nalazišta može se izuzetno dozvoliti na osnovu uslova i saglasnosti nadležnih ustanova zaštite spomenika kulture i prirode;

– putna mreža preko arheološkog nalazišta može se izgraditi i koristiti samo za potrebe prezentacije arheološkog nalazišta, a može se privremeno koristiti i za određene potrebe privredne delatnosti na osnovu odluke nadležnog zavoda za zaštitu spomenika kulture;

– dozvoljava se tekuće i investiciono održavanje postojećih objekata za odvodnjavanje kopa „Drmno” (magistralni cevovod GOL-2, bunari i odvodni cevovodi LB-5, LC-5, LC-6, LC-7, LC-8, LC-9, LC-10 i LC-11);

– zabrana prosipanja, odlaganja i privremenog ili trajnog deponovanja otpadaka i štetnih materija - hemijski agresivnih, eksplozivnih, otrovnih i radioaktivnih;

– zabrana ispuštanja otpadnih voda površinskih i dubinskih u rečne tokove; eliminaciju sprovesti u propisno izgrađene septičke jame i

– zabrana neovlašćenog prikupljanja pokretnih arheoloških površinskih nalaza.

A b) Utvrđuju se sledeće mere zaštite okoline arheološkog nalazišta Viminacijum:

– zabrana površinske eksploatacije ležišta;

– zabrana obrade zemljišta dubokim oranjem i rigolovanja zemljišta za vinograde i voćnjake do dubine veće od 0,30 m;

– zabrana sađenja visoke vegetacije i pošumljavanja prostora, osim za potrebe prezentacije arheološkog nalazišta, uz prethodno obezbeđenje zaštitnih arheoloških iskopavanja, kao i izmeštanja i adekvatne prezentacije nalaza;

– dozvoljava se izgradnja nadzemne i podzemne infrastrukture, tekuće i investiciono održavanje objekata i postrojenja kao i izgradnja novih objekata i postrojenja za potrebe Elektroprivrede Srbije, na prostoru koji je u potpunosti arheološki istražen;

– dozvoljava se promena oblika i nivelacije terena, vađenje peska, šljunka, kamena ili zemlje za potrebe Elektroprivrede Srbije, uz prethodno obezbeđenje zaštitnih arheoloških iskopavanja, kao i izmeštanja i adekvatne prezentacije nalaza;

– zabrana uspostavljanja izvorišta za vodosnabdevanje;

– zabrana meliorativnih radova;

– postojeći vodotok ostaviti u prirodnom stanju, a regulacione radove izvoditi samo u slučaju ugroženosti, odnosno u interesu zaštite arheološkog nalazišta;

– zabrana prosipanja, odlaganja i privremenog ili trajnog deponovanja otpadnih i štetnih materija – hemijski agresivnih, eksplozivnih, otrovnih i radioaktivnih; i

– zabrana neovlašćenog prikupljanja pokretnih arheoloških površinskih nalaza.

B, V, G Arheološka nalazišta: Srednjovekovni grad Braničevo, Paleontološko nalazište „Mamut”, Margum/Dubravica

Utvrđuju se opšte mere zaštite i uslovi čuvanja i korišćenja ovih arheoloških nalazišta:

– mere tehničke zaštite i drugi radovi na nepokretnom kulturnom dobru (arheološkom nalazištu) mogu se izvoditi pod uslovima, u postupku i na način utvrđen Zakonom o kulturnim dobrima;

– zabranjuje se raskopavanje, rušenje, prepravljanje, preziđivanje i vršenje svih radova koji mogu narušiti svojstva nepokretnog kulturnog dobra i

– zabranjuje se korišćenje ili upotreba nepokretnog kulturnog dobra (arheološkog nalazišta) u svrhe koje nisu u skladu sa njegovom prirodom, namenom i značajem ili na način koji može da dovede do njegovog oštećenja.

I. Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora za prostorne celine i koridore posebne namene

1. Kompleks površinski kop „Drmno”

1.1. Uvodne napomene

U cilju ostvarenja kontinuiteta razvoja energetskog kompleksa u Kostolačkom ugljenom basenu pokrenuta je od strane JP „Elektroprivreda Srbije” izrada predinvesticione dokumentacije2 i usvojena tehnoekonomska analiza bazirana na dokazanim rezervama uglja PK „Drmno” i potencijalima lokacije TE „Kostolac B” i njenog neposrednog okruženja. S obzirom na planirani kapacitet kopa „Drmno” nakon 2015. godine i kapacitet transportnog sistema uglja do elektrane, kao i raspoloživ prostor za izgradnju na lokaciji elektrane, prema rezultatima predmetne dokumentacije, snaga novog bloka limitirana je na 600 MW, s tim što se razmatra i varijanta izgradnje dva nova bloka: „B3” snage 350 MW do 2022. godine, i bloka „B4” posle 2022. godine3.

„Inoviranim dugoročnim programom razvoja eksploatacije u Kostolačkom ugljonosnom basenu” predviđen je razvoj PK „Drmno” za kapacitet od 12×106 t uglja godišnje, a ograničenje ležišta je izvršeno na osnovu sledećih kriterijuma: snabdevanje termoelektrana ugljem u količini od 11.5×106 t godišnje u periodu od 2012. godine na dalje, snabdevanje široke potrošnje ugljem u količini od 0,5 × 106 t godišnje, geološke rezerve i kvalitet uglja (Elaborat o rezervama iz 2003. godine), maksimalno iskorišćenje ležišta, optimalne dužine radnih etaža, dispozicija objekata termoelektrane „Kostolac B”, položaj arheološkog nalazišta Viminacijum, naseljenih mesta i reke Dunav.

Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora utvrđuju se za prostor koji će biti zauzet rudarskim i pratećim aktivnostima do 2022. godine. Za rudarske aktivnosti posle 2022. godine u okvirnim granicama konačne konture površinskog kopa „Drmno”, Prostornim planom se rezerviše planirani prostor i utvrđuju pravila uređenja i korišćenja prostora do njegovog privođenja novoj nameni (rudarstvu).

––––––––––––––

2 TE „Kostolac B”–II faza, Prethodni radovi za izgradnju novog termoenergetskog postrojenja korišćenjem uglja sa PK „Drmno”, Kostolački ugljonosni basen (Energoprojekt Entel a.d. i Rudarski institut d.o.o., 2010. godine)

3 Prethodna studija opravdanosti sa Generalnim projektom izgradnje novog bloka B3, na lokaciji TE „Kostolac B”, Energoprojekt-Entel, 2011. godine

1.2. Prostorni obuhvat i granica kompleksa „površinski kop Drmno – stanje 2022. godine”

Površinski kop „Drmno” lociran je na površini od oko 3700 ha u istočnom delu Kostolačkog ugljenog basena, na teritoriji grada Požarevca, i to na delovima područja KO Kostolac selo, KO Klenovnik (u okviru Gradske opštine Kostolac), KO Kličevac, KO Bradarac, i KO Drmno (na području Gradske opštine Požarevac). Eksploataciono polje predstavlja deo lignitskog ležišta unutar granica određenih u „Inoviranom dugoročnom programu razvoja eksploatacije u Kostolačkom ugljonosnom basenu” (RGF, 2006.).

Granica kopa na zapadnoj strani određena je na osnovu položaja objekata TE „Kostolac B” i arheološkog nalazišta Viminacijum (Odluka o utvrđivanju lokaliteta Viminacijum u ataru sela Stari Kostolac za arheološko nalazište, („Službeni glasnik RS”, broj 102/09). Severna granica kopa je određena rekom Dunav, odnosno uspostavljanjem zaštitnog pojasa prosečne širine oko 0,5 km prema Dunavu. Istočna granica je određena na terenu (idući od severa ka jugu) ostavljanjem zaštitnog pojasa prema naselju Kličevac, a dalje prema jugu granicom isklinjenja ugljenog sloja odnosno granicom bilansnih rezervi.

Ograničenje površinskog kopa „Drmno” za kapacitet od 9×106 tona uglja godišnje4 izvršeno je na osnovu sledećih kriterijuma:

– snabdevanje termoelektrana ugljem u količini od 8,5 × 106 t godišnje u periodu od 2010. godine na dalje;

– snabdevanje široke potrošnje ugljem u količini od 0,5 × 106 t godišnje;

– geološke rezerve i kvalitet uglja (Elaborat o rezervama, 2008. godine);

– maksimalno iskorišćenje geoloških rezervi u ležištu;

– maksimalno obezbeđenje kosina kopa u zoni arheološkog nalazišta Viminacijum;

– geološke granice ležišta i

– ostvarivanje optimalnih dužina radnih etaža na kopu i odlagalištu.

Prema postojećem stanju organizacije prostora i načinu korišćenja zemljišta, granicama eksploatacionog polja „Drmno” obuhvaćene su: zona unutrašnjeg odlagališta i aktivnih rudarskih radova kopa „Drmno” sa koridorom tehničke infrastrukture i objektima i postrojenjima za odvodnjavanje kopa i zaštitu od atmosferskih voda, cevovodima i kanalima, deo uređenog korita Dunavca, kao i delovi lateralnih kanala; kompleks objekata korisnika JP „Srbijašume” na lokaciji „Hrastovača” (stočarska i ratarska proizvodnja) i poljoprivredne površine u ataru Starog Kostolca i Kličevca sa poljskim i nekategorisanim putevima; objekti trafostanica TS 110/6 kV sa delovima dalekovoda naponskog nivoa 110 kV; lokacija „Rudničkog kruga” sa pripadajućim zgradama, montažnim placem i uređenim površinama; i dve lokacije kontejnerskog naselja, na južnoj i istočnoj konturi kopa. Trasa državnog puta R 105 već je izmeštena iz zone rudarskih radova u koridor po jugoistočnoj granici eksploatacionog polja, a predstoji i izgradnja industrijske pruge po izmeštenoj trasi.

Razvoj rudarskih radova vremenom menja namenu površina i način korišćenja zemljišta. Promene u eksploatacionom području dešavaju se u kontinuitetu prema dinamici razvoja rudarskih radova; pomera se front rudarskih radova, zauzimaju nove površine za potrebe rudarskih radova i uređenje saobraćajnih i infrastrukturnih koridora, a delovi kopova u kojima je eksploatacija završena koriste se kao odlagališta, odnosno konačno formirani delovi odlagališta se tehnički i biološki rekultivišu. Pojedine lokacije sa sadržajima pratećih rudarskih aktivnosti, sukcesivno se izmeštaju na nove lokacije, tako da se površine namenjene za te aktivnosti uvećavaju ili smanjuju u različitim vremenskim periodima.

Brisan je ranije stav 6. (vidi član 3. Uredbe - 20/2018-3)

Granica prostorne celine „Površinski kop – stanje 2022. godine”

Ova prostorna celina je locirana u centralnom i južnom delu eksploatacionog polja „Drmno” na površini od 2800 ha. Granica prostorne celine određena je kao neprekinuta linija definisana međnim tačkama na granicama obuhvaćenih katastarskih opština, granicama postojećih katastarskih parcela i analitički, tačkama sa koordinatama u državnom koordinatnom sistemu5, sa sledećim opisom:

od početne tačke A0 na graničnoj liniji k.p. br. 91 seče k.p. br. 91, 90, 498, 494, 493, 492, 491, 490, 489, 488, 487, 486 i 2909 po pravoj liniji između tačaka A0 i A1; od tačke A1 na granici KO Drmno / KO Kostolac selo seče k.p. br. 798, 2690, 517, 516, 504, 505, 506, 507, 508, 509, 510, 511, 512, 513 i 514 između tačaka A1 i A2; dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 515, 702, 408/2 i 408/3 do tačke A3 u kojoj menja pravac i dalje seče, po pravoj liniji od tačke A3, k.p. br. 408/3, 698, 405, 404, 403, 402, 401, 400, 399, 398,397, 396, 395, 394, 393, 392, 391, 390, 389, 388, 387, 386, 385, 384, 383, 382, 381, 380, 379, 378, 699, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 697, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 249, 695, 671, 693, 183, 675, 670, 679, 113, 112, 111, 110, 676, 46, 45, 44, 43, 42, 41 i 40 do tačke A4; od tačke A4, menja pravac i po pravoj liniji između tačaka A4 i A5 ponovo seče k.p. br. 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46 i seče k.p. br. 47; u tački A5 menja pravac prema severu i dalje seče k.p. br. 673/2, 848, 847, 846, 845, 844, 843, 842, 841, 771/2, 739 i 742 između tačaka A5 i A6; od tačke A6 ponovo menja pravac i po spoljnjoj je granici k.p. br. 742, 786, 738, 733 i 734 do tačke A7; seče k.p. br. 771/2 po liniji između tačaka A7 i A8 (sve KO Kostolac selo); od tačke A8 na granici KO Kostolac selo / KO Kličevac po spoljnjoj granici k.p. br. 1490 do tačke A9 u kojoj seče istu parcelu po liniji između tačaka A9 i A10; u tački A10 menja pravac prema jugozapadu i ponovo je po spoljnjoj granici k.p. br. 1490 do tačke A11; seče k.p. br. 6036 između tačaka A11 i A12 i dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 4006, 4004, 4002, 4007, 4019, 4008/2, 4009, 4010, 4011, 4575, 4576, 4615/1, 4615/2, 4590, 4591, 4593, 4595, 4597, 4598, 4603, 4604, 4607, 4615/3 i 4614; seče k.p. br. 6033 između tačaka A13 i A13a; u tački A13a menja pravac i po spoljnjoj granici je iste katastarske parcele i k.p. br. 4613, 1528, 501, 502, 503, 504, 505, 506, 507, 508/1, 508/2, 509, 510, 511, 512, 513, 1603, 514, 515, 516, 517, 518, 519, 520, 1601, 521, 522, 523, 524, 525, 526, 527, 528, 529, 530, 531, 532, 1575, 584, 585, 586, 587, 588, 589, 590, 591, 592, 593, 594, 595, 596, 1577, 597, 598, 599, 600, 601, 602, 603, 604, 605, 606, 607, 608 i 1579; između tačaka A15 i A16 granica je po granici KO Kličevac / KO Drmno (sve KO Kličevac); od tačke A16 po spoljnjoj granici k.p. br. 523, 311/1, 311/2, 312/1, 312/2, 313, 314, 315, 316, 2919, 521, 2920, 320, 514 i 1397/1 (sve KO Drmno) stiže do međne tačke 12 na granici KO Drmno / KO Bradarac; menja pravac po granici do tačke A17, a dalje seče k.p. br. 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902 i 1903 između tačaka A17 i A18 i dalje k.p. br. 1904, 1905, 1906i 1907 između tačaka A18 i A19; između tačaka A19 i A20 seče k.p. br. 1907, 1908, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, i 1916; dalje između tačaka A20 i A21 seče k.p. br. 1916, 1917 i 1918, a između tačaka A21 i A22 seče k.p. br. 1920, 1921, 1922, 1923 i 1925; dalje između tačaka A22 i A23 seče k.p. br. 1926, 1927, 3348, a između tačaka A23 i A24 seče k.p. br. 1944, 1943 i 1942 i između tačaka A24 i A25 seče k.p. br. 1941; između tačaka A25 i A26 ponovo seče k.p. br. 1942 i 1943, seče i k.p. br. 3347, a između tačaka A26 i A27 seče k.p. br. 2003; seče k.p. br. 2004, 3346, 2019, 2017, 2016, 2015, 2013, 3345, 2099, 989, 990, 991/1, 992/1, 993/1, 995/1, 996/1, 2119 i 2120 između tačaka A27 i A28; po liniji između tačaka A28, A29, A30, A31 i A32 seče k.p. br. 2122, 2131, 2130, 3339, 2179, 2180, 2181, 2182, 2185, 2186, 2189, 2190, 2191, 2193, 2197, 2198, 2199, 2224, 2225, 2226 i 3343, a po liniji između tačaka A32 do A40 seče k.p. br. 2227, 2229, 2230, 2231, 2232, 3343, 2216, 2214, 2219, 1747, 1741, 1739, 1738, 1740, 1749, 1736 i 2895; po liniji između tačaka A40 do A44 najpre ponovo seče k.p. br. 2895 i 1736, a zatim i k.p.br. 1730, 3343, 2258/1, 2259/1, 2262/1, 2263/1, 2264/1, 2265/1, 2266/1, 2269/1, 2270/1, 2271/1, 2272/1, 2273, 2274, 2275, 2276, 2277, 2278, 2279, 2280, 2281, 2282 i 2284; dalje seče k.p. br. 2284, 2286, 2287, 2288, 2289, 2290, 2291, 2292, 2293, 2294, 2296, 2297, 1653, 1654, 1655, 1656, 1652, 1651, 1648, 1647, 1646, 1645, 1644, 1643, 1641 i 3359/1 (sve KO Bradarac) po liniji između tačaka A44 i A49; od tačke A49 na granici KO Bradarac / KO Klenovnik seče k.p. br. 1854, 1844, 1843, 1842, 1841, 1821, 1822, 1829 i 1828 po liniji između tačaka A49 i A50; u tački A50 menja pravac i po spoljnjoj je granici k.p. br. 1828, 1829, 1830 i 1831 (sve KO Klenovnik) do tačke A51 na granici KO Bradarac / KO Klenovnik, dalje po toj granici je do međne tačke na granici KO Drmno / KO Bradarac / KO Klenovnik (A52); po spoljnjoj granici k.p. br. 1862, 1861, 1856/1, 1855, 2900, 1760, 1759, 2899, 1683, 1682, 1678, 1673, 1671, 1672, 1304 i 1305 do tačke A54 u kojoj menja pravac i seče k.p. br. 1321 između tačaka A54 i A55, a zatim je po spoljnjoj granici k.p. br. 1337 i 1336 do tačke A56; seče k.p. br. 1321 između tačaka A56 i A57; po spoljnjoj je granici k.p. br. 1341 i 1343, a seče k.p. br. 1396 između tačaka A58 i A59; dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 821/8 i k.p. br. 842 koju dalje seče između tačaka A60 i A61; u tački A61 menja pravac i po spoljnjoj je granici k.p. br. 821/1 do tačke A62; seče k.p. br. 789 između tačaka A62 i A63, a po spoljnjoj granici k.p. br. 800, 799/2, 798, 797, 794, 757/1 i 496 stiže u tačku A64, seče k.p. br. 496 između tačaka A64 i A65 i po spoljnjoj je granici k.p. br. 98 do tačke A66, seče ovu k.p. i k.p. br. 97, 96, 95 i 94 po liniji između tačaka A66 i A67; dalje seče k.p. br. 93 i 92 (sve KO Drmno) po liniji do početne tačke.

Preostale površine u granicama eksploatacionog polja „Drmno” (oko 810 ha) rezervisane su za širenje aktivne zone kopa posle 2022. godine. Ovim površinama pridružene su površine u priobalju Dunava, s obzirom na neophodnost istovremene urbanističko-planske razrade, urbanističke regulacije i usklađivanja urbanističkih i drugih uslova izgradnje rudarskih, vodnih i saobraćajnih objekata.

Ove površine su u okviru područja KO Kostolac selo i to: cele k p. br. 730, 731, 732, i 779, kao i obuhvaćeni deo katastarskih parcela k.p.br. 780, 783, 775, 773, 771/4, 729, 728, 727, 726, 724 i 723. Zadržavaju postojeću namenu u planskom periodu, uz uslov održavanja funkcije, rekonstrukciju i eventualnu dogradnju kanalske mreže u sistemu zaštite površinskog kopa od površinskih i podzemnih voda i zaštite priobalja od uspora voda Dunava.

––––––––––––––

4 Glavni rudarski projekt (RGF, 2008. godine)

5 Koordinate date u Prostornom planu su orijentacione i zahtevaju proveru u odgovarajućim projektima parcelacije ili prilikom utvrđivanja javnog interesa.

1.3. Planirana namena prostora i podela na uže celine

Osnovnu namenu u okviru prostorne celine, čini zona rudarskih aktivnosti, odnosno, proizvodnja uglja na površinskom kopu i druge namene u okviru rudarstva i energetike, što zajedno čini eksploataciono područje.

Izdvojene su sledeće površine namenjene rudarskim radovima i objektima:

– skidanje otkrivke i otkop uglja;

– unutrašnje odlagalište;

– rekultivacija unutrašnjeg odlagališta;

– rudarski i drugi radovi u tehnološkom procesu i objekti tehničke infrastrukture;

– zaštita kopa od površinskih i podzemnih voda;

– lokacije pratećih objekata i pomoćnih tehničkih sistema;

– elektroenergetski objekti – TS „Rudnik 1” (110/6, 2x16 MVA) i (110/6 kV, 1x16 MVA) i koridori dalekovoda naponskog nivoa 110 kV (RP „Drmno” – TS „Rudnik 2”, TS „Rudnik 2” – TS „Rudnik 1”, TS „Veliko Gradište” – TS „Rudnik 1”), kao i novo razvodno postrojenje TS „Rudnik 3” i mobilne trafostanice MO 2

i MO 3 sa delovima pripadajućih dalekovoda i

– zaštitni pojas prema naseljima Drmno, Kličevac i Bradarac.

Zaštita PK „Drmno” od površinskih i podzemnih voda predviđa se kao kombinacija više metoda odvodnjavanja, u zavisnosti od konkretnih strukturno-geoloških, hidrogeoloških, tehničko-tehnoloških i drugih faktora. Predviđena je zaštita aktivnog dela površinskog kopa i unutrašnjeg odlagališta od podzemnih voda i to od: priliva podzemnih voda iz aluvijalnih šljunkova Mlave i Dunava; podzemnih voda akumuliranih u peskovitom hidrogeološkom kolektoru u krovini i podini uglja; i podzemnih voda u prašinasto peskovitim naslagama koji se nalaze u neposrednoj krovini uglja.

Osnovna koncepcija zaštite površinskog kopa „Drmno” od podzemnih voda sastoji se iz sistema drenažnih bunara (do kraja eksploatacionog veka na kopu će biti izgrađeno oko 1200 bunara) vodonepropusnih ekrana, horizontalnih bušotina, iglo filtera, sistema etažnih i drenažnih kanala i vodosabirnika.

U sistemu zaštite površinskog kopa „Drmno” izgrađen je vodonepropusni ekran ukupne dužine 2550 m i dubine od 12-30 m, po konturi starog unutrašnjeg odlagališta prema Mlavi, kao i nasip za cevovod duž konture kopa prema selu Drmno, ukupne dužine 5300 m.

Predviđena je etapna izrada novog vodonepropusnog ekrana do 2020. godine, s tim što se prva etapa, dužine oko 1500 m, mora izvesti prioritetno. Izrada ekrana se odvija u dve faze. U prvoj fazi se vrši iskop sa istovremenim injektiranjem bentonitskog rastvora. U drugoj fazi vrši se zapunjavanje.

U prvoj fazi razvoja PK „Drmno” predviđa se izrada pristupnih i servisnih puteva internog karaktera do baraža bunara i ekrana.

Za zaštitu površinskog kopa „Drmno” od površinskih voda izvan radnog područja do 2015. godine nije predviđena posebna zaštita, s obzirom na to da ispred fronta radova postoji izrađen sistem kanala za zaštitu od poplavnog talasa.

Ispred fronta radova nalazi se i korito Dunavca koje pored podzemnih voda prikuplja i atmosferske padavine. Donji Dunavac, od ušća reke Mlave do Kličevca u dužini od 12 km praktično je isušen pri nižem vodostaju. Njegovo korito služi kao recipijent površinskih i podzemnih voda sa okolnog terena, a nivo se reguliše crpnom stanicom kod Rečice.

Kako je presecanje Dunavca ekranom predviđeno u drugoj etapi izvođenja (2015.), potrebno je što pre otpočeti sa izradom novih zaštitnih vodnih objekata, odnosno, pristupiti rekonstrukciji drenažnih kanala.

Usvojeno tehničko rešenje odsumporavanja dimnih gasova (ODG) iz TE „Kostolac B” predviđa izgradnju sistema za tretman i deponovanje suspenzije gipsa i primenjivaće se u slučaju da se ne obezbedi komercijalna prodaja sušenog gipsa. Sistem se sastoji iz postrojenja za prvostepeno odvodnjavanje suspenzije gipsa, sistema za transport suspenzije do deponije i deponije gipsa. Lokacija za odlaganje gipsa nastalog u mokrom krečnjačkom postupku predviđena je u otkopanom prostoru površinskog kopa „Drmno”.

1.4. Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora

1.4.1. Planski osnov za rešenje imovinsko pravnih odnosa

Površine koje su zauzete ili namenjene rudarskim radovima, saglasno Zakonu, utvrđuju se kao javna površina namenjena „objektima od javnog interesa”, i to na teritoriji grada Požarevca delovi katastarskih opština:

KO Kostolac selo (GO Kostolac)

k. p. br. 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135,136, 137, 138, 139, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161, 162, 163, 164, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183,184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 211, 212, 213, 214, 215, 216, 217, 218, 219, 220, 221, 222, 223, 224, 225, 226, 227, 228, 229, 230, 231, 232, 233, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 249, 376, 377, 378, 379, 380, 381, 382, 383, 384, 385, 386, 387, 388, 389, 390, 391, 392, 393, 394, 395, 396, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 403, 404, 405, 406, 407/1, 407/2, 407/3, 407/4, 407/5, 407/6, 407/7, 407/8, 407/9, 407/10, 408/3, 490, 491, 492, 493, 494, 495, 496, 497, 498, 500, 501, 502, 503, 504, 505, 506, 507, 508, 509, 510, 511, 512, 513, 514, 515, 516, 517, 587, 670, 671, 673/2, 674, 675, 676, 679, 688, 691, 692, 693, 694, 695, 696, 697, 698, 699, 700/2, 702, 708, 733, 734, 735, 737, 738, 739, 740, 741, 742, 771/2, 781, 785, 786, 799/1, 799/2, 800, 801, 802, 803, 804, 805, 806, 807, 808, 809, 810, 811, 812, 813, 814, 815, 816, 817, 818, 819, 820, 821, 822, 823, 824, 825, 826, 827, 828, 829, 830, 831, 832, 833, 834, 835, 836, 837, 838, 839, 840, 841, 842, 843, 844, 845, 846, 847, 848, 2690, 2691, 2692 i 2693;

KO Kličevac (GO Požarevac)

k. p. br. 225, 226, 227, 228, 229, 230, 231, 232, 233, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 270, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 294, 295, 296, 297, 298, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310, 311, 312, 313/1, 313/2, 313/3, 313/4, 313/5, 313/6, 313/7, 313/8, 313/9, 313/10, 313/11, 313/12, 313/13, 313/14, 313/15, 313/16, 314/1, 314/2, 314/3, 314/4, 314/5, 314/6, 314/7, 314/8, 314/9, 314/10, 314/11, 314/12, 314/13, 314/14, 314/15, 314/16, 315/1, 315/2, 315/3, 315/4, 315/5, 315/6, 315/7, 315/8, 315/9, 315/10, 316/1, 316/2, 316/3, 316/4, 316/5, 316/6, 316/7, 316/8, 316/9, 316/10, 316/11, 316/12, 316/13, 316/14, 316/15, 316/16, 316/17, 316/18, 316/19, 316/20, 316/21, 316/22, 316/23, 316/24, 316/25, 316/26, 317/1, 317/2, 317/3, 318, 319/1, 319/2, 319/3, 319/4, 319/5, 319/6, 319/7, 319/8, 319/9, 319/10, 319/11, 319/12, 319/13, 319/14, 319/15, 319/16, 319/17, 319/18, 319/19, 319/20, 319/21, 319/22, 319/23, 319/24, 319/25, 319/26, 319/27, 319/28, 319/29, 319/30, 319/31, 319/32, 319/33, 319/34, 319/35, 319/36, 319/37, 319/38, 319/39, 320/1, 320/2, 320/3, 320/4, 320/5, 321, 322, 323, 325, 326, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 346, 347, 348, 349, 350, 351, 352, 353, 354, 355, 356, 357, 358, 359, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 371, 372, 373, 374, 375, 376, 377, 386, 387, 388, 389, 390, 391, 392, 393, 394, 395, 396, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 403, 404, 405, 406, 407, 408, 409, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 417, 418, 419, 420, 421, 422, 423,424, 425, 426, 427, 428, 429, 430, 431, 432, 433, 434, 435, 436, 437, 438, 439, 440, 441/1, 441/2, 442, 443, 444, 445, 446, 447, 448, 449, 450, 451, 452, 453, 454/1, 454/2, 455, 456, 457, 458, 459, 460, 461, 463, 464, 465, 466, 467, 468, 469/1, 469/2, 470, 471, 472, 473, 474, 475, 476/1, 476/2, 477, 478, 479, 480, 481, 482, 483, 484, 485, 486, 487, 488, 489, 490, 491, 492, 493, 494, 495, 496, 497, 498, 499, 500/1, 500/2, 501, 502, 503, 504, 505, 506, 507, 508/1, 508/2, 509, 510, 511, 512, 513, 514, 515, 516, 517, 518, 519, 520, 521, 522, 523, 524, 525, 526, 527, 528, 529, 530, 531, 532, 533, 534, 535, 536, 537, 538, 539, 540, 541, 542, 543, 544, 545, 546, 547, 548, 549, 550, 551, 552, 553, 554, 555, 556, 557, 558, 559, 560, 561, 562, 563, 564, 565, 566, 567, 568, 569, 570, 571, 572, 573, 574, 575, 576, 577, 578, 579, 580, 581, 582, 583, 584, 585, 586, 587, 588, 589, 590, 591, 592, 593, 594, 595, 596, 597, 598, 599, 600, 601, 602, 603, 604, 605, 606, 607, 608, 609, 610, 611, 612, 613, 614, 615, 616, 617, 618, 619, 620, 621, 622, 623, 624, 625, 626, 627, 628, 629, 630, 631, 632, 633, 634, 635, 636, 637, 638/1, 638/2, 639/1, 639/2, 640, 641/1, 641/2, 642, 643, 644, 645, 646, 647, 648, 649, 650, 651, 652, 653, 654, 655, 656, 657, 658, 659, 660, 661, 662, 663, 664, 665, 666, 667, 668, 669, 670, 671, 672, 673, 674, 675, 676/1, 676/2, 677, 678/1, 678/2, 679, 680, 681, 682, 683, 684, 685, 686, 687, 688, 690/5, 1340, 1426/1, 1426/2, 1426/3, 1426/4, 1426/5, 1426/6, 1426/7, 1426/8, 1426/9, 1426/10, 1426/11, 1426/12, 1426/13, 1426/14, 1426/15, 1426/16, 1427, 1487, 1488, 1489, 1490, 1494, 1528, 1529, 1537, 1538, 1539, 1540, 1541, 1542, 1543, 1544, 1545, 1546, 1547, 1548, 1550, 1551, 1552, 1553, 1554, 1556, 1557, 1558, 1559, 1571, 1574, 1575, 1576, 1577, 1578, 1579, 1580, 1581, 1582, 1601, 1602, 1603, 4002, 4004, 4005, 4006, 4007, 4008/1, 4008/2, 4009, 4010, 4011, 4012, 4013, 4014, 4015, 4016, 4017, 4018, 4019, 4021, 4022, 4023, 4024, 4025, 4026, 4027, 4028, 4029, 4033/1, 4033/2, 4034, 4035, 4036, 4037, 4038, 4039, 4040, 4042, 4043, 4044, 4045, 4046, 4047, 4048, 4049, 4050, 4051, 4052, 4053, 4054, 4055, 4056, 4057, 4058, 4060, 4062, 4063, 4064, 4065, 4067, 4068, 4069, 4070, 4071, 4072, 4073, 4074, 4075, 4076, 4077, 4078, 4079, 4080, 4081, 4082, 4083, 4084, 4085, 4086, 4087, 4088, 4089, 4090, 4091, 4092, 4093, 4094, 4095, 4096, 4097, 4098, 4100, 4101, 4102, 4103, 4104, 4105, 4106, 4107, 4108, 4109, 4110, 4111, 4112, 4113, 4114, 4115, 4116, 4117, 4118, 4119, 4120/1, 4120/2, 4121, 4122, 4123, 4124, 4125, 4126, 4127, 4129, 4132, 4133, 4134, 4135, 4136, 4137, 4138, 4139, 4140, 4141, 4142, 4143/1, 4143/2, 4144, 4145, 4146, 4147, 4148, 4149/1, 4149/2, 4149/3, 4150, 4152, 4153/1, 4153/2, 4155, 4160/1, 4160/2, 4161/1, 4161/2, 4161/3, 4164, 4165, 4166, 4167, 4168, 4169, 4170, 4171, 4172, 4173, 4174, 4175, 4176/1, 4176/2, 4177, 4178, 4179, 4180, 4181, 4182/1, 4182/2, 4183, 4184, 4185, 4186, 4187, 4188, 4189, 4190, 4191, 4192, 4193, 4194, 4195, 4196, 4197/1, 4197/2, 4197/3, 4197/4, 4198, 4199/1, 4199/2, 4200, 4201, 4203, 4204, 4205, 4206, 4207, 4208, 4209, 4210, 4211, 4212, 4213, 4214, 4215, 4216, 4217, 4218, 4219, 4221, 4222, 4223, 4224, 4225, 4225, 4226, 4227, 4228, 4229, 4230, 4231/1, 4231/2, 4232, 4234, 4235, 4236, 4237, 4238, 4239, 4240, 4241, 4242, 4243, 4244, 4245, 4246, 4247, 4248, 4249, 4251, 4252, 4253, 4254, 4255, 4256, 4257, 4258, 4259, 4260, 4261, 4262, 4263, 4264, 4265, 4266, 4267, 4268, 4269, 4270, 4271, 4272, 4273, 4274, 4275, 4276, 4277, 4278, 4279, 4280, 4281, 4282, 4283, 4284, 4286, 4287, 4288, 4289, 4290, 4291, 4292, 4293, 4294, 4295, 4296, 4297, 4298, 4299, 4300, 4301, 4302, 4303, 4305, 4306, 4307, 4308, 4309, 4310, 4311, 4312, 4313, 4314, 4315, 4316, 4317, 4318, 4319, 4320, 4321, 4322, 4323, 4324, 4325, 4326, 4327, 4328, 4329, 4330, 4331, 4332, 4333, 4334, 4335, 4336, 4337, 4338, 4339, 4340, 4341, 4342, 4343, 4344, 4345, 4346, 4347, 4348, 4349, 4350, 4351, 4352, 4353, 4354, 4355, 4356, 4357, 4358, 4359, 4360, 4361, 4362, 4363, 4364, 4365, 4366, 4367, 4368, 4369, 4370, 4371, 4372, 4373, 4374, 4375, 4376, 4378, 4379, 4380, 4381, 4382, 4383, 4384, 4385, 4386, 4387, 4388, 4389, 4390, 4391, 4392, 4393, 4394, 4395, 4396, 4397, , 4398, 4399, 4400, 4401, 4402, 4403 4404, 4405, 4406, 4407, 4408, 4409, 4410, 4411, 4412, 4413, 4414, 4415, 4416, 4417, 4418, 4419, 4420, 4421, 4422, 4423, 4424, 4425, 4426, 4427, 4429, 4430, 4431, 4432, 4433, 4434, 4435, 4436, 4437, 4439, 4440, 4441, 4442, 4443, 4444, 4445, 4446, 4447, 4448/1, 4448/2, 4449, 4450, 4451, 4452, 4453, 4454, 4455, 4456, 4457, 4458, 4459, 4460, 4461, 4462, 4463/1, 4463/2, 4464, 4465, 4466/1, 4466/2, 4467, 4468, 4469, 4470, 4471, 4472, 4473, 4474, 4475, 4476, 4477, 4478, 4479, 4480, 4481, 4482, 4483, 4484, 4485, 4486, 4487, 4488, 4489, 4490, 4491, 4492, 4493, 4494, 4495, 4496, 4497, 4498, 4499, 4500, 4501, 4502, 4503, 4504, 4505, 4506, 4507, 4508, 4509, 4510, 4511, 4512, 4513, 4514, 4515, 4516, 4518/1, 4518/2, 4518/3, 4518/4, 4519, 4520, 4521, 4522, 4523, 4524, 4525, 4526, 4527, 4528, 4529, 4530, 4531, 4532, 4533, 4534, 4535, 4536, 4537, 4538, 4539, 4540, 4541, 4542/1, 4542/2, 4543/1, 4543/2, 4544, 4545, 4546, 4547, 4548, 4549, 4550, 4551, 4552, 4553, 4554, 4555, 4556, 4557, 4558, 4559, 4560, 4561, 4562, 4563, 4564, 4565, 4566, 4567, 4568, 4569, 4570, 4571, 4572, 4573, 4574, 4575, 4576, 4577, 4578, 4579, 4580, 4581, 4582, 4583, 4584, 4585, 4586, 4587, 4588, 4589, 4590, 4591, 4593, 4594, 4596, 4597, 4598, 4599, 4600, 4601, 4602, 4603, 4604, 4605, 4606, 4607, 4608, 4609, 4610, 4611, 4612, 4613, 4614, 4615/1, 4615/2, 4615/3, 6036, 6037, 6038 i 6039;

KO Drmno (GO Požarevac)

k. p. br. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25/1, 25/2, 26/1, 26/2, 27/1, 27/2, 28/1, 28/2, 29/1, 29/2, 30/1, 30/2, 30/3, 30/4, 31/1, 31/2, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161, 162, 163, 164, 165, 166, 167, 168, 169, 171, 172, 173, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 255, 256/1, 256/2, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 270, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 294, 295, 296, 297, 298, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310, 311, 312/1, 312/2, 313, 314, 315, 316, 317, 318, 319, 320, 321, 322, 323, 324, 325, 326, 327, 467, 468, 469, 470, 471, 472, 473, 474, 475, 476, 477, 478, 479, 480, 482, 483, 484, 486, 487, 488, 489, 490, 491, 492, 493, 494, 496, 497, 498, 499, 500, 501, 502, 503, 504, 505, 506, 507, 508, 510, 511, 513, 514, 515, 516, 518, 519, 520, 544, 673, 757/1, 759, 760, 761, 762, 763, 764, 765, 766, 767, 768, 769, 770, 771, 772, 773, 774/1, 774/2, 775, 776, 777, 778, 779, 780, 781, 782, 783, 784, 785, 786, 787, 788, 789, 790, 791, 792, 793, 794, 795, 796, 797, 798, 799/1, 799/2, 800, 821/1, 821/2, 821/3, 821/4, 821/5, 821/6, 821/7, 821/8, 821/9,1304, 1305, 1306, 1307, 1308, 1309, 1310, 1311, 1312, 1313, 1314, 1315, 1316, 1317, 1318, 1319, 1320, 1321, 1336, 1337, 1338, 1339, 1340, 1341, 1342, 1343, 1344, 1345, 1347, 1348, 1349, 1350, 1351/1, 1351/2, 1352, 1353, 1354, 1355, 1356, 1357, 1358, 1359, 1360, 1361, 1362, 1363, 1364, 1365, 1366, 1367, 1368, 1369, 1370, 1371, 1372, 1373, 1374, 1375, 1376, 1377, 1378, 1379, 1380, 1381, 1382, 1383, 1384, 1385, 1386, 1387, 1388, 1389, 1390, 1391, 1392, 1393, 1394, 1396, 1397/1, 1397/2, 1397/3, 1397,/4, 1397/5, 1397/6, 1397/7, 1397/8, 1397/9, 1397/10, 1397/11, 1397/12, 1397/13, 1397/14, 1398, 1399, 1400, 1401, 1402, 1403, 1404, 1405, 1406, 1407, 1408, 1409, 1410, 1411, 1412, 1413, 1414, 1415, 1416, 1417, 1418, 1419, 1420, 1421, 1422, 1423, 1424, 1425, 1426, 1427, 1428, 1429, 1430, 1431, 1432, 1433, 1434, 1435, 1436, 1437, 1438, 1439, 1440, 1441, 1442, 1443, 1445, 1450, 1451, 1453, 1454, 1455, 1456, 1457, 1458, 1459, 1462, 1463, 1466, 1467, 1470, 1471, 1474, 1477, 1478, 1479, 1480, 1481, 1482, 1483, 1484, 1485, 1486, 1487, 1488, 1489, 1490, 1491, 1492, 1493, 1494, 1495, 1496, 1497, 1498, 1499, 1500, 1501, 1502, 1503, 1504, 1505, 1506, 1507, 1508, 1509, 1510, 1511, 1512, 1513, 1514, 1515, 1516, 1517, 1518, 1519, 1520, 1521, 1522, 1523, 1524, 1525, 1526, 1527, 1528, 1529, 1530, 1531, 1532, 1533, 1534, 1535, 1536, 1537, 1538, 1539, 1540, 1541, 1542, 1543, 1544, 1545, 1546, 1547, 1548, 1549, 1551, 1552, 1553, 1554, 1555, 1556, 1557, 1558, 1559, 1560, 1561, 1562, 1563, 1564, 1565, 1566, 1567, 1568, 1569, 1570, 1571, 1572, 1573, 1574, 1575, 1576, 1577, 1578, 1579, 1580, 1581, 1582, 1583, 1584, 1585, 1586, 1652, 1653, 1654, 1656, 1657, 1658, 1659, 1660, 1661, 1662, 1663, 1664, 1665, 1666, 1668, 1669, 1670, 1671, 1672, 1673, 1674, 1675, 1676, 1677, 1678, 1679, 1680, 1681, 1682, 1683, 1684, 1685, 1686, 1687, 1688, 1689, 1690, 1691, 1692, 1693, 1694, 1695, 1696, 1697, 1698, 1699, 1700, 1701, 1702, 1703, 1704, 1705, 1706, 1707, 1708, 1709, 1710, 1711, 1712, 1713, 1714, 1715, 1716, 1720, 1752, 1753, 1754, 1755, 1756, 1757, 1758, 1759, 1760,1761, 1762, 1763, 1764, 1765, 1766, 1767, 1768, 1769, 1770, 1771, 1777, 1806, 1807, 1808, 1810, 1811, 1812, 1813, 1814/1, 1814/2, 1815, 1816, 1817, 1818, 1819, 1820, 1821, 1822, 1823, 1824, 1825/1, 1825/2, 1825/3, 1826, 1827, 1828, 1829, 1830, 1831, 1832, 1833, 1834, 1835, 1836/1, 1836/2, 1836/3, 1836/4, 1836/5, 1837, 1838, 1839, 1840, 1841, 1843, 1844, 1845, 1846, 1847, 1848, 1849, 1850, 1851, 1852, 1853, 1854, 1855, 1856/1, 1856, 1861, 1862, 2070, 2071, 2072, 2074, 2075, 2076, 2077, 2171/1, 2171/2, 2172, 2173, 2174, 2175, 2176, 2177, 2178, 2179, 2180, 2181, 2182, 2183, 2184, 2185, 2186, 2187, 2188, 2189, 2190, 2191, 2192, 2193, 2194, 2195, 2196, 2197, 2198, 2199/1, 2199/2, 2200, 2201, 2202, 2203, 2204, 2205, 2206, 2207, 2208, 2209, 2210, 2211, 2212, 2213, 2214, 2215, 2216, 2217, 2218, 2219, 2220, 2221, 2222, 2223, 2224, 2225, 2226, 2227, 2228, 2229, 2230, 2231, 2232, 2233, 2234, 2235/1, 2235/2, 2235/3, 2235/4, 2236, 2237, 2238, 2239, 2240, 2241/1, 2241/2, 2242, 2243, 2244, 2245, 2246, 2247, 2248, 2249, 2250, 2255, 2256, 2257, 2258, 2259, 2268, 2269, 2270, 2271, 2272, 2274, 2275, 2276, 2277, 2278, 2279, 2280, 2282, 2283, 2284, 2285, 2286, 2287, 2288, 2289, 2290, 2291, 2292, 2293, 2294, 2295, 2304, 2305, 2307, 2308, 2309, 2310, 2311, 2312, 2313, 2314/1, 2314/2, 2315, 2316, 2317, 2318, 2319, 2320, 2321, 2322, 2323, 2324, 2325, 2326, 2327, 2328, 2329, 2330, 2331, 2332, 2333, 2334, 2335, 2336, 2337, 2338, 2339, 2340, 2341, 2342, 2343, 2344, 2345, 2346, 2895, 2896, 2897, 2900, 2902, 2905, 2906, 2907, 2908, 2909, 2910, 2911, 2912, 2913, 2914, 2915, 2916, 2917, 2918, 2919 i 2920;

KO Bradarac (GO Požarevac)

k. p. br. 988, 996/1, 995/1, 993/1, 992/1, 991/1, 990, 989, 1616, 1617, 1618, 1619, 1620, 1621, 1622, 1623, 1624, 1625, 1626, 1627, 1628, 1629, 1630, 1631, 1632, 1633, 1634, 1635, 1636, 1637, 1638, 1639, 1640, 1641,1642, 1643, 1644, 1645, 1646, 1647, 1648, 1651, 1652, 1653, 1654, 1655,1656, 1657, 1658, 1659, 1660, 1661, 1662, 1663, 1664, 1665, 1666, 1667, 1668, 1669, 1670, 1671, 1672, 1673, 1674, 1675, 1676, 1677, 1678, 1679, 1680, 1681, 1682, 1683, 1684, 1685, 1686, 1687, 1688, 1689, 1690, 1691, 1692, 1693, 1694, 1695, 1696, 1697, 1698, 1699, 1700, 1701, 1702, 1703, 1704, 1705, 1706, 1707, 1708, 1709, 1710, 1711, 1712, 1713, 1714, 1715, 1716, 1717, 1718, 1719, 1720, 1721, 1722, 1723, 1724, 1725, 1726, 1727, 1728, 1729, 1730, 1736, 1738, 1739, 1740, 1741, 1747,1748, 1749, 1750, 1751, 1752, 1753, 1754, 1755, 1756, 1757, 1758, 1759, 1760, 1761, 1762, 1763, 1764, 1765, 1766, 1767, 1768, 1769, 1770, 1771, 1772, 1773, 1774, 1775, 1776, 1777, 1778, 1779, 1780, 1781, 1782, 1783, 1784, 1785, 1786, 1787, 1788, 1789, 1790, 1791, 1792, 1793, 1794, 1795, 1796, 1797, 1798, 1799, 1800, 1801, 1802, 1803, 1804, 1805, 1806, 1807, 1808, 1809, 1810, 1811, 1812, 1813, 1814, 1815, 1816, 1817, 1818, 1819, 1820, 1821, 1822, 1823, 1824, 1825, 1826, 1827, 1828, 1829, 1830, 1831, 1832, 1833, 1834, 1835, 1836, 1837, 1838, 1839, 1840, 1841, 1842, 1843, 1844, 1845, 1846, 1847, 1848, 1849, 1850, 1851, 1852, 1853, 1854, 1855, 1856, 1857, 1858, 1859, 1860, 1861, 1862, 1863, 1864, 1865, 1866, 1867, 1868, 1869, 1870, 1871, 1872, 1873, 1874, 1875, 1876, 1877, 1878, 1879, 1880, 1882, 1883, 1884, 1885, 1886, 1887, 1888, 1889, 1890, 1891, 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, 1916, 1917, 1918, 1919, 1920, 1921, 1922, 1923, 1925, 1926, 1927, 1941, 1942, 1943, 1944,1945, 1946, 1947, 1949, 1950, 1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1956, 1957, 1958, 1958, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970/1, 1970/2, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2013, 2015, 2016, 2017, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026, 2027, 2028, 2029, 2030, 2031, 2032, 2033, 2034, 2035, 2036, 2037, 2038, 2039, 2040, 2042, 2043, 2044, 2045, 2046, 2047, 2048, 2049, 2050, 2051, 2052, 2053, 2054, 2055, 2056, 2057, 2058, 2059, 2060, 2061, 2062, 2063, 2064, 2065, 2066, 2067, 2068, 2069, 2070, 2070, 2071, 2072, 2073, 2074, 2075, 2076, 2077, 2078, 2079, 2080, 2081, 2082, 2083, 2084, 2085, 2086, 2087, 2088, 2089, 2090, 2091, 2092, 2093, 2094, 2095, 2096, 2097, 2098, 2099, 2100, 2101, 2102, 2103, 2104, 2105, 2106, 2107, 2108, 2109, 2110, 2111, 2112/1, 2112/2, 2112/4, 2113/1, 2113/2, 2112/3, 2114, 2115, 2116, 2117, 2118, 2119, 2120, 2121/1, 2121/2, 2122, 2123, 2124, 2125, 2126, 2127, 2128, 2129, 2130, 2152, 2153, 2154, 2155, 2156, 2157, 2158, 2159, 2160, 2161, 2162, 2163, 2164, 2165, 2166, 2167, 2168, 2169, 2170, 2171, 2172, 2173, 2174, 2175, 2179, 2180, 2181, 2182, 2185, 2186, 2189, 2190, 2191, 2193, 2194, 2195, 2196, 2197, 2198, 2199, 2200, 2201, 2202, 2203, 2204, 2205, 2206, 2207, 2208, 2209, 2210, 2211, 2212, 2213, 2214, 2215, 2216, 2217, 2218, 2219, 2220, 2221, 2222, 2223, 2224, 2225, 2226, 2227, 2229, 2230, 2231, 2232, 2258/1, 2259/1, 2262/1, 2263/1, 2264/1, 2265/1, 2266/1, 2269/1, 2270/1, 2271/1, 2272/1, 2273, 2274, 2275, 2276, 2277, 2278, 2279, 2280, 2281, 2282, 2284, 2286, 2287, 2288, 2289, 2290, 2291, 2292, 2293, 2294, 2295, 2296, 2297, 3339, 3343, 3344, 3345, 3346, 3347, 3348, 3355 i 3359/1 i

KO Klenovnik (GO Kostolac)

k. p. br. 1821, 1822, 1828, 1829, 1830, 1831, 1832, 1833, 1834, 1835, 1836, 1837, 1838, 1839, 1840, 1841, 1842, 1843, 1844 i 1854.

Izvođenju rudarskih radova po glavnom i dopunskom rudarskom projektu može se pristupiti kada se pribavi odobrenje za izvođenje rudarskih radova, koje izdaje nadležno ministarstvo. Odobrenjem se utvrđuje i obaveza rekultivacije zemljišta, u svemu prema planskom dokumentu i projektu. Preduzeće koje vrši eksploataciju mineralnih sirovina, može koristiti za svoje potrebe vode iz zone rudarskih radova sve do njihovog utoka u stalne površinske vode, po propisima o vodama i propisima o zaštiti životne sredine.

Zona rudarskih aktivnosti obuhvata rudarske objekte: površinski kop, unutrašnje odlagališta jalovine, objekte i postrojenja u sastavu površinskog kopa koji su neposredno vezani za tehnološki proces eksploatacije, transportne sisteme, interne puteve i transport jalovine do odlagališta, radionice za remont i održavanje opreme u tehnološkom procesu, objekte i postrojenja za odvodnjavanje površinskog kopa, elektroenergetske objekte, postrojenja i uređaje koji služe za transport uglja, vodovodnu, električnu i telekomunikacionu mrežu kopa i drugo.

Površine koje se zauzimaju za rudarske aktivnosti obuhvataju i površine u pojasu minimalne širine 150 m, koje se uređuju kao površine za potrebe pratećih rudarskih aktivnosti i kao zelene površine u funkciji zaštite, u skladu sa dinamikom napredovanja rudarskih radova i predstavljaju zaštitni pojas prema površinama druge namene, prvenstveno prema susednim naseljima Drmno, Kličevac i Bradarac.

U skladu sa Zakonom, Vlada Republike Srbije može utvrditi javni interes za eksproprijaciju i javni interes za administrativni prenos, kada je eksproprijacija nepokretnosti neophodna za ekploataciju mineralnih sirovina, za obezbeđenje zaštite životne sredine i zaštite od elementarnih nepogoda, ali i za pribavljanje neizgrađenog zemljišta potrebnog radi izmeštanja objekata i mreža komunalne infrastrukture i, naravno, drugih infrastrukturnih objekata i mreža, ako je na području naselja ili dela naselja utvrđen javni interes za eksproprijaciju ili javni interes za administrativni prenos nepokretnosti radi eksploatacije mineralnih sirovina. S tim u vezi, Vlada može utvrditi javni interes za eksproprijaciju i javni interes za administrativni prenos površina u koridoru industrijske pruge na deonici izmeštenoj iz zone razvoja rudarskih aktivnosti, u zonama novih izvorišta za naselja čije je vodosnabdevanje ugroženo eksploatacijom uglja (Drmno, Kličevac) i slično.

Regulacijom zemljišta, tj. regulacionim i urbanističkim uslovima uređenja prostora u obuhvatu granice prostorne celine, obezbeđuje se zaštita javnog interesa i rezervacija prostora – površina namenjenih „rudarskim objektima i aktivnostima od javnog interesa”.

Osnovni element regulacije u okviru ove prostorne celine jesu:

1) granične linije prema površinama i prostornim celinama drugih namena (po granici prostorne celine „Površinski kop – stanje 2022. godine” između tačaka definisanih u državnom koordinatnom sistemu: A5 – A6, A6 – A8, A8 – A14, A52 – A67);

2) linija razgraničenja zaštićene okoline arheološkog lokaliteta Viminacijum i PK „Drmno” (po granici prostorne celine „Površinski kop do 2022. godine” između tačaka A0 i A5 definisanih u državnom koordinatnom sistemu );

3) granice zemljišnih pojasa infrastrukturnih objekata (državni put II reda Bradarac – Kličevac, drenažni kanali u priobalju Dunava, industrijska pruga po izmeštenoj trasi između tačaka A17 i A51 na granici prostorne celine, obodni kanal i drugo); i

4) unutrašnje regulacione linije (regulacije baraža bunara, internih i servisnih saobraćajnica i interne saobraćajnice uz vodonepropusni ekran).

1.4.2. Pravila parcelacije i preparcelacije

Na površinama u prostornoj celini „Površinski kop – stanje 2022. godine” menja se postojeća katastarska parcelacija radi formiranja novih parcela na javnom zemljištu u skladu sa uspostavljenim režimom korišćenja, promenom namene i katastarske kulture.

Nove katastarske parcele se formiraju na osnovu validnog i ažuriranog katastarskog plana i projekta geodetskog obeležavanja, a prema overenom projektu parcelacije. Organ nadležan za poslove državnog premera i katastra donosi rešenje o formiranju katastarskih parcela

U skladu sa opštim pravilima za uređenje prostora u ovoj prostornoj celini utvrđuju se pravila za sprovođenje nove katastarske parcelacije:

– formiranje novih parcela se obavlja prema dinamici pribavljanja zemljišta u javnu svojinu;

– položaj novoformiranih katastarskih parcela definisan je granicom prostorne celine, odnosno razdelnim linijama prema susednim prostornim celinama druge namene, kao i linijom razgraničenja zaštićene okoline arheološkog lokaliteta Viminacijum i PK „Drmno”6;

– novoformirane katastarske parcele izvan granice površinskog kopa do 2022. godine ne menjaju katastarsku namenu;

– moguća je, ali ne i neophodna, preparcelacija;

– u slučaju kada se nove parcele formiraju preparcelacijom na većem broju katastarskih parcela u okviru više katastarskih opština, nova parcela se formira iz delova, a preparcelacija se sprovodi za područje svake katastarske opštine pojedinačno i imenuje i obeleži nova katastarska parcela;

– na novoformiranim katastarskim parcelama u okviru prostorne celine sprovodi se prenamena u ostalo zemljište / veštački stvoreno neplodno zemljište (površinski kop).

Po izvršenoj deobi katastarskih parcela na pojedinačne zemljišne čestice, novoformirane parcele se uvode u evidenciju nepokretnosti po osnovu zakonom regulisane nadležnosti na održavanju i upravljanju na pojedinim infrastrukturnim objektima i javnim površinama.

Na parcelacijom formiranim katastarskim parcelama u zaštitnom pojasu arheološkog nalazišta izvan granice prostorne celine, primenjuju se zaštitne mere i ograničenja u korišćenju prostora , i uvodi u evidenciju nepokretnosti nosilac prava korišćenja, u skladu sa Odlukom o utvrđivanju lokaliteta Viminacijum u ataru sela Stari Kostolac za arheološko nalazište, („Službeni glasnik RS”, broj 102/09).

Katastarska parcela se može deliti parcelacijom do minimuma utvrđenog primenom pravila o katastarskoj parcelaciji. Ukoliko na pojedinačnoj parceli nije moguće izvršiti deobu tako da se formira nova katastarska parcela izvan utvrđene granice ove prostorne celine ili da se zadrži njena postojeća namena, postojeća katastarska parcela se u celini priključuje prostornoj celini i uređuje prema pravilima uređenja za ovu prostornu celinu.

Za potrebe izgradnje, rekonstrukcije i korišćenja objekata na javnim površinama u okviru novoformiranih katastarskih parcela izvan prostorne celine „Površinski kop – stanje 2022. godine”, građevinske parcele se mogu formirati na osnovu urbanističke i urbanističko-tehničke dokumentacije izrađene u skladu sa Zakonom o planiranju i izgradnji i prema opštim pravilima izgradnje i uređenja prostora utvrđenih Prostornim planom.

Za polaganje preko vodnog ili šumskog zemljišta delova infrastrukturnih mreža i objekata tehničke infrastrukture (uključujući izvođenje šumskih i poljskih puteva), ne formiraju se građevinske parcele, a kao dokaz o rešenim imovinsko-pravnim odnosima priznaje se ugovor o ustanovljavanju prava službenosti sa javnim preduzećem, odnosno drugom organizacijom koje gazduje vodnim, odnosno šumskim zemljištem, u skladu sa posebnim zakonom. Izvođenje poljskih puteva, u slučaju da je prilaz pojedinim poljoprivrednim parcelama u svojini fizičkih lica onemogućen ili izrazito otežan vrši se u pojasu nepotpune eksproprijacije.

––––––––––––––

6 Linija razgraničenja zaštićene okoline arheološkog lokaliteta Viminacijum i PK „Drmno” uspostavljena je i definisana popisom katastarskih parcela i koordinatama prelomnih tačaka u državnom koordinatnom sistemu, u skladu sa Odlukom o utvrđivanju lokaliteta Viminacijum u ataru sela Stari Kostolac za arheološko nalazište, („Službeni glasnik RS”, broj 102/09).

1.4.3. Uređenje prostora namenjenog rudarstvu do 2022. godine

Pravila uređenja površina namenjenih rudarstvu, u pogledu unutrašnje regulacije i nivelacionih rešenja, data su kao generalna regulacija i nivelacija, i moraju se proveriti, usaglasiti i razraditi kroz izradu rudarske tehničke dokumentacije, na osnovu rezultata istražnih radova i odgovarajućih tehničkih i ekonomskih analiza, primenom najviših tehničkih normativa i standarda i mera zaštite životne i radne sredine.

U cilju obezbeđenja kvalitetnog i sigurnog snabdevanja rudarske mehanizacije električnom energijom, kao i značajnog smanjenja gubitaka u prenosnoj mreži, u prvom kvartalu 2018. godine predviđa se izgradnja transformatorske stanice 110/6 kV „Rudnik 4” i dalekovoda naponskog nivoa 110 kV, RP 110 kV TE „Kostolac B” – TS 110/6 kV „Rudnik 4”.

Osnovni elementi TS „Rudnik 4” jesu: razvodno postrojenje 110 kV (spoljašnje postrojenje, dispoziciono postavljeno tako da se omogući lakše uvođenje dalekovoda 110 kV, a sastoji se iz: dva dalekovodna polja, jednog iz pravca TE „Kostolac B” i drugog rezervnog, dva transformatorska i jednog mernog polja u osi sabirnica); transformacije 110/6,3 kV (dva energetska transformatora snage 16 MVA, dispoziciono smeštena između komandno-pogonske zgrade i RP 110 kV); razvodnog postrojenja 6 kV (razvod je smešten u komandno-pogonskoj zgradi dispoziciono tako da je moguće uvođenje oklopljene šinske 6 kV veze iz transformacije i olakša razvod kablovskih veza prema površinskom kopu); komandno-pogonske zgrade; i pratećih objekata i sistema (pristupne i unutrašnje interne saobraćajnice, koje će biti i u funkciji vatrogasno-spasilačke intervencije, uljna kanalizacija sa uljnom jamom, ostala osnovna instalacija). TS „Rudnik 4” je objekat sa stalnom posadom i daljinski nadgledan. Lokacija (a ovo će nakon rekonstrukcije TS „Rudnik 2” u RP 110/35 kV, u dužem vremenu biti jedino razvodno postrojenje na zapadnoj strani kopa), ograđena je žičanom zaštitnom ogradom visine 2,2 m i unutrašnjom ogradom prema razvodnom postrojenju 110 kV.

Trasa novog dalekovoda dužine je oko 2,32 km, prolazi kroz prostor arheološkog parka „Viminacijum” u koridoru koji je odobren u sklopu Odluke o utvrđivanju lokaliteta Viminacijum u ataru sela Stari Kostolac za arheološko nalazište („Službeni glasnik RS”, broj 102/09). Stubovi (dva ugaono-krajnja, tri ugaono-zatezna i četiri noseća) su predviđeni kao čelični rešetkasti tipa „jela” sa vrhom za jedno zaštitno uže OPGW TIP F (48 optičkih vlakana), provodnik je Al/Č 240/40.

Nivelaciju nove interne i servisnih saobraćajnice maksimalno prilagoditi uslovima na terenu i postojećoj nivelaciji javnih saobraćajnica na mestima na kojima se formiraju saobraćajni priključci. Druga nivelaciona rešenja su data kao osnovne smernice kojih se u fazi projektne razrade treba načelno pridržavati.

U okviru prostorne celine uspostavljena je podela na površine7 prema osnovnim namenama i posebnim urbanističkim karakteristikama, tehnološkim zahtevima, uslovima i merama energetske efikasnosti, zaštite prirodnog i kulturnog nasleđa, zaštite životne i radne sredine, a po principu uspostavljanja zona i urbanističkih celina sa istim pojedinačnim pravilima uređenja i to za: 1) površinski kop; 2) unutrašnje odlagalište; 3) objekte odvodnjavanja; 4) elektroenergetske i telekomunikacione objekte i 5) zaštitni pojas kopa.

Površinski kop

Utvrđuju se sledeća pravila uređenja za površinski kop „Drmno” do 2022. godine:

– eksploatacione granice površinskog kopa definisati unutar utvrđene generalne regulacije, vodeći računa o potrebnoj širini sigurnosnog pojasa i regulacionoj širini i širini izvođačkog pojasa za pojedinačne linijske sisteme (vodonepropusni ekran, obodna saobraćajnica, dalekovodi);

– pri projektovanju sigurnosnog pojasa, posebno voditi računa da u završnoj fazi eksploatacije dubina kopa iznosi 150 m, odnosno, da sa napredovanjem kopa ka severnoj granici, uslovi eksploatacije postaju sve složeniji; pri tom, maksimalna debljina uglja je 25 m u zapadnom delu okonturenog kopa;

– tehnička dokumentacija za sve objekte rudarskog sistema treba da sadrži i studiju rizika i zaštite od elementarnih nepogoda;

– da bi se ocenio prihvatljiv seizmički rizik eksploatacionih polja neophodno je posebno proceniti povredljivost terena pri zemljotresima različitog intenziteta, zatim povredljivost tehnologije, kao i njihovu interakciju;

– sva oprema i postrojenja na kopu moraju biti atestirana na vetar i zemljotres; naime, seizmički hazard eksploatacionih polja je veoma visok, a s obzirom na mogućnost prekida proizvodnje i mogućnost dovođenja tehnologije za otkopavanje uglja do stepena neupotrebljivosti, veoma je visok i seizmički rizik ;

– tehnologija koja se primenjuje na objektima rudarsko-energetskog kompleksa veoma je povredljiva u uslovima zemljotresa, pre svega bagerski sistemi (zbog mogućnosti pokretanja odlagališta, odlagači u uslovima zemljotresa, takođe, mogu pretrpeti havarije do stepena njihove neupotrebljivosti); na povećanje seizmičkog rizika tehnologije koja se primenjuje za otkopavanje, utiče i dodatna povredljivost bagera u procesu njegovog remonta;

– na površinskom kopu i u nožici odlagališta, na dovoljnom odstojanju od ivice površinskog kopa i nožice odlagališta, moraju biti izvedene sigurnosne mere (prepreke od užadi, brane, kanali, živice, zemljani nasipi ili table sa upozorenjem o zabrani) protiv nenamernog pristupa neovlašćenih lica na kop;

– na osnovu rudarsko-geoloških uslova i projektnih parametara osnovne opreme na uglju projektovati uzdužni i poprečni nagib kosih etaža na uglju do maksimalno 3% i visine etaža do najviše 15 m; uspostaviti permanentni sistem kontrole (vizuelni pregledi, naročito pre početka ili nastavka rada, u uslovima mraza, jakih vetrova i obilnih pljuskova koji mogu da imaju erozivno dejstvo) radne ravni kosine u odnosu na postojanje pukotina, ispiranje, osipanja i odvaljivanja od masiva rastresite stene, na kojima se ili ispred kojih se radi i evidenciju stanja radilišta;

– nagibe završnih kosina kopa odrediti na osnovu geomehaničke analize stabilnosti završnih kosina za odgovarajuće koeficijente sigurnosti prema objektima na terenu od 130 (sa koeficijentom sigurnosti 1,5 prema selu Drmno i Kličevac, arheološkom nalazištu Viminacijum i reci Dunav) do 220 (u ostalim delovima površinskog kopa);

– laboratorijskim i terenskim ispitivanjima utvrditi, sa stepenom pouzdanosti od najmanje 75%, geotehničke parametre za proračun stabilnosti površinskog kopa;

– u toku eksploatacije moraju se proveravati geotehnički parametri na otvorenim etažama, a nagibe radnih kosina kontrolisati najmanje jednom u šest meseci;

– koeficijent stabilnosti parcijalnih radnih kosina mora biti najmanje 1,3;

– transportne puteve u kopu definisati na osnovu dokazane nosivosti tla, a interne puteve (pristup etažama, postrojenjima i mašinama) izvoditi sa maksimalnim nagibom 20°, izuzetno, kod prilaznih puteva po kosinama sa većim nagibima predvideti stepenice i osiguranje protiv pada niz kosinu na otvorenoj strani puta;

– tlo na koje se postavljaju transporteri sa gumenim trakama mora biti odgovarajuće nosivosti, odvodnjeno, obezbeđeno od potapanja i zaštićeno objektima odvodnjavanja od površinskih voda;

– odstojanje najisturenijeg dela transportera na površinskom kopu od bilo kakvog čvrstog predmeta mora biti najmanje 1,0 m, a rastojanje od ivice etaže mora biti veće od kruga zarušavanja;

– transporteri pri prevozu materijala kosim trasama iznad 5° moraju imati uređaj za automatsko zaustavljanje u slučaju nestanka pogonske energije, a elementi trenja kočnice moraju biti izrađeni od nezapaljivog materijala po kojem se ne može sakupljati statički elektricitet;

– za prelaz zaposlenog osoblja preko transportera, na 500 m rastojanja, moraju biti postavljeni prelazi širine najmanje 0,8 m, obezbeđeni ogradom i rukohvatima;

– ugao nagiba transportera sa glatkom transportnom trakom pri podizanju materijala može biti najviše 18°, a pri spuštanju materijala najviše 15° i

– na osnovu Pravilnika o tehničkim normativima za površinsku eksploataciju ležišta mineralnih sirovina, radna mesta na transporteru, kao i cela trasa transportera, moraju biti osvetljena pri noćnom radu i slaboj vidljivosti.

Unutrašnje odlagalište

Utvrđuju se sledeća pravila uređenja za unutrašnje odlagalište površinskog kopa „Drmno”:

– na delu obuhvaćenih površina iza fronta napredovanja kopa, formira se unutrašnje odlagalište jalovine, a po formiranju završnih kontura odlagališta preduzeće se radovi na njegovoj rekultivaciji;

– visine platoa konačno formiranog odlagališta su od 105 mnm do 121 mnm, a eventualna odstupanja su moguća samo na osnovu opsežnih istražnih radova, proračuna stabilnosti i tehnoekonomskih analiza;

– na delu starog odlagališta u zoni sela Drmno8, na delu gde je u prethodnom periodu prekinuto odlaganje visinskih blokova, visina etaža je smanjena na 12 m, uz pretpostavku maksimalne odvodnjenosti odloženih masa, odlaganje je radijalno, a formirane etažne ravni nemaju konstantnu niveletu, tako da se, sa generalnim padom prema selu Drmno, formira najpre šest blokova (108 – 94 mnm), a zatim novih sedam segmenata (120 – 106 mnm);

– na ostalom delu, unutrašnje odlagalište je podeljeno na pet osnovnih etaža, a položaj svake etaže određen je geometrijskom analizom na osnovu projektnih parametara osnovne opreme na odlagalištu;

– svaka etaža se formira sa po dve podetaže – dubinskom i visinskom, u cilju stabilizacije dubinske etaže radi sigurnijeg kretanja odlagača po radnom planumu;

– položaj etaža po visini uslovljen je položajem podine ugljenog sloja, koji se menja u pravcu napredovanja etaža na odlaganju od juga ka severu; promene su relativno male, a manje su od dozvoljenog poprečnog nagiba pod kojim je odlagačima dozvoljen rad;

– uređenje unutrašnjeg odlagališta mora biti uz obezbeđenje kosina za tlo u miru i u uslovima zemljotresa;

– za potrebe formiranja deponije gipsa iz postupka odsumporavanja dimnih gasova u TE „Kostolac B” predviđeno je da se prilikom odlaganja otkrivke na unutrašnjem odlagalištu, na koti bliskoj koti terena (npr. na drugoj etaži odlagališta9, odnosno, na koti 85 mnm kako je to dato u raspoloživoj tehničkoj dokumentaciji za izgradnju novog bloka B310), obezbedi prostor od oko 100 ha u osnovi, što odgovara površini na kojoj će se građevinskom mehanizacijom urediti jedna kaseta deponije i rezervisati prostor za još dve kasete za potrebe odlaganja gipsa iz svih blokova termoelektrane;

– u poslednjoj planskoj etapi, u istoj zoni odlagališta, uređuje se jedna deponija šljake i pepela iz novog bloka termoelektrane, odnosno, vrši rezervacija površina za preostale potrebne kasete deponije pepela i šljake nastalih sagorevanjem lignita u ložištima bloka B3 i, eventualno, bloka B4;

– prilikom projektovanja kosina, radnih etaža, kao i izrade projekta konačne rekultivacije odlagališta, na delu gde se formiraju kasete deponije za gips i deponije za odlaganje pepela i šljake iz bloka B3, obezbediti koridore za transport gipsa i ugušćene mešavine pepela i šljake sa odgovarajućim servisnim saobraćajnicama, odnosno usaglasiti rešenja iz odgovarajućih tehničkih dokumentacija;

– na celokupnom prostoru unutrašnjeg odlagališta neophodno je obezbediti zaštitu od obrušavanja, odronjavanja i potapanja zemljišta i definisati mere zaštite pri transportu i odlaganju materijala, uslove za sigurno kretanje ljudi na površinskom kopu kao i ostale mere zaštite od prisutnih i potencijalnih opasnosti;

– tokom eksploatacije obezbediti minimalno rastojanja između nožice odlagališta i nožice uglja 200 m;

– nagibi radne kosine odlagališta moraju se najmanje 2 puta godišnje proveravati naročito na pojave pokreta kosina, stabilnost kosina, skupljanje vode na kosinama, pojave ispiranja, održavanje sigurnosnih odstojanja, dovoljno zaprečavanje pristupa i sigurnost od kotrljanja rastresitog materijala niz kosinu;

– ukoliko je tlo na kome se odlažu mase zavodnjeno i podzemna voda se nalazi pod pritiskom, pre početka odlaganja mora se sniziti pritisak podzemne vode do veličine koja sprečava prodiranje vode u odložene mase i mora biti ispod kontakta odloženih masa i podloge;

– nožica odlagališta i sve završne kosine moraju biti obezbeđene od dejstva površinskih i podzemnih voda, njihovog uticaja na stabilnost kosina, a planumi (ravni) odlagališta moraju se redovno odvodnjavati od atmosferskih voda;

– mere i postupke zaštite od elementarnih nepogoda ugraditi u rudarske projekte rekultivacije zemljišta i sprovoditi permanentno kroz sve faze, od iskopa odnosno transporta i odlaganja raskrivke, kroz morfološko uređivanje terena i inženjerske postupke njegove stabilizacije, do biološke rekultivacije;

– organizovati i sprovoditi permanentna vizuelna i periodična instrumentalna osmatranja, a u slučaju da se pojave deformacije na etažama i odlagalištu preduzeti potrebne mere saniranja;

– planirana rekultivacija odvijaće se u tri izvođačke faze: kao tehnička rekultivacija, biološka rekultivacija i uređivanje predela, primenom uobičajenih mera celovite rehabilitacije prostora degradiranog rudarskim radovima u svemu prema opštim pravilima Prostornog plana;

– na najvišoj etaži i u podnožju kosina odlagališta u rekultivaciji, predvideti odgovarajuće vetrozaštitne pojase uređene po principu stepenaste sadnje i

– dinamiku izgradnje javnih (šumskih i poljskih) puteva prilagoditi potrebnom vremenu za konsolidaciju rekultivisanog zemljišta.

Objekti odvodnjavanja

Utvrđuju se sledeća pravila uređenja za objekte odvodnjavanja površinskog kopa „Drmno” – stanje 2022. godine:

– na osnovu odgovarajućih istražnih radova pri izradi rudarskih projekata predvideti i tokom eksploatacije sprovoditi mere zaštite kopa od površinskih i podzemnih voda tako da se spreči, ili svede na minimalni, uticaj površinskog kopa na režim i kvalitet podzemnih i površinskih voda, pri čemu treba uzeti u obzir činjenicu da se dalja eksploatacija uglja na PK „Drmno” vrši se u sve složenijim hidrogeološkim uslovima, a da u završnoj fazi eksploatacije dubina kopa iznosi 150 m;

– pored opšteg zahteva da se spreči zagađivanje tla, vodotoka i podzemnih voda, posebno obratiti pažnju na to da je ispuštanje neprečišćenih voda iz sistema zaštite kopa u konačne recipijente (reke: Dunav i Mlava) moguće samo ako se, kroz stalno ponavljana merenja i analize, dokaže da prečišćavanje, u smislu Zakona o vodama, nije neophodno;

– sistem zaštite kopa čine objekti vodonepropusnih ekrana, bunara, vodosabirnika i drugi, koji se dispoziciono i funkcionalno izvode kao objekti zaštite jalovinskih i ugljenih etaža, objekti zaštite otkopanog prostora i objekti zaštite prostora unutrašnjeg odlagališta;

– ispumpane vode odvode se van područja površinskog kopa magistralnim odvodnim cevovodima do reke Mlave. Unutar površinskog kopa, na najnižoj koti je lociran glavni vodosabirnik VS-1 koji predstavlja recipijent za sve površinske vode i podzemne vode istekle iz kosina etaža, prikupljene interventnim vodosabirnicima i sprovedene drenažnim kanalima; iz vodosabirnika VS-1 voda se transportuje potisnim cevovodima prečnika 400 i 300 mm do magistralnog odvodnog cevovoda i dalje u reku Mlavu; ukupne količine ispumpane vode iz površinskog kopa Drmno iz odvodnih linija i baraža kopa odvode se van područja kopa i ispuštaju u reku Mlavu na dva ulivna punkta, i to: preko glavne odvodne linije GOL-1 severozapadno od eksploatacionog polja, i preko prelivne pumpne stanice zapadno od eksploatacionog polja;

– planirani vodonepropusni ekran se sastoji iz 8 deonica i ima ukupnu dužinu oko 12.800 m, ukupna projektovana površina ekrana je 424.500 m², dok je ukupna zapremina 368.000 m³;

– kao pomoćna metoda odvodnjavanja predviđeno je odvodnjavanje pomoću iglo filtera; na jedan kolektor je moguće vezati do 115 iglo filtera dubine 8 m na međusobnom rastojanju od 1 m, a predviđena su 3 kompleta iglo filtera;

– izmeštanje korita Dunavca, odnosno, izgradnja obodnog kanala, kao i eventualne intervencije na lateralnim kanalima i linijskim drenažnim kanalima, mora se izvoditi isključivo kao deo sistema zaštite priobalja usled uspora i drugih negativnih uticaja akumulacionog jezera, koji su nastali u okviru redovnog režima rada HEPS „Đerdap”, odnosno, u skladu sa planiranim ojačanjima i proširenjima odbrambenog nasipa sa balastom;

– prilikom izrade odgovarajuće tehničke dokumentacije, na osnovu tehnoekonomskih analiza, oceniće se potreba izgradnje nove crpne stanice sa pumpnim agregatima, koja bi zamenila crpnu stanicu „Zavojska”;

– novo korito Dunavca (novi obodni kanal) mora biti prekriveno nepropustivom folijom, a pregrađivanje starog korita vrši se glinenim čepom i

– nakon preusmeravanja toka Dunavca, staro korito će još nekoliko godina biti u funkciji sistema zaštite od poplavnog talasa Dunava.

Elektroenergetski i telekomunikacioni objekti

Utvrđuju se sledeća pravila uređenja za površinski kop „Drmno” do 2022. godine:

– postojeći i planirani elektroenergetski sistem kopa „Drmno” sastoji se iz: razvodnih postrojenja 110/6 kV, trafostanice 35/6 kV, kablovske nadzemne 6 kV mreže, trafostanice 6/0,4 kV i elektrorazvoda;

– za efikasno sprovođenje zaštitnih mera neophodno je propisno izvođenje i održavanje elektroenergetskih postrojenja, kao i stručno manipulisanje;

– prema Pravilniku o tehničkim normativima za elektroenergetska postrojenja, uređaje i instalacije u rudnicima sa površinskom eksploatacijom mineralnih sirovina obavezna je zaštita od pojava struja različitih od nominalnih vrednosti, a zaposlene treba štititi od previsokog napona dodira;

– etažni, vučni i kablovi na bubnjevima, koji su pod električnim naponom, smeju se pokretati na samo za to predviđenim pomoćnim sredstvima, koja deluju izolirujuće i obezbeđuju dovoljno zaštitno odstojanje;

– opasnost od napona koraka otkloniti izradom zajedničkog uzemljenja na koje je vezana trafostanica; s obzirom na to da je zvezdište na 6 k\/ strani izolovano, predviđa se da je zaštitno uzemljenje objekta 6 k\/ po kopu odvojeno od zaštitnog uzemljenja trafostanice 35/6,3 kV;

– opasnost od požara otkloniti izgradnjom uljne jame i jame za odvođenje ulja ispod transformatora i njihovim pravilnim dimenzionisanjem, ugradnjom aparata za gašenje požara na električnim instalacijama tipa SO2 postavljenim na svim ulaznim vratima, postavljanjem sanduka sa suvim peskom i dovoljnim brojem vrata za izlaz iz prostorije trafostanice koja se lako otvaraju sa unutrašnje strane;

– opasnost od uticaja vlage, vode i prašine otkloniti pravilnim izborom opreme, razvodnih tabli i njihovih postavljanjem i

– telekomunikacionu infrastrukturu kopa čini autonomni sistem u ovoj prostornoj celini sa pojedinačnim objektima i vezama: 1) kontrolni centar, smešten u upravnoj zgradi kopa „Drmno” na lokaciji „Rudnički krug”, u sklopu kojeg se planira etapno uvođenje i proširivanje računarske i programske podrške za nadzor i kontrolu rada svih sistema na kopu; kapacitet prenosa podataka je 100 Mb/s, a veza se ostvaruje pomoću optičkih kablova sa monomodnim vlaknima prema svakom BTO i BTD sistemu; 2) vazdušni sistem UHF veza kojim su povezane sve rudarske mašine na kopu, razvodna postrojenja, mobilne i ručne stanice; 3) bežični prenos informacija za kontrolu i nadzor rudarskih mašina tipa Wireless LAN, IEEE 802.11a, 5GHz, protoka do 54 Mb/s, kojim se uspostavlja povezivanje mobilnih rudarskih mašina sa tračnim transporterima, odnosno, do antena na bagerima, odlagačima i odgovarajućim tračnim transporterima; i 4) sistem optičkih kablova za povezivanje pojedinačnog BTO ili BTD sistema sa kontrolnim centrom.

Zaštitni pojas kopa

Utvrđuju se sledeća pravila uređenja zaštitnog pojasa površinskog kopa „Drmno” do 2022. godine:

– zaštitni pojas kopa predstavlja sigurnosni pojas prema konačnim konturama kopa i odlagališta, čija se minimalna širina, kao i uslovi korišćenja, moraju utvrditi pri izradi rudarske tehničke dokumentacije i zaštitni zeleni pojas prema površinama druge namene, pre svega naseljima Kličevac, Bradarac i Drmno, kao i arheološkom nalazištu Viminacijum i zoni novog izvorišta vodosnabdevanja lokalnog značaja (kod Kličevca);

– budući da je zemljište u zaštitnom pojasu u režimu površina namenjenih „rudarskim objektima i aktivnostima od javnog interesa”, moguće je na ovim površinama postavljanje sistema saobraćajne i tehničke infrastrukture kopa i uspostavljanje privremenih koridora, širine 40 – 50 m, za interni transport rudarske mehanizacije, kao i saobraćajnih priključaka na javne saobraćajnice, kao i delova koridora za izgradnju kanala, odnosno polaganje cevovoda za evakuaciju površinskih i podzemnih voda i drugih objekata za obezbeđenje ukrštanja sa industrijskom prugom na delu međusobne regulacije,

– priključak na javnu saobraćajnicu ostvaruje se po pravilu korišćenjem postojećih saobraćajnica;

– tačna dispozicija kanala odnosno rova i drugih objekata u funkciji odvodnjavanja kopa, kao i nivelaciono rešenje, dimenzije i tehničke karakteristike evakuacionih objekata utvrdiće se u glavnom rudarskom projektu na osnovu odgovarajućeg projekta odvodnjavanja kopa, u svemu prema uslovima institucija nadležnih za upravljanje rudarskim i vodnim zemljištem;

– u okviru zaštite kopa od voda u zaštitnom pojasu predviđeno je otvaranje novih bunara duž istočne i zapadne konture kopa;

– elektroenergetski objekti, objekti i mreže tehničke infrastrukture, površine i objekti za montažu i servisiranje rudarske mehanizacije (montažni plac, radionice, servisi, magacini i skladišta, bunkeri i slično); i privremeni montažni objekti – barake i kontejneri za upravu rudnika i pogonsku administraciju, garderobe i sanitarni uređaji, privremeni smeštaj i ishranu radnika i slično, grupisani su u okviru manjeg broja postojećih i novih lokacija („Rudnički krug”, kontejnerska naselja „Jug” i „Zapad” i „Istok” sa buldozerskom radionicom), koje se uređuju kao površine namenjene tehničkim sistemima kopa i objektima pratećih rudarskih aktivnosti;

– prateće rudarske aktivnosti na ovim lokacijama odvijaće se u sklopu objekata (zgrada i manipulativnih, skladišnih i radnih površina) za održavanje opreme (radionice, magacini, prališta i dr.), objekata za montažu opreme (kranovi, novi montažni plac za transportne i druge tehničke sisteme rudnika), i objekata za smeštaj radnika i upravu (kontejnerska naselja, kantine, portirnice i drugo);

– dispozicija pojedinačnih objekata i uređenih platoa, skladišnih i manipulativnih, uslovljena je tehnološkim zahtevima i potrebnim internim komunikacijama, ali uz neophodno poštovanje sledećih zahteva: rastojanja pojedinačnih zgrada ne smeju biti manja od najnižih kriterijuma za očekivane efekte (rušenje, požar); posebnu pažnju obratiti na bezbednosne pojase između objekata kojima se sprečava širenje požara; i pristup objektima sa saobraćajnica ne sme biti sprečen nadstrešnicama i drugim preprekama;

– u okviru zaštitnog pojasa, u neposrednoj blizini nove trafostanice „Rudnik 3”, formira se lokacija za prikupljanje i privremeno skladištenje opasnog i neopasnog otpada, a uz nju uređuje se prostor za skladištenje rabljenih ulja i maziva;

– s obzirom na privremeno zadržavanje otpada nastalog u tehnološkim procesima u okviru rudarsko – energetske proizvodnje, neophodno je pre uspostavljanja funkcionisanja ovih depoa, usaglasiti rešenje upravljanja otpadom u rudarskom preduzeću sa strateškim i plansko-programskim dokumentima lokalnog i regionalnog značaja, pre svega sa Planom upravljanja otpadom grada Požarevca, naročito u pogledu vremena zadržavanja određene količine i strukture otpada, načina skladištenja i daljeg transporta do mesta konačnog odlaganja;

– prilikom projektovanja, izvođenja i upotrebe privremene lokacije, preduzeti sve standarde, normative i preporuke u vezi sa mogućim uticajem na elemente životne sredine, a pre svega na bezbednost ljudi, zahtevane kod objekata transfer stanica i za trajno skladištenje opasnog i neopasnog otpada;

– s obzirom na to da je obim i verovatna učestalost tehničko-tehnoloških katastrofa najveća kod rudarskih i energetskih objekata koji predstavljaju rizik za životnu sredinu i kod normalnog rada postrojenja, odnosno gde su prisutni rizici od skladištenja, manipulacije i transporta lakozapaljivih, eksplozivnih i otrovnih materija, a pre svega rizici koji proizlaze iz tehnološkog procesa i veličine kapaciteta, neophodno je izvršiti posebne studijske analize uticaja sa aspekta rizika od elementarnih nepogoda; pri tom analize treba izvršiti za scenarije uspostavljene prema tačnoj oceni najverovatnijih kritičnih faza za primenjenu tehnologiju; izvršiti procene rizika za uređaje i opremu;

– obezbediti periodično praćenje stanja kompleksa i okolnih površina u zaštitnom pojasu radi procene uticaja rudarskih aktivnosti;

– zone drugih namena razdvojiti od zona aktivnih rudarskih radova odgovarajućim sigurnosnim odstojanjem i zaštitnim zelenilom;

– vodosnabdevanje rudarsko-energetskog kompleksa i naselja u neposrednom okruženju obezbeđuje se u okviru malih naseljskih sistema koji će u perspektivi biti povezani u regionalni sistem vodosnabdevanja;

– postojeće lokacije pratećih objekata priključene su na naseljske vodovode u Drmnu i Bradarcu; a izgradnja i održavanje ovih vodovodnih sistema, u organizacionom i tehničkom smislu, sprovodi se u okviru radne jedinice TE-KO; naime, u sastavu površinskog kopa „Drmno” nalaze se i spoljni cevovodi sa izvorištima i bunari (po 2 bunara, s tim što se planira otvaranje novih bunara vodovoda „Drmno”, kao i izgradnja odgovarajućeg postrojenja) u selima Drmno i Bradarac, koji spadaju u objekte odvodnjavanja kopa; tehničku celinu čine: i zgrada i dva bazena u selu Bradarac, kao i zgrada i dva bazena u selu Drmno, vodovod II-15 i cevovodi za podzemno i površinsko odvodnjavanje;

– vodosnabdevanje nove lokacije na istočnoj strani kopa predviđeno je priključivanjem na naseljski vodovod u Kličevcu, čija je izgradnja planirana kao jedna od prioritetnih aktivnosti u okviru TE-KO;

– kapacitet vodovodne mreže i hidrante obavezno predvideti i za PP zaštitu;

– na postojećim i planiranim lokacijama (Rudnički krug, kontejnerska naselja „Jug”, „Zapad” i „Istok”) postoji kanalizaciona mreža kojom se prikupljaju otpadne vode i sprovode do postrojenja za prečišćavanje, a iz njega se preko cevnog ispusta ispuštaju u obodni kanal PK „Drmno”; na novoj lokaciji „Istok” predviđa se postavljanje tipskog postrojenja za uklanjanje masti i ulja nakon prethodnog procesa taloženja peska i

– atmosferske vode sa otvorenih površina na pojedinačnim lokacijama prikupljaju se i preko sistema betonskih kanala ispuštaju u recipijente.

– dužina mogućih priključaka na magistralni toplovod, kao i međusobna udaljenost pojedinačnih lokacija, uslovljavaju izgradnju lokacijskih kotlarnica, odnosno, u slučaju pojedinačnih objekata na lokaciji „Rudnički krug” priključivanje na postojeću kotlarnicu; neophodno je ispitati stanje i kapacitet postojeće kotlarnice centralnog grejanja i po potrebi preduzeti aktivnosti na njenoj rekonstrukciji;

– ukoliko se stvore uslovi za uspostavljanje racionalnijeg povezivanja na sistem daljinskog grejanja npr. kroz eventualnu dogradnju magistralne mreže za potrebe snabdevanja rezidenata predvideti odgovarajuće priključivanje pojedinačnih objekata;

– planirana obodna saobraćajnica ima interni karakter i namenjena je za kretanje mehanizacije, nesmetan protok vozila, ljudi i snabdevanja; povezuje lokacije pojedinačnih pratećih objekata i tehničkih sistema, a povezivanjem ove saobraćajnice sa postojećim, javnim i internim, saobraćajnicama duž istočne i južne strane kopa, formira potpuni komunikacijski prsten oko kopa;

– predviđa se izgradnja saobraćajnice punog profila sa dve saobraćajne trake ukupne širine 6,0 m i sa kolovozom od asfalt betona; ukupna dužina saobraćajnice procenjuje se na oko 16,0 km,

ali predviđa se fazno izvođenje ove saobraćajnice do funkcionalnih veza sa internim saobraćajnicama i servisnim saobraćajnicama ispred fronta rudarskih radova; i

– prva faza projektovanja i izgradnje obuhvata oko 3,6 km duž zapadne granice kopa i u potpunosti zadovoljava projektovano napredovanje granice kopa do 2015. godine.

––––––––––––––

7 Obuhvat površina kao što su površinski kop, odlagalište i zona rudarskih i drugih radova u tehnološkom procesu i objekata tehničke infrastrukture menja se sa razvojem eksploatacije. Na Referalnoj karti 6.1.1. prikazane su površine i zone koje odgovaraju stanju rudarskih radova 2022. godine.

8 Prema Uprošćenom rudarskom projektu odlaganja otkrivke V BTO sistemom na unutrašnjem odlagalištu PK “Drmno”, RGF, 2010. godine, na delu starog odlagališta u zoni sela Drmno, gde je došlo do odstupanja od projektovane tehnologije (odlaganje radijalnim radom i formiranjem dubinskog bloka do kote 90 mnm, i visinskog bloka do kote 105 mnm) usled deformacija odloženih masa u zoni ispred i duž odlagališnog fronta, ostvarene kote pri formiranju dubinske etaže odstupaju 10 m od ranije projektovanih.

9 Investiciono – tehnička dokumentacija odsumporavanja dimnih gasova TE “Kostolac B” , Konzorcijum: Mašinski fakultet UB, Rudarsko-geološki fakultet UB, Worley Parson resources & energy, Energoprojekt – Entel, 2008.

10 Prethodna studija opravdanosti sa idejnim projektom izgradnje novog bloka B3 na lokaciji TE „Kostolac B”, Energoprojekt – Entel, 2011. godine

Brisana je ranija tačka 1.4.3. Režim uređenja i korišćenja prostora u delu koji je rezervisan za razvoj PK „Drmno” posle 2022. godine (vidi član 3. Uredbe- 20/2018-3)

1.5. Pravila izgradnje

1.5.1. Površinski kop „Drmno” sa zaštitnim pojasom

Na površinama u granicama područja gde su planirani rudarski radovi ili druge aktivnosti kao posledica izvođenja rudarskih radova nije dozvoljena:

– izgradnja infrastrukturnih sistema (saobraćajnica, energetskih i drugih vodova), osim za tehnološke i druge potrebe u okviru rudarskih aktivnosti i infrastrukturnih koridora u priobalju Dunava (saobraćajni i vodni objekti);

– izgradnja stalnih industrijskih, skladišnih i drugih privrednih objekata i

– izgradnja stalnih objekata za javne namene, objekata domaćinstava i komunalnog uređenja postojećih naselja i drugih trajnih građevinskih objekata.

Izuzetno, izgradnja javnih puteva i drugih saobraćajnica, kanala, električnih vodova visokog napona sa zaštitnim stubovima na eksploatacionom polju, kao i ostalih infrastrukturnih objekata, može se odobriti po prethodno pribavljenoj saglasnosti ministarstva nadležnog za poslove rudarstva i geologije i uz naknadu stvarne štete prouzrokovane izgradnjom ovih objekata privrednom subjektu koji vrši eksploataciju. Pre izdavanja lokacijske dozvole za izgradnju ovih objekata pribavlja se mišljenje privrednog subjekta koji vrši eksploataciju o predloženom pravcu, položaju i ograničenom trajanju eksploatacije ovih objekata na eksploatacionom polju.

Objekti u sklopu pojedinačnih lokacija u zaštitnom pojasu kopa, projektuju se i grade uz poštovanje standarda i normativa propisanih za objekte visokogradnje, sa svim zahtevima zaštite životne i radne sredine, po pravilu kao objekti prizemne spratnosti. S obzirom na njihov privremeni karakter, u zavisnosti od potreba površinske eksploatacije, preporučuje se kontejnerski (modularni) ili neki drugi montažno-demontažni sistem izgradnje. Ukoliko konkretni tehnološki uslovi i predviđeni radni procesi zahtevaju primenu koncepta masivne gradnje, treba težiti primeni jednostavnijih sklopova, spoljašnje i unutrašnje obrade i skromnije stalne opreme.

1.5.2. Izvorište pijaće vode „Kličevac”

Izvorište se nalazi pored istočne granice površinskog kopa „Drmno” na području KO Kličevac (K.P. br. 987). Novo izvorište formira se za potrebe vodosnabdevanja naselja Kličevac i Rečica. Izgradnja objekata vodovodnog sistema „Kličevac”, u skladu sa rezultatima istraživanja sprovedenih u okviru Projekta istraživanja i određivanja zaliha i kapaciteta novog izvorišta („Georad” d.o.o. Drmno, 2010 – 2011. godine), neće biti ugrožena uticajem budućih rudarskih radova. Izvršene su osnovne analize kvaliteta podzemne vode (hemijske i mikrobiološke) i testiranje oba istražna i eksploataciona bunara, primenom step test metode sa tri sniženja i praćenjem povraćaja nivoa podzemnih voda. Istovremeno je osmatran nivo podzemnih voda na mreži pijezometara u zasipu bunara. Utvrđeno je da je vodonosni sloj koji je kaptiran bunarima i pijezometrima, homogenih hidroloških parametara (za moćnost sloja od 50 m dobijen je koeficijent filtracije k=3x10-5 m/s i visina vodenog stuba pre početka crpljenja 170 m, a pri isključenju pumpe povraćaj NPV je gotovo trenutan). Na osnovu dobijenih rezultata, primenom najstrožijih proračunskih kriterijuma, iz aspekta održavanja nivoa podzemnih voda i za računski period od 20 godina dobijen je optimalni kapacitet pojedinačnog bunara Q opt = 10,42 l/s.

Vodosnabdevanjem Kličevca sa novog izvorišta ostvaruje se pouzdano javno snabdevanje higijenski ispravnom vodom za piće i unapređuje se kvalitet života u naselju, što je od posebnog značaja s obzirom na to da je ovo naselje identifikovano kao jedno od najugroženijih na teritoriji grada Požarevca11 a neispravnost je utvrđena na svim analiziranim uzorcima iz individualnih bunara iz kojih se tamošnja domaćinstva snabdevaju. Situacija je još teža, pošto je izdašnost bunara u naselju smanjena, što je moguća posledica odvodnjavanja PK „Drmno”.

Pojedinačni objekti vodosnabdevanja se grade na osnovu odgovarajuće tehničke dokumentacije12 usaglašene sa verifikovanim generalnim projektom vodosnabdevanja opštine Požarevac i to:

– dva istražna i eksploataciona subarteska bunara (početni prečnik bušenja je F 1100 mm, završni F 820 mm, ukupna dubina bušenja je 238 m ) sa ugrađenom bunarskom PVC ojačanom konstrukcijom ukupne dužine (230+1) m prečnika F 330/300 mm, taložnikom na dubini od 220 do 230 m i filterom od perforirana PVC cevi na dubini od 184 do 220 m i ugrađenom pijezometarskom konstrukcijom u zasipu bunara; svaki od bunara ima izdašnost 10 l/s;

– ugrađena potapajuća pumpa od 18,5 MW, sa usisom na koti 99 m i potisnim cevovodom od 4’’;

– manji rezervoar za mešanje vode iz dva bunara i za hlorisanje na koti izvorišta (126 mnm);

– manji objekat hidrostanice sa ugrađenim hidroforskim postrojenjem koje će hlorisanu vodu da distribuira u sistem i do kontrarezervoara (dve pumpe za povećanje pritiska);

– rezervoar 2 x 200 m³ sa zatvaračnicom na k.p. br. 3333, 3336, 3340, 3341 i 3342 (sve KO Kličevac) i

– glavni potisno-distributivni cevovod (primari F 200 ) i sekundarni razvodni cevovod kroz naselje Kličevac i do lokacije „Istok” u zaštitnom pojasu PK „Drmno” položeni u odgovarajućem rovu uz saobraćajnice i sa potrebnim brojem šahtova odgovarajućih dimenzija i ugrađenim anker blokovima.

Svi objekti moraju biti izvedeni u skladu sa uslovima nadležnog javnog komunalnog preduzeća. Zona oko vodozahvatnog objekta mora biti propisno ograđena i oko nje uređen pojas izolacionog zelenila.

Preporučuje se izrada Elaborata o zonama sanitarne zaštite izvorišta. Površine i prostorno pružanje zona sanitarne zaštite izvorišta mora biti obeleženo i postavljeni odgovarajući znaci upozorenja, ukoliko zone budu utvrđene od nadležnih organa na zakonom propisani način, a sve u skladu sa Pravilnikom o načinu određivanja i održavanja zona sanitarne zaštite izvorišta vodosnabdevanja („Službeni glasnik RS”, broj 92/08). Posebnu pažnju obratiti na prostiranje zone sanitarne zaštite prema lokaciji mesnog groblja. Sve saobraćajnice u sanitarnoj zoni moraju imati odgovarajući kanal za odvodnjavanje, a njihovu eventualnu rekonstrukciju u tom smislu, izvoditi u pojasu nepotpune eksproprijacije. Dosledno sprovoditi ograničenja koja su propisana Pravilnikom, a u zoni III ne mogu se graditi ili upotrebljavati objekti i postrojenja, koristiti zemljište ili vršiti druge delatnosti, ako to ugrožava zdravstvenu ispravnost vode na izvorištu. Preporučuje se da se u obodnim delovima zaštitne zone uspostavi zeleni tampon odgovarajućom sadnjom za proizvodnju biomase.

––––––––––––––

11 Generalni razvojni plan vodosnabdevanja opštine Požarevac, Institut za vodoprivredu „Jaroslav Černi”,Beograd, 2007. godine

12 Glavni projekt vodosnabdevanja mesta Kličevac kod Kostolac, Institut „Kirilo Savić” Beograd, 2011. godine

1.6. Mere energetske efikasnosti i zaštite životne sredine

1.6.1. Energetska efikasnost

Energetski efikasna eksploatacije uglja sa pratećim delatnostima na PK „Drmno” predstavlja pravo i obavezu nosioca prava eksploatacije u vezi sa racionalnom i efikasnom upotrebom energije. Sprovodi se kroz mere i EE aktivnosti u okviru uspostavljanja sistema energetskog menadžmenta i minimalnih zahteva energetske efikasnosti postrojenja, opreme i zgrada, na osnovu ciljeva u oblasti racionalne i efikasne upotrebe energije u sektoru proizvodnje u širem smislu, s tim što se u ovom slučaju, mere specifično odnose i na oblast prenošenja, distribucije i potrošnje energije.

Površinski kop „Drmno” će imati pet jalovinskih sistema, jedan sistem na otkopavanju humusa, dva ugljena sistema, odnosno, dva paralelna radilišna sistema koja su vezana za zbirni transporter. Pravilni izbor osnovne opreme i definisanje radnih površina i radijusa, od najvećeg je značaja za postizanje energetske efikasnosti. Postrojenja, uređaji i mašine, moraju biti izgrađeni, montirani, periodično remontovani, održavani i usavršavani tako da sigurnost i efektivnost u radu bude obezbeđena tokom celog eksploatacionog perioda.

Objekti za snabdevanje energijom moraju da omoguće dovoljan dotok električne energije iz sistema ka opremi površinskog kopa „Drmno” preko razvodnih postrojenja. Uslov koji mora da se postigne je da instalisana snaga u razvodnim postrojenjima bude veća od potrebne jednovremene prividne snage celokupne opreme kopa, ali u meri koja je opravdana sa aspekta efikasnog rada sistema. Iz ovoga je proizašla potreba uvođenja dve nove transformatorske jedinice 110/6 kV snage po 16 MVA, koje će biti deo razvodnog postrojenja „Rudnik 3” na istočnoj strani kopa. Na zapadnoj strani kopa instalisaće se jedna transformatorska jedinica 35/6 kV, 6,3 MVA, koja će imati oznaku „MO2”, a napajaće se iz odvodne ćelije postrojenja „MO1”.

Ukupna instalisana snaga transformatorskih jedinica na istočnoj strani kopa je (64 MVA), i to:

– „Rudnik 1” , 110/6 kV , 2x16 MVA = 32 MVA, i

– „Rudnik 3” , 110/6 kV , 2x16 MVA = 32 MVA.

Rezerva u instalisanoj snazi koja je raspoloživa na istočnoj strani kopa iznosi 3,5 MVA.

Na zapadnom delu kopa potrebna instalirana snaga trafostanica je 28,1 MVA, a ukupna instalirana snaga transformatorskih jedinica na zapadnoj strani kopa je 28,6 MVA i to:

– „Rudnik 2”,110/6 kV , 1 x 16 MVA = 16 MVA,

– „MO1”, 35/6 kV, 1 x 6,3 MVA = 6,3 MVA, i

– „MO2”, 35/6 kV, 1 x 6,3 MVA = 6,3 MVA

Rezerva u instalisanoj snazi koja je raspoloživa na zapadnoj strani kopa iznosi 0,5 MVA.

U okviru snabdevanja kopa energijom, pored nadzemne kablovske 6 kV mreže i trafo stanica 6/0.4 kV, nalaze se i dalekovodi naponskog nivoa 110 kV:

– dalekovod br. 1196 Veliko Gradište – „Rudnik 1”, dužina 22,9 km,

– dalekovod br. 1128/1, TE „Kostolac A” – TS „Rudnik 1”, dužina 12,074 km,

– dalekovod br. 1128/2, TS „Rudnik 1” – TS „Rudnik 2”, dužina 6,735 km,

– dalekovod br. 1160 TS „Rudnik 2” – RP „Drmno”, dužine 2,572 km, i

– dalekovod br. 1159 RP „Drmno” - TE „Kostolac A”, dužine 9,9 km.

Inovirano idejno rešenje snabdevanja električnom energijom PK „Drmno” do kraja veka eksploatacije zasnovano je na optimizaciji raspoloživih transformacijskih jedinica, s obzirom na dispoziju i instalisane kapacitete.

U cilju efikasne primene projektovanih mera energetske efikasnosti, odnosno permanentnih EE aktivnosti na PK „Drmno”, neophodno je uvođenje sistema energetskog menadžmenta u organizacionu strukturu rudarskog preduzeća.

U eksploatacionom radu kopa nužno je nastaviti merenje, beleženje i analiziranje energetske potrošnje, uključujući izračunavanje ključnih vrednosti, detaljnije analize i sagledavanje mogućnosti primene novih EE aktivnosti. U tom smislu preporučuju se periodične provere i inoviranje projekata elektrosnabdevanja kopa.

Kod rekonstrukcije ili izgradnje pojedinačnih pratećih objekata primeniti sve dostupne mere energetske efikasnosti, kao što su: povećanje termoizolacionih svojstava zidova i staklenih površina, zagrevanje i hlađenje prostora u zavisnosti od namene i tehnoloških zahteva, odnosno, u meri u kojoj to zahteva radni proces, opremanje aparatima i uređajima odgovarajuće energetske klase i drugo.

1.6.2. Zaštita životne sredine

Površinski kop „Drmno” izaziva značajnu degradaciju prostora, koja obuhvata zauzimanje poljoprivrednog zemljišta, zagađivanje vazduha suspendovanim česticama (mineralnom prašinom) i lebdećom prašinom; kontaminacija i pogoršanje strukture gornjeg sloja zemljišta; izmene pejzažnih karakteristika; spuštanje nivoa podzemnih voda; vodonosni sloj u podini uglja izložen je potencijalnoj infiltraciji zagađujućih materija; buka u radnoj sredini; i drugo. U vezi sa tim predviđaju se sledeće tehničko-tehnološke mere zaštite:

– realizovati selektivno otkopavanje i odlaganje povlatnih slojeva;

– primeniti postupak orošavanja vodom aktivnih rudarskih površina – orošavanje i kvašenje vodom pomoću namenskih vozila – autocisterni, sa opremom za orošavanje;

– primeniti mokri (orošavanja vodom) ili suvi postupak za sprečavanja emitovanja prašine na presipnim mestima u sistemu transportera sa trakom;

– primeniti mere zaštite režima i kvaliteta podzemnih i površinskih voda i zemljišta – u kopu i u okolini;

– između površinskog kopa i naseljenih mesta postaviti barijere ili izgraditi vetrozaštitne pojaseve radi smanjenja buke i razvejavanja suspendovanih čestica.

– izvršiti revitalizaciju/remedijaciju, agrotehničku i biološku rekultivaciju degradiranih prostora (delovi površinskog kopa u kojima je završena eksploatacija, spoljna i unutrašnja odlagališta, i drugo);

– primeniti mere zaštite podzemnih voda i zemljišta na deponiji gipsa i deponiji pepela i šljake radi sprečavanja prodiranja procednih voda (adekvatno tehničko opremanje i oblaganje hidroizolacionim materijalom);

– izvršiti recirkulaciju procedne vode sa deponije pepela i šljake, i atmosferske vode preko drenažnog sistema, prelivnih cevi i bazena u bager stanicu termoelektrane i korišćenje za pripremu i transport hidromešavine ili za prskanje deponije;

– projektovati sistem za zaštitu deponija od eolske erozije u skladu sa najvišim mogućim standardima i obezbediti kontrolu njegovog adekvatnog funkcionisanja tokom eksploatacije;

– predvideti odgovarajuću zaštitu i remedijaciju deponija kroz projektnu dokumentaciju u cilju zaštite okoline;

– izraditi projekte rekultivacije za svaku od eksploatacionih kaseta deponije po njenom faznom ili konačnom napuštanju kao i projekat formiranja zaštitnog zelenog pojasa oko deponije pepela;

– skladište za privremeno skladištenje industrijskog opasnog i neopasnog otpada formirati uz preduzimanje svih propisanih mera zaštite životne sredine;

– skladište za privremeno skladištenje rabljenih ulja i maziva formirati uz preduzimanje svih propisanih mera zaštite životne sredine, a naročito obratiti pažnju na zaštitu zemljišta i podzemnih voda;

– razmotriti mogućnost korišćenja pepela i šljake u cementnoj industriji, industriji betona i putogradnji i drugo i

– obezbediti kosine kopa u zoni arheološkog nalazišta Viminacijum.

Opšte mere zaštite za kontrolu i upravljanje imisijama i emisijama obuhvataju uvođenje sistema monitoringa (uz izradu odgovarajućih Programa praćenja uticaja na životnu sredinu):

– podzemnih voda (uključujući akvifere šireg vodonosnog područja) i potencijalnih toksičnih materija, naročito u neposrednoj blizini potencijalnih izvora zagađenja (deponija i drugo);

– površinskih (Mlava i pritoke, akumulacije vode na dnu površinskih kopova) i podzemnih voda koje se odvode iz rudnika;

– kvaliteta otpadnih voda;

– kvaliteta zemljišta, korišćenja i rehabilitacije zemljišta;

– kvaliteta vazduha (emisije): čestica prašine, SO2, NOh i CO;

– čvrstog otpada; i

– nivoa buke.

Treba predvideti organizacione i operativne postupke u slučaju prekoračenja dozvoljenih vrednosti parametara uticaja. Pored toga, najmanje dva puta godišnje, potrebno je vršiti periodična ispitivanja radne sredine na ugroženim radnim mestima.

1.7. Prioritetne aktivnosti

S obzirom na strateški značaj održivog i ekološki unapređenog funkcionisanja i daljeg razvoja termoenergetskih kapaciteta, eksploatacija uglja na jedinom aktivnom površinskom kopu u Kostolačkom ugljenom basenu, PK „Drmno” značajno će se intenzivirati u narednom periodu. Uvode se novi procesi, a na postojećim tehnološkim procesima obim radova se povećava. U tom smislu utvrđuju se kao prioritetne sledeće aktivnosti u prvom planskom periodu do 2015. godine:

– na lokaciji, oko 2600 m duž puta Drmno – Kličevac udaljenoj od „Rudničkog kruga”, završetak izgradnje buldozerske radionice površine od oko 900 m² sa 10 kanala za popravku i servisiranje teške mehanizacije, radnih mašina i terenskih vozila, kompresorskom radionicom sa razvodom, dva spoljna kanala za manje opravke i dve natkrivene rampe za pranje mašina i vozila, opremanje mosnim kranom nosivosti 25 t i separatorom za prikupljanje ulja i masti, kao i izrada manjeg kontejnerskog naselja u blizini buldozerske radionice, poput postojećeg kontejnerskog naselja na zapadnoj ivici kopa, sa 10 objekata koji se formiraju od tipskih, međusobno spojenih, prefabrikovanih kontejnera (garderobere za radnike, nekoliko kontejnera na nadzorno tehničko osoblje i restoran za ishranu radnika, kontejneri za smeštaj radnika i drugo);

– izgradnja nove elektro-radionice na montažnom placu (u okviru lokacije „Rudnički krug”) i proširenje magacinskih prostora;

– izgradnja dela prve deonice obodne servisne saobraćajnice, u skladu sa dinamikom realizacije eksploatacije na površinskom kopu;

– izgradnja skladišta za privremeno skladištenje rabljenih ulja i maziva neposredno uz lokaciju „Rudnički krug”;

– izgradnja skladišta za privremeno skladištenje industrijskog opasnog i neopasnog otpada, uz lokaciju TS „Rudnik 1”;

– na delu unutrašnjeg odlagališta formiranje kaseta deponije gipsa;

– uspostavljanje pune funkcije sistema za otkopavanje humusa;

– izgradnja trafo stanice „Rudnik 3”, 110/6/6 kV, 2x16/8/8 MVA i delova dalekovoda;

– izrada određenih linija bunara i gravitacionih cevovoda lociranih pored projektovanih baraža bunara; etažnih i drenažnih kanala, kao i vodosabirnika u radnom području površinskog kopa koji će se pomerati sa napredovanjem radova; glavna pumpna stanica se locira uvek uz glavni vodosabirnik i sa napredovanjem fronta radova prati pomeranje vodosabirnika;

– izrada prve etape vodonepropusnog ekrana dužine 1500 m;

– otpočinjanje prethodnih i pripremnih radova za izmeštanje korita Dunavca i, eventualno, crpne stanice;

– kompletiranje prve etape izgradnje, dužine oko 6,5 km, obodne servisne saobraćajnice za planiranu eksploataciju kopa do 2017. godine i otpočinjanje daljeg nastavka izgradnje (istočna veza);

– obezbeđenje svih potrebnih tehničkih i tehnoloških elemenata za postizanje eksploatacionog kapaciteta PK „Drmno” od 12×106 tona uglja godišnje, kao preduslov za uspostavljanje funkcionisanja novog bloka B3 i

– priprema i uređenje, u okviru unutrašnjeg odlagališta kopa, potrebnih deponijskih prostora za odlaganje pepela, šljake i gipsa kao otpadnih produkata rada novog bloka, kao i koridora za njihov transport i drugo.

1.8. Smernice za sprovođenje planskog dokumenta

Planska rešenja, smernice i preporuke, kao i pravila izgradnje i pravila uređenja prostora za prostornu celinu, sprovode se neposredno, prilikom izdavanja informacije o lokaciji, kao izvod iz planske dokumentacije za potrebe formiranja zahteva za utvrđivanje javnog interesa i dalju razradu u posebnim delovima rudarske tehničke dokumentacije.

Na površinama u prostornoj celini „Površinski kop do 2022. godine” menja se postojeća katastarska parcelacija radi formiranja novih parcela na javnom zemljištu u skladu sa uspostavljenim režimom korišćenja, promenom namene i katastarske kulture. Nove katastarske parcele se formiraju prema utvrđenim pravilima i uvode u evidenciju nepokretnosti na osnovu validnog i ažuriranog katastarskog plana i projekta geodetskog obeležavanja, a prema overenom projektu parcelacije.

Izmenama i dopunama Prostornog plana utvrdiće se pravila izgradnje i pravila uređenja prostora za područje u priobalju Dunava, u cilju usaglašavanja prostorno-planskih mera i tehničkih rešenja za važne vodne i saobraćajne objekte i uspostavljanje konačne regulacije rudarskih i drugih javnih površina i objekata u vezi sa:

– potrebom rekonstrukcije, dograđivanja ili dopune Sistema zaštite priobalja i otklanjanja negativnog uticaja akumulacionog jezera HE „Đerdap”;

– izgradnjom deonice novog saobraćajnog koridora na desnoj obali Dunava od Šalinca (grad Smederevo) do Rama (opština Veliko Gradište) čime bi se povezala naselja i dobio jedinstven koridor duž desne obale Dunava od Beograda do Negotina i

– razvojem izletničkog, rekreativnog i turističkog korišćenja područja (veza sa osnovnom trasom trans-evropske biciklističke rute, Arheološki park „Viminacijum” i drugo) .

2. Koridor tračnog transporta za ugalj PK „Drmno” Termoelektrana „Kostolac A”

2.1. Uvodne napomene

Osnovnom koncepcijom eksploatacije uglja u Kostolačkom basenu predviđeno je da se u narednom periodu snabdevanje potrebnim količinama uglja, obezbedi iz površinskog kopa „Drmno”.

Obezbeđenje potrebnih količina uglja za TE „Kostolac A” izvršiće se preusmeravanjem određenih količina uglja sa PK „Drmno”, koje će biti preuzete sa ugljenog transportnog sistema koji povezuje kop „Drmno” sa drobilanom „Drmno”. Trasa tračnog transportera vodi od „Razdelnog bunkera” u kompleksu TE „Kostolac B” do TE „Kostolac A”.

Osnovnom koncepcijom i definisanom tehnologijom rada transportnog sistema obezbeđena su pouzdana tehnička rešenja za regularan rad, odnosno, redovno snabdevanje ugljem za obe termoelektrane. Osnovnom koncepcijom i dispozicijom ključnih objekata transportnog sistema obezbeđeno je da se zadrže postojeće funkcije i oprema u objektima prijema i prerade uglja u obe termoelektrane.

U celom sistemu veznog transportnog sistema ključna funkcija je vezana za rad kompleksa za preuzimanje uglja sa PK „Drmno”, imajući u vidu da se u jednoj tehnološkoj tački vrši distribucija uglja za rad dve termoelektrane.

Trasa transportera ne ugrožava ni jednu od postojećih funkcija saobraćajnica sa kojima se ukršta. Sva ukrštanja obezbeđuju nesmetan rad transportera i regularno korišćenje saobraćajnica.

Tehnološki proces obrade uglja zahteva izgradnju pepelovoda koji vodi od TE „Kostolac A” do PK „Ćirikovac”. Trasa pepelovoda se delimično vodi zajedničkim koridorom paralelno sa trasom transportera za ugalj, da bi zatim nastavila ka PK „Ćirikovac”.

Koridor transportera se pruža po ravnom ili blago zatalasanom terenu, od reke Mlave ka Kostolcu i TE „Kostolac A”, koji je u nagibu od 3° – 5° i to preko materijala koji su ocenjeni kao uslovno povoljni i povoljni za izvođenje nasipa. Teren se sastoji od aluvijalnih nanosa sa zonama uglja, lesa i gline u podini. S obzirom da ova vrsta objekta u najvećem delu malo opterećuje podlogu i imajući u vidu da je trasa položena u nasipu, delovi terena kojima se trase vode nisu problematični i nisu posebno geotehnički ispitivani.

2.2. Prostorni obuhvat koridora

Područje pripada katastarskim opštinama KO Kostolac Grad KO Kostolac Selo i KO Drmno.

U KO Kostolac grad preseca kp.br 1640/1

U KO Kostolac Selo obuhvata cele kp.br.1921, 1920, 1922, 2455, 1930, 1928, 1929, 1928, 1931, 2443, 2441, cele 2273, 2275,2277, 2278, 2279, 2280 cele 2359, 2357, 2356 i delove 2440, 3437, 2436, 2435/2, 2419, 2405, 2406, 2407, 2412, 2413, 2414, 2415, 2417, 2418, 2421, 2423, 2422 deo 2420, 2424, 2427, 2358, i deo puta 2685 i 2361.

U KO Drmno obuhvata cele kp 2005/9, 2005/11, 2005/12, 2005/13, 2005/14, 2005/15, 2005/16, 2005/17, 2005/18, 1980, 1981, 1985, 1986, 1979, 1977, 1976, 1974, preseca kanal i nastavlja na 1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1949, 1959, 1958, 1957, 1956/1, 1915,1918, 1919, 1920, 1921, 1922, 1886, 1890, 1889, 1888, 1887, 1885, 1884, 1883, 1882, 1876, 1875, 1874, 1873, 569, 570, 571, 568, 563, 562, 561/1, 558, 551, 572, 567, 566, 565, 554, 560/1, 560/2, 561/2, 559.

2.3. Planirana namena i način korišćenja zemljišta

2.3.1. Položaj transportne trake i pratećih objekata

Osnovni elementi transportnog sistema koji povezuje površinski kop „Drmno” i TE „Kostolac A” su sledeći:

– objekat preuzimanja uglja sa površinskog kopa „Drmno”;

– trasa transportera sa pripadajućom infrastrukturom i

– objekat predaje uglja u termoelektrani „Kostolac A”.

Preuzimanje uglja sa površinskog kopa „Drmno”

Preuzimanje rovnog uglja sa površinskog kopa „Drmno” se vrši u objektu „Raspodelnog bunkera”, koji se nalazi na trasi transportera UZ-4, kojim se ugalj dopremao do drobilane „Drmno” i predstavlja početnu tačku predmetnog transportnog sistema. Pogonska stanica UZ-4 se pomera unazad i podiže da bi se obezbedilo presipno mesto za novi transporter UZ-4.1, kojim se ugalj uvodi u objekat „Raspodelnog bunkera”.

„Raspodelni bunker” treba da obezbedi nesmetani protok potrebnih količina uglja prema termoelektranama „Kostolac A” i „Kostolac B”. Odbojnom klapnom transportera UZ-4.1 reguliše se dinamika i kapacitet punjenja linija za obe termoelektrane.

Kompleks preuzimanja uglja sa površinskog kopa „Drmno” čine:

– raspodelni bunker – dimenzija 8,0 h 18,0 m, visine 20,0 m;

– prijemni bunker - dimenzija 10,0 h 89,0 m, visine 20,0 m, na udaljenosti 45,0 m od raspodelnog bunkera;

– transporteri za povezivanje istovarnih stanica i raspodelnih bunkera; i

– objekat elektro postrojenja jake i slabe struje.

Sistem transportera

Trasa transportnog sistema, ukupne dužine 3.980 m i širine 10 m, sastoji se od četiri deonice, od kojih svaka pripada odgovarajućem transporteru sa trakom – T1, T2, T3 i T4. Sekcije su definisane repernim tačkama, koje predstavljaju presečne tačke podužnih osa transportera sa trakom (grafički prilog br.1). Tehnički elementi transportera dati SU u sledećoj tabeli:

Tabela 2.1: Koordinate repernih tačaka

Trasa transportera je definisana tako da omogući optimalne uslove izgradnje i eksploatacije transportnog sistema u funkciji: ukupne dužine transportnog sistema; konfiguracije terena; uslova zaštite okoline; uslova eksproprijacije zemljišta; vremena izgradnje i uslova i troškova održavanja sistema.

Trasa transportera T1 definisana je repernim tačkama „A” i „B”. Početak trase je u „Raspodelnom bunkeru” i prati postojeću konfiguraciju terena. U jednom delu trasa ide uz ogradu TE „Kostolac B”, pored puta za Drmno na rastojanju od oko 60 m. Na ovoj deonici trasa prelazi preko lokalnog seoskog puta. Ukrštanje je regulisano izgradnjom nadvožnjaka za seoski put. Dužina trase transportera T1 iznosi 717,67 m.

Trasa transportera T2 definisana je repernim tačkama „B” i „C”. Od reperne tačke „B” trasa ide po terenu u dužini od oko 42,0 m, a potom ulazi u usek dužine oko 70,0 m. Usek je projektovan da bi se obezbedila mogućnost prolaska transportera ispod puta Stari Kostolac – Drmno. Ukrštanje je regulisano na taj način što je u zoni ukrštanja predviđen podvožnjak za transporter T2. U zoni ukrštanja predviđen je betonski propust ispod postojećeg puta (propust N-1). Potom trasa nastavlja da prati konfiguraciju terena. Na dužini od oko 70 m pre krune obodnog nasipa reke Mlave trasa se nasipa u dužini oko 50 m radi postizanja potrebne nivelete za ulazak na čelični most M-3, dužine oko 80 m. Po prelasku reke Mlave, nakon 30 m, izgrađen je nasip (naper) da bi se trasa pravilno uvela na niveletu pogonske stanice transportera T2, na koti od 85 m. U delu napera trasa prelazi preko lokalnog puta, koji je regulisan čeličnim mostom M-2, dužine oko 15 m. Dužina trase transportera T2 iznosi 1.347,20 m.

Trasa transportera T3 definisana je repernim tačkama „C” i „D” i prati postojeću konfiguraciju terena. U početnom delu trase, na 40 m od tačke „C” projektovan je betonski propust za traku, kojim se prolazi ispod lokalnog seoskog puta. Sledeće ukrštanje sa seoskim putem je na 650 m i regulisano je takođe betonskim propustom za transportnu traku. Na dalje, trasa se penje uz teren kako bi dostigla plato pogonske stanice na koti 126,50 m. Dužina trase transportera T3 iznosi 1.098,50 m.

Trasa transportera T4 definisana je repernim tačkama „D” i „E”. Trasa je u konstantnom padu do kraja deonice gde se ukršta sa železničkim kolosekom, DP II reda za PK „Drmno” (u planu je njegova prekategorizacija) i delom industrijskog kruga fabrike „PRIM”. Na ovoj deonici projektovan je most M-4 dužine 154 m kojim se trasa završava na platformi za istresanje uglja u postojećem objektu istovarnog bunkera Drobilane TE „Kostolac A”, na koti 95,50 m. Dužina trase transportera T3 iznosi 814,50 m.

Paralelno trasi tračnog transportera predviđena je izgradnja pepelovoda za odvođenje pepela iz TE „Kostolac A” do kaseta za odlaganje pepela na prostoru unutrašnjeg odlagališta površinskog kopa „Ćirikovac”.

Podsistem transporta pepela tj. guste hidromešavine ili paste, od termoelektrane do deponije definiše se u zajedničkom koridoru sa tračnim transporterom.

Cevovodi se vode na visokim nosačima i prate trasu tračnog transportera sa severne strane sve do nadvožnjaka, da bi nakon toga prešli na drugu stranu i spojili se sa pepelovodom koji vodi od TE „Kostolac B” do odlagališta „Ćirikovac”.

Tehnološki proces obrade uglja u TE „Kostolac B” i produkti procesa odsumporavanja zahtevaju transport materijala sistemom cevovoda do deponije „Ćirikovac”. Pepelovod se iz TEKO „B” jednim svojim delom vodi sa severne strane tračnog transportera, da bi se na određenom mestu spojio sa pepelovodom iz TE „Kostolac A”, ukrstio sa trasom tračnog transportera i nastavio u zajedničkom koridoru do deponije na odlagalištu „Ćirikovac”.

Objekti za prijem uglja u TE „Kostolac A”

Predaja uglja u TE „Kostolac A” vrši se na poziciji „Prijemni bunker”. Objekti prijema uglja su istovarni bunker i drobilana. Predaja uglja vrši se sa transportera T4 u postojeći „Istovarni bunker” drobilane TE „Kostolac A” kapaciteta 2h150 t, čiji kapacitet iznosi 600 t/h, po jednoj tehnološkoj liniji.

Ne predviđa se izgradnja novih pomoćnih objekata, već zadržavanje i eksploatacija postojećih.

2.4. Pravila uređenja

Obuhvat koridora tračnog transporta uglja je definisan do ulaska u kompleks Termoelektrane odakle uspostavlja svoju regulaciju kao na referalnoj karti br. 6.2.2. „Osnovi za parcelaciju i pribavljanje zemljišta”.

Na delu zajedničkog vođenja trase tračnog transportera i pepelovoda nalazi se i servisna saobraćajnica koja će služiti oba podsistema i zajedno sa njima činiti jedinstveni koridor.

Trasa tračnog transportera predstavlja pojas od 10-14 m koja je definisan odgovarajućim analitičko geodetskim elementima prikazanim u tabeli br. 1. i na referalnoj karti br. 6.2.1. „Planirana namena površina”.

Linija obuhvata (koridora tračnog transporta uglja) je određena popisom pripadajućih katastarskih parcela. Obuhvat počinje od prijemnog bunkera u KO Kostolac Grad presecajući kp.br 1640/1 KO Kostolac Selo prema u tačkama od 1-9 u tabeli br.1. Obuhvatajući kp.br.1921, 1920, 1922, 2455, 1930, 1928, 1929, 1928, 1931, 2443, 2441, preseca 2440, 3437, 2436, 2435/2, 2419, nastavlja obuhvatajući 2405, 2406, 2407, 2412, 2413, 2414, 2415, 2417, 2418, 2421, 2423, 2422 presecajući 2420, 2424, 2427, 2358, i put 2685 obuhvata celu 2359, 2357, 2356 preseca put 2361 i obuhvata 2273, 2275,2277, 2278, 2279, 2280 do starog korita reke Mlave, a onda ulazi u KO Drmno obuhvatajući 2005/9, 2005/11, 2005/12, 2005/13, 2005/14, 2005/15, 2005/16, 2005/17, 2005/18 do reke Mlave. Linija nastavlja obuhvatajući 1980, 1981, 1985, 1986, 1979, 1977, 1976, 1974, preseca kanal i nastavlja na 1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1949, 1959, 1958, 1957, 1956/1, 1915,1918, 1919, 1920, 1921, 1922, 1886, 1890, 1889, 1888, 1887, 1885, 1884, 1883, 1882, 1876, 1875, 1874, 1873, 569, 570, 571, 568, 563, 562, 561/1, 558, 551, 572, 567, 566, 565, 554, 560/1, 560/2, 561/2, 559, kada prelazi Ulicu Kralja Petra u ulazi u kompleks Termoelektrane i nastavlja definisanim tačkama od 18-23.

Tabela 2.2: Koordinate obuhvata trase tračnog transportera

KOORDINATE TAČAKA KORIDORA

Broj tačke

Koordinate

Broj tačke

Koordinate

T

Y [ m ]

X [ m ]

T

Y [ m ]

X [ m ]

1

7514466.72

4953078.91

13

7516129.63

4952515.64

2

7514466.56

4953089.28

14

7516349.85

4952644.04

3

7514466.28

4953106.10

15

7516345.61

4952653.19

4

7515113.47

4952913.82

16

7516431.46

4952696.01

5

7515119.40

4952922.27

17

7516427.29

4952705.21

6

7515149.34

4952941.95

18

7517196.11

4953182.99

7

7515510.69

4952753.99

19

7517189.89

4953190.89

8

7515514.42

4952763.27

20

7517265.24

4953227.02

9

7515529.30

4952776.48

21

7517263.12

4953237.52

10

7516031.54

4952544.35

22

7517925.60

4953125.18

11

7516035.27

4952553.62

23

7517937.08

4953113.74

12

7516130.67

4952504.45

2.4.1. Osnovi parcelacije, preparcelacije i ispravke granice parcela za pribavljanje zemljišta

Ovim dokumentom definišu se se opšta pravila i uslovi parcelacije, regulacije i izgradnje, kojima se okvirno određuje veličina, oblik i površina građevinske parcele koja se formira, način uređenja građevinskih parcela, regulacione linije i pravila izgradnje.

Pravila važe za izgradnju predmetnog objekata, zamenu, dogradnju i rekonstrukciju, što znači da se prilikom dogradnje i rekonstrukcije treba poštovati urbanističko-regulacioni parametri definisani na referalnoj karti br. 6.2.2. „Osnovi za parcelaciju i pribavljanje zemljišta” (1:2500).

Javni interes za pribavljanje zemljišta može se utvrditi po osnovu:

– eksproprijacije,

– administrativnog prenosa ili

– nepotpune eksproprijacije (prava službenosti).

Projektom preparcelacije čiji je sastavni deo i Projekat geodetskog obeležavanja će se precizno definisati građevinska parcela za tračni transport uglja i servisne saobraćajnice i drugih infrastrukturnih sistema.

Napomena: U slučaju neslaganja gore navedenih brojeva katastarskih parcela, važi granica utvrđena referalnoj karti br. 6.2.2. „Osnovi za parcelaciju i pribavljanje zemljišta” (1:2500).

Granica koridora tračnog transporta za ugalj je određena koordinatama graničnih tačaka koje su prikazane u sledećoj tabeli kao i na referalnoj karti.

2.4.2. Uslovi za ukrštanje sa ostalom infrastrukturom

Ukrštanja sa drumskim saobraćajnicama

Na prostoru koridora tračnog transportera predviđen

je servisni put, koji se pruža celom dužinom transportera i ima funkciju protivpožarnog puta. Generalna pozicija saobraćajnice je:

– u zoni transportera T1 – sa leve strane transportne trake;

– u zoni transportera T2 – sa desne strane transportne trake do obodnog kanala reke Mlave i

– u zoni transportera T3 i T4 – sa desne strane transportne trake.

Trasa saobraćajnice se vodi paralelno trasi transportne trake na osovinskom rastojanju od 4,0-6,0 m. Širina saobraćajnice je 4,0 m, dok širina poprečnog preseka planuma iznosi prosečno 10,0 m u nasipu i 12,0 m u useku.

Transporter se ukršta sa dva lokalna puta na sledeći način:

– sa opštinskim putem Kostolac – Stari Kostolac mostovskom konstrukcijom i

– sa opštinskim putem Stari Kostolac – selo Drmno sandučastim propustom ispod puta uz prethodno izgrađenu privremenu devijaciju postojećeg puta.

Na ukrštanju tračnog transportera i puta Kostolac – Stari Kostolac, koji se izvodi mostovskom konstrukcijom, kao i kod ukrštanja sa drugim javnim i servisnim saobraćajnicama, ispoštovati visinu od 4,5 m od površine kolovoza do donje ivice konstrukcije transportera.

Ukrštanje sa trasom pepelovoda

Trasa pepelovoda iz TE „Kostolac B” se vodi paralelno sa trasom tračnog transportera na međusobnom rastojanju od oko 15 m. Na oko 35 m pre mosta preko reke Mlave, konstrukcija pepelovoda se vodi preko postojećeg mosta, pri čemu je potrebna rekonstrukcija određenih segmenata mostovske konstrukcije.

Nakon prelaska reke Mlave trasa pepelovoda napušta konstrukciju mosta i spaja se sa trasom pepelovoda koji vodi iz TE „Kostolac A” i koji trasu tračnog transportera prelazi ispod tračnog transportera tj. ispod postojećeg mosta M-3.

Nakon prelaska tračnog transportera pepelovodi se vode zajedničkom konstrukcijom na stubovima prema Kaseti 1 na deponiji „Ćirikovac”.

Snabdevanje električnom energijom

Snabdevanje električnom energijom transportnog sistema vrši se na sledeći način:

– iz TS „Drobilana” u TE „Kostolac B” napaja se elektro postrojenje transportnog sistema koje obezbeđuje električnu energiju kompleksu za preuzimanje uglja sa PK „Drmno” i transporteru T1;

– iz TS „Rudnik” napajaju se električnom energijom transporteri T2, T3i T4 i

– iz TS „Drobilana” u TE „Kostolac A” napajaju se električnom energijom drobilice UD-1 i UD-2 projektovane u drobilani TE „Kostolac A”.

Ukrštanja sa električnim vodovima

Vodovi napona 110 kV i 400 kV se izdižu na dovoljnu visinu iznad transportne trake i puta, uz mehaničko i električno pojačavanje u skladu sa propisima, a trasa transportne trake se prilagođava postojećem rasporedu stubova dalekovoda. Trase visokonaponskih dalekovoda predstavljaju uslovno povoljne površine za prolazak, s tim da paralelno pružanje trase transportne trake i trase dalekovoda predstavlja veće ograničenje od poprečnog ukrštanja trasa.

Ukrštanja sa trasom industrijskog koloseka

Trasa tračnog transportera se ukršta sa trasom planiranog industrijskog koloseka u km: 14+160 predmetne pruge. Ovo ukrštanje biće razrešeno „spuštanjem” trake ispod nivelete koloseka, odnosno izgradnjom pločastog propusta otvora oko 5 m kroz koji će biti provedena traka.

Sa leve strane transportne trake predviđen je armirano betonski zid dužine 110 m, s obzirom da se neposredno uz traku nalazi drumska saobraćajnica.

Sa desne strane transportne trake je otvoreni trapezni kanal i zemljana kosina. Ovaj kanal prikuplja kišnicu duž useka i transportne trake i vodi je u crpnu stanicu šahtnog tipa koja je smeštena u najnižem delu kanala. Predviđaju se dve potopljene pumpe za evakuaciju vode iz šahte. Potisni cevovod iz šahta je dubine 1,0 m i na vertikalnim skretanjima je obezbeđen betonskim ankerima.

Ukrštanje sa rekom Mlavom

Trasa tračnog transportera preseca tok reke Mlave pod pravim uglom na delu transportera T-2. Reku prelazi čeličnom mostovskom konstrukcijom dužine 80 m. Stubovi mosta su postavljeni na obalama reke.

Konstrukcija mosta je dimenzionisana na osnovu maksimalnog opterećenja tračnog transportera, što omogućuje nesmetani rad punim kapacitetom.

Neophodna je rekonstrukcija pojedinih segmenata mostovske konstrukcije, kako bi se preko njega sprovele cevi pepelovoda koji vodi iz TE „Kostolac B” prema deponiji „Ćirikovac”.

Ukrštanje sa trasom transporta emulzije gipsa i transporta pepela i šljake do deponije u PK „Drmno”

Trasa tračnog transportera se na delu transportera T-1 ukršta sa koridorom planiranog pepelovoda i gipsovoda, koji vode iz TE „Kostolac B” prema odlagalištu „Drmno”. Preko tračnog transportera prelaze konstrukcijom, pri čemu je potrebno ispoštovati minimalnu visinu od 3,5 m od pokretne trake.

Ova denivelacija ne zahteva dodatno izdizanje trasa pepelovoda i gasovoda, imajući u vidu da je u ovom delu traka transportera spuštena zbog ukrštanja sa železničkim kolosekom, koje je realizovano na rastojanju od 65 m. Stubovi koji nose konstrukciju pepelovoda i gipsovoda se mogu postavljati na minimalnom rastojanju od 3,0 m od krajnje ivice tračnog transportera.

2.5. Pravila izgradnje

2.5.1. Osnovne karakteristike transportera sa trakom

Transporteri su stacionarni objekti, bez mogućnosti pomeranja u toku eksploatacije. Sastoje se od sledećih tehnoloških elemenata: pogonska stanica; povratna stanica; standardne sekcije (članci) sa slogovima valjaka; navozni most (kosi članak); ponton za standardne sekcije i gumene trake širine 1,4 m.

Širina gumene trake zadovoljava traženi maksimalni kapacitet transportnog sistema od 1.200 t/h, uz brzinu kretanja trake V=4,6 m/sec, dok pogonske stanice zajedno sa pogonskim agregatima, kočnicama i elektro vitlovima za zatezanje trake omogućavaju kontinuirani protok materijala.

Povratno istovarne stanice su tipske i izrađene su zajedno sa prijemnim koritom za usip materijala. Oslanjanje elemenata transportnog sistema na tlo vrši se preko čeličnih i betonskih pontona.

Platoi se izgrađuju kao horizontalne deonice transportne trase, sa odgovarajućim bočnim nagibima za odvodnjavanje površinskih voda.

Duž cele transportne trase predviđena je servisna saobraćajnica, koja je istovremeno i protivpožarni put.

Imajući u vidu da je tračni transporter objekat sa visokim stepenom rizika na radu, potrebno je obezbediti kontrolisani pristup traci i pratećim objektima. U tu svrhu se predlaže izgradnja zaštitne ograde celom dužinom pružanja trake koja će onemogućiti pristup nezaposlenim osobama i životinjama. Prelaze preko trake za radnike i pešake je potrebno obezbediti preko denivelisanih pešačkih prelaza, obezbeđenim ogradama.

2.5.2. Pravila izgradnje za elektroinstalacije

S obzirom na dispoziciju potrošača električne energije u okviru transportnog sistema za povezivanje PK „Drmno” sa TE „Kostolac A” generalni pravci i izvori napajanja definisani su poglavlju Snabdevanje električnom energijom. Detaljna tehnička rešenja vezana za elektrosnabdevanje transportnog sistema potrebno je uraditi u elektro projektima.

Izvođenje radova se vrši na osnovu tehničke dokumentacije izgrađene saglasno tehničkim uslovima nadležnog preduzeća uz primenu važećih propisa i tehničkih poruka elektrodistribucije Srbije i to:

– Pravilnika o tehničkim normativima za izgradnju niskonaponskih nadzemnih vodova („Službeni list SFRJ”, broj 6/92);

– Pravilnika o tehničkim normativima za zaštitu niskonaponskih mreža i pripadajućih TS („Službeni list SFRJ”, broj 13/78 i „Službeni list SRJ”, broj 37/95) i

– Tehničkih preporuka ED Srbije: tp1a „Distributivne TS 10/0.4kV, i 20/0.4kV.

Kod ukrštanja, približavanja i paralelnog vođenja, stubovi nadzemne mreže niskog napona mogu se postavljati uz samu ivicu kablova za saobraćajnice ili kablovskih ulaza.

Energetski kablovski vodovi mogu se postaviti uz uslov da su obezbeđeni potrebni minimalni razmaci od drugih vrsta instalacija i objekata i to:

– 0,4m – od cevi vodovoda i kanalizacije,

– 0,5m – od telekominikacionih kablova,

– 0,6m – od spoljne ivice kanala za toplovod i

– 0,8m – od gasovoda u naselju.

Ako se potrebni razmaci ne mogu postići energetski kabl se polaže u zaštitni pojas puta sa obe strane mesto ukrštanja, ili celom dužinom kod paralelnog vođenja, pri čemu najmanji razmak ne ne sme biti manji od 0,3 m.

Nije dozvoljeno paralelno vođenje energetskih kablova, ispod ili iznad gasovoda toplovoda i cevi vodova i kanalizacije.

Ukrštanje energetskog i telekomunikacionog kabla je moguće uz poštovanje minimalnog razmaka, pod uglom što bliže 90°, ne manje od 30° u naselju, odnosno, 45° van naselja. Energetski kabl se polaže ispod telekomunikacionog kabla. U odnosu na zidove ili temelje građevinskih objekata minimalni razmak treba da je 0,3m. Na prelazu preko saobraćajnice kabl se polaže u kablovskoj kanalizaciji, odnosno, u zaštitnoj cevi na dubini min.0,8m ispod površine kolovoza.

2.5.3. Pravila izgradnje telekomunikacione mreže

Na komandnom pultu postrojenja za preuzimanje uglja izvešće se optički signal rada transportera T1. Takođe, izvedena je i telefonska veza između komandnog pulta u drobiličnom postrojenju.

Podzemni telekomunikacioni vodovi transportne, pristupne, i telekomunikacione kanalizacije postavljaju se ispod građevinskih parcela uz saglasnost vlasnika – korisnika. Podzemni telekomunikacioni kablovi polažu se u rov širine 0,4m na dubini od 0,8 do 1,0m prema važećim tehničkim propisima za polaganje TT kablova u rov.

Kod približavanja i ukrštanja TT kablova sa ostalim infrastrukturnim objektima potrebno je ostvariti minimalne razmake.

2.6. Zaštita životne sredine

2.6.1. Mere zaštite voda

U skladu sa očekivanim privrednim razvojem, a time i povećanim obimom proizvodnje, neophodno je sprovesti preventivne i sanacione mere radi očuvanja kvaliteta površinskih i podzemnih voda, kako na predmetnom području, tako i u bližem okruženju.

Fizičko-hemijske analize uzoraka preliva drenažne vode kopa „Drmno” pokazale su da su Glavni parametri koji ne zadovoljavaju zahtevani kvalitet Mlave su mineralna ulja, fenoli i biološka potrošnja kiseonika.

Koncepcija zaštite voda zasniva se pre svega na:

– sprečavanju degradacije podzemnih voda (fizička, hemijska i biološka stabilnost) u vodonosnom horizontu;

– obezbeđenju redovne kontrole stanja sistema za odvođenje drenažnih, etažnih, atmosferskih procednih voda, kao i hidrauličnih pumpi; neophodno je stalno praćenje fizičkih i hemijskih parametara kvaliteta voda pre ispuštanja u recipijent; kako usled upotrebe mehanizacije ove vode mogu sadržati izvesne količine ulja i maziva, neophodno je omogućiti adekvatan tretman primenom separatora ulja i masti i

– održivom razvoju, što podrazumeva razumno korišćenje prostora i resursa, očuvanje životne sredine na način kojim se istovremeno doprinosi poboljšanju njenog kvaliteta.

2.6.2. Mere zaštite zemljišta

Zaštita poljoprivrednog, građevinskog i ostalog neplodnog zemljišta će se postići sprovođenjem sledećih mera:

– pošumljavanjem, ozelenjavanjem kontaktnih zona;

– zabranom odlaganja otpadnih materija na za to nepredviđenim lokacijama i

– odgovarajućim tehničko-tehnološkim rešenjima (ugradnjom prečistača otpadnih gasova i čađi), kao i redovnim održavanjem čistoće u cilju smanjenja zaprašenosti.

2.6.3. Mere zaštite od buke

Povećan nivo buke javlja se duž trase tračnog transporta za ugalj i duž saobraćajnica i u okviru parcela postojećih objekata. Zbog smanjenja zagađivanja bukom moguće je sprovesti sledeću zaštitu:

– na samom izvoru buke: tehničko-tehnološkim rešenjima na uređajima koji proizvode buku, kao i učestalom strogom tehničkom kontrolom rada motornih vozila i primenom važećih propisa;

– na putu od izvora buke do prijemnika: podizanjem zaštitnih zidova tipa ekrana oko izvora buke i

– na mestu prijema zvuka: efikasnim arhitektonskim i građevinskim rešenjima (pravilnom lokacijom izvora buke, dobrim izborom građevinskih materijala slabe zvučne provodljivosti kao i onih koji imaju povećanu apsorpciju zvuka; pri projektovanju objekata sprovesti određivanje pravilnog rasporeda prostorija, kao i uvođenje bolje zvučne izolacije pri projektovanju i gradnji stambenih objekata).

Emitovanje buke iz postojećih i planiranih privrednih objekata ne sme prekoračiti zakonske norme definisane „Pravilnikom o dozvoljenom nivou buke u životnoj sredini” („Službeni glasnik RS”, broj 54/92). Posebno se ističe obaveza formiranja zelenog zaštitnog pojasa duž trase (od listopadnih vrsta drveća, visoke krošnje).

2.6.4. Mere zaštite od tehničko-tehnoloških udesa i havarijskih zagađenja

U slučaju transporta opasnih materija, odnosno prilikom njihovog utovara i istovara preduzeća i druga pravna i privatna lica dužna su da kontrolišu ispravnost uređaja i električnih instalacija na tim mestima, fizički ih obezbede i vode računa o tehničkoj ispravnosti opreme za gašenje eventualnih požara na tim mestima, u skladu sa Zakonom o prevozu opasnih materija („Službeni glasnik RS”, broj 68/02).

Osnovna preventivna mera u postupku izdavanja građevinske dozvole za rekonstrukciju i novoplanirane objekte je celovito sagledavanje procena opasnosti objekata i okolnog prostora od mogućih udesa i propisati neophodne mere zaštite, radi zaštite ljudi i materijalnih dobara, prema Zakonu o bezbednosti i zdravlju na radu („Službeni glasnik RS”, broj 101/05) kao i pravila ponašanja u konkretnim uslovima.

2.6.5. Mere zaštite od požara

Prilikom postavljanja koncepcije zaštite od požara na gradilištu za vreme izgradnje treba poći od sledeće bitnih elementa:

– postupci pri demontaži i montaži elemenata stare transportne trake,

– prisustvo zapaljivih i drugih opasnih materija duž trase i

– prisustvo izvora paljenja duž trase.

Radi zaštite od požara objekti moraju biti realizovani prema odgovarajućim tehničkim protivpožarnim propisima, standardima i normativima:

– objekti moraju biti realizovani u skladu sa Zakonom o zaštiti od požara („Službeni glasnik RS”, broj 111/09),

– objektima mora biti obezbeđen pristupni put za vatrogasna vozila, shodno Pravilniku o tehničkim normativima za pristupne puteve („Službeni list SRJ”, broj 8/95),

– objekti moraju biti realizovani u skladu sa Odlukama o tehničkim normativima za električne instalacije niskog napona („Službeni list SFRJ”, br. 53, 54/88 i 28/95), Pravilnikom o tehničkim normativima za zaštitu objekata od atmosferskog pražnjenja, („Službeni list SRJ”, broj 11/96), Pravilnikom o tehničkim normativima za sisteme za odvođenje dima i toplote nastalih u požaru („Službeni list SFRJ” broj 45/85) i Pravilnikom o tehničkim normativima za zaštitu skladišta od požara i eksplozija („Službeni list SFRJ”, broj 24/87) i

– objekti moraju biti realizovani u skladu sa Pravilnikom o tehničkim normativima za zaštitu elektroenergetskih postrojenja i uređaja od požara („Službeni list SFRJ”, broj 87/93), Pravilnikom o tehničkim normativima za zaštitu niskonaponskih mreža i pripadajućih trafostanica („Službeni list SFRJ”, broj 13/78) i Pravilnikom o izmenama i dopunama tehničkih normativa za zaštitu niskonaponskih mreža i pripadajućih trafostanica („Službeni list SFRJ”, broj 37/95).

2.7. Smernice za sprovođenje

Smernice iz planskog rešenja predstavljaju osnov za parcelaciju i pribavljanje zemljišta kao i dobijanje Informacije o lokaciji nadležnog organa i Lokacijske dozvole. Kao osnova korišćena su planska – projektantska rešenja iz Idejnog projekta izgradnje industrijskog koloseka od TE „Kostolac B” do postojeće železničke mreže za potrebe PD termoelektrane i kopovi Kostolac.

Kroz sledeće nivoe razrade planskih rešenja će se sprovoditi Projektom preparcelacije i Projektom geodeskog obeležavanja kao i Idejnim i Generalnim projektima.

Pojedini elementi definisani u Planu mogu se proveriti i preispitati izradom Projekta parcelacije ili u postupku eksproprijacije.

Ukoliko pri realizaciji novog „BLOKA 3” dođe do značajnije kolizije sa rešenjima iz ovog planskog dokumenta, predviđa se manja izmena i dopuna planskog dokumenta.

3. Koridor za transport rudarske mehanizacije PK „Ćirikovac” – PK „Drmno”

3.1. Uvodne napomene

Trasa koridora je generalno utvrđena imajući u vidu da postoji transportni put kojim se i ranije transportovala mehanizacija preko reke Mlave, i na kojem je rešeno pitanje eksproprijacije. Planom se predmetni koridor rezerviše, kako bi se sačuvao za buduće potrebe.

Osnovna mehanizacija podrazumeva rotorne bagere, samohodni tračni transporter i bager dreglajn.

Trasa koridora je podeljena na tri deonice:

– deonica I: od PK „Ćirikovac” do reke Mlave, dužine 695 m;

– deonica II: prelazak preko reke Mlave, sa izgradnjom privremenog objekta u koritu reke, dužine oko 20 m i

– deonica III: od reke Mlave do PK „Drmno”, dužine 2.650 m.

3.2. Planirana namena i način korišćenja zemljišta

3.2.1. Položaj koridora i tehničke karakteristike trase

Deonica I: od PK „Ćirikovac” do reke Mlave

Prema tehničkim karakteristikama rudarske mehanizacije i konfiguracije terena definisani su maksimalni nagibi transportne ravni i to: uzdužni nagib: 1:20 (5%); i poprečni nagib 1:33 (3%).

Koridor je potrebno rezervisati u širini od 25 m, kako bi se omogućio pristup pomoćnoj mehanizaciji u slučaju neplaniranih intervencija.

Trasa se pruža od PK „Ćirikovac”, odakle se koristi postojeća trasa puta, kojom se i ranijih godina transportovala mehanizacija i vodi do leve obale reke Mlave. Na trasi nije potrebno otkopavanje jalovine u cilju njenog formiranja.

Prilikom prelaska mehanizacije preko asfaltnog puta prema manastiru Rukumija, neophodno je obezbediti asfaltnu podlogu nasipanjem dovoljne količine peska preko parčića gume. Nakon prelaska mehanizacije put je potrebno dovesti u prvobitno stanje.

Duž koridora je potrebno obezbediti trasiranje naponskih kablova koji će služiti za prebacivanje osnovne mehanizacije.

Deonica 2: prelazak preko reke Mlave

Prirodno ušće reke Mlave, koje je bilo nekoliko kilometara nizvodno, izgradnjom termoelektrane je izmešteno na današnju lokaciju. Od ušća u Dunav do Bradarca je prokopano novo korito Mlave. Trasa novog korita pruža se po obodu doline, čime je izbegnuta izgradnja dvostrukih nasipa, pa je na pomenutom sektoru izgrađen samo nasip duž desne obale reke Mlave, što je ujedno i usporni dunavski nasip.

Uzvodno od prokopanog korita, na levoj obali reke Mlave se nalazi površinski kop „Ćirikovac”, dok se montažni plac na površinskom kopu „Drmno” nalazi na desnoj strani.

Za prelaz rudarske mehanizacije preko reke Mlave predviđa se realizacija privremenog objekta u zoni rečnog korita. Predviđeni radovi treba da obezbede sigurnost opreme, stabilnost obala i korita vodotoka, kao i bezbednost priobalja u slučaju nailaska talasa velike vode reke Mlave.

Predviđeno je da se radovi u koritu reke Mlave obavljaju u periodu avgust – septembar, koji je ocenjen kao najpovoljniji sa stanovišta rečnog vodostaja. Definisani period je sasvim dovoljan za realizaciju radova i prelaz rudarske opreme preko korita vodotoka.

Rezultati sondažnih istraživanja i analiza uzoraka nanosa iz dna korita sprovedenih 2003. godine, pokazali su da se u dnu korita reke Mlave u profilu prelaza rudarske opreme nalazi materijal pogodan kao podloga pri izradi predviđenog privremenog objekta u koritu.

Predviđeni objekat u koritu reke Mlave za prelaz rudarske opreme je dužine oko 20 m, širine u kruni 24 m (potrebna širina trase za kretanje rudarske opreme) i visine oko 3 m. Kruna objekta je na koti 73,00 mnm, što su ujedno i kote terena leve i desne obale u zoni priobalja na trasi kojom će se kretati rudarska oprema.

U privremenom objektu se postavljaju cevi različitih prečnika (700, 900 i 1.000 mm), kojima se omogućava nesmetan protok rečnog toka tokom transporta mehanizacije, pri projektovanom protoku od 6 m³/s u razmatranom periodu. Potreban broj i profili cevi biće određeni kroz izradu odgovarajuće projektne dokumentacije.

Deonica 3: od reke Mlave do PK „Drmno”

Nakon prelaska reke Mlave trasa prelazi preko asfaltnog puta Bradarac – Drmno – Kostolac sve do podnožja visinske etaže odlagališta. Prilikom prelaska puta potrebno je oštećenja svesti na najmanju moguću meru i nakon završetka prelaska obavezno izvršiti neophodne popravke u cilju vraćanja puta u prvobitno stanje.

Prelazak preko planiranog industrijskog koloseka je potrebno izvršiti sa izuzetnom pažnjom, pri čemu se mora voditi računa o očuvanju stabilnosti donjeg stroja pruge, kao i elemenata gornjeg stroja. To se pre svega odnosi na očuvanje normalne širine koloseka koja iznosi 1.435 mm, s tim da ne sme biti manja od 1.430 mm ni veća od 1.470 mm.

Nakon prelaska preko industrijskog koloseka, koridor za transport rudarske mehanizacije ulazi u prostornu celinu PK „Drmno” i nadalje će se formirati shodno primenjenoj tehnologiji rada, uz poštovanje koridora u širini od 25 m.

Veći deo trase nalazi se u prostoru unutrašnjeg odlagališta, koje je zapunjeno heterogenim materijalom odloženim u toku otkrivanja uglja. Površina odlagališta prekrivena je peskovitim materijalom. Deonica od reke Mlave do podnožja visinske etaže odlagališta sastoji se od neporemećene zdravice prekrivene visokim rastinjem koje treba ukloniti pre početka radova na izradi trase.

U cilju smeštaja i opravke transportovane mehanizacije potrebno je rezervisati prostor za platoe na kojima će se izvršiti postavljanje pomoćne mehanizacije za rad. Dimenzije platoa su 200 h 160 m.

3.2.2. Osnovi parcelacije, preparcelacije i ispravke granice parcela za pribavljanje zemljišta

Ovim dokumentom definišu se se opšta pravila i uslovi parcelacije, regulacije i izgradnje, kojima se okvirno određuje veličina, oblik i površina parcele koja se formira i način uređenja parcela.

Projektom preparcelacije čiji je sastavni deo i Projekat geodetskog obeležavanja će se precizno definisati parcele za koridor transporta rudarske mehanizacije i drugi infrastrukturni koridori.

U okviru granice obuhvata koridora za transport mehanizacije nalaze se sledeće katastarske parcele i delovi katastarskih parcela:

– cele katastarske parcele br.:1786, 1785, 1787, 2209, 2206, 2208, 2190, 2184, 2187,2183, 2169, 2170, 2163, 2161, 2164, 2162, 2160, 2158, 2157, 3039, 3038, 3037, 3036, 3050, 3040, 3039, 3038, 3037, 3036, 3010, 3011, 3009, 3008, 3007, 3006, 3005 i

delovi katastarskih parcela br.: deo 1702,1701,1780, 2205, 2210, 2221, 2207, 2199, 2198, 2197, 2196, 2195, 2194, 2191, 2189, 2185, 2186, 2179, 2172, 2171,3050, 3049, 3048, 3019.

Napomena: u slučaju neslaganja gore navedenih brojeva katastarskih parcela, važi granica utvrđena na referalnoj karti br. 6.3.2: „Osnovi za parcelaciju i pribavljanje zemljišta (1:2500).

Koridor za transporta rudarske mehanizacije je već korišćen i tada je trasa određena koordinatama graničnih tačaka koje su prikazane u Tabeli 3.1. kao i na grafičkom prilogu.

Tabela 3.1: Koordinate obuhvata koridora za transport rudarske mehanizacije

KOORDINATE TAČAKA GRANICE

Broj tačke

Koordinate

Broj tačke

Koordinate

Broj tačke

Koordinate

Y [ m ]

X [ m ]

Y [ m ]

X [ m ]

Y [ m ]

X [ m ]

1

7 517346,61

4 949652,25

15

7 517430,54

4 949961,96

31

7 517767,43

4 950347,65

2

7 517349,04

4 949595,61

16

7 517485,27

4 950058,89

32

7 517791,31

4 950340,22

3

7 517321,64

4 949566,80

17

7 517500,59

4 950038,25

33

7 517766,78

4 950345,35

4

7 517278,38

4 949566,50

18

7 517532,48

4 950075,82

34

7 517790,75

4 950338,12

4a

7 517289,24

4949591,53

19

7 517534,51

4 950050,07

35

7 517776,39

4 950401,31

4b

7517321,58

4949591,60

20

7 517656,57

4 950134,33

36

7 517801,39

4 950401,36

5

7 517322,14

4 949658,14

21

7 517663,53

4 950084,25

37

7 517796,27

4 950445,47

6

7 517361,61

4 949730,03

22

7 517786,29

4 950069,41

38

7 517774,57

4 950423,14

7

7 517336,58

4 949732,19

23

7 517811,90

4 950176,42

39

7 517755,93

4 950601,76

8

7 517342,23

4 949760,85

24

7 517675,31

4 950212,29

40

7 517726,78

4 950615,15

9

7 517366,69

4 949755,47

25

7 517735,69

4 950219,41

41

7 517725,45

4 950645,27

10

7 517386,98

4 949871,59

26

7 517759.96

4 950213,42

42

7 517755,03

4 950640,55

11

7 517409,53

4 949859,89

27

7 517734,77

4 950252,24

43

7 517744,00

4 950683,88

12

7 517394,61

4 949896,30

28

7 517772,81

4 950238,88

44

7 517776,02

4 950681,95

13

7 517419,49

4 949892,84

29

7 517740,95

4 950270,26

45

7 517872,98

4 950825,84

14

7 517405,08

4 949965,92

30

7 517778,99

4 950257,90

46

7 517902,60

4 950821,30

Ukrštanje sa prostornim celinama:

– u tačkama 31 i 32 sa prostornom celinom „PK Drmno do 2022”;

– u tačkama 27 i 28 sa saobraćajnicom u koridoru industrijskog koloseka;

– u tačkama 20 i 21, 18 i 19 sa vodnim zemljištem reke Mlave i

– u tački 7 sa rekultivacijom na deponiji pepela Ćirikovac.

3.3. Pravila izgradnje

3.3.1. Privremeni objekat u koritu reke Mlave

Pre izgradnje objekta, nakon ravnjanja rečnog dna, po dnu korita polaže se odgovarajući broj baterija čeličnih cevi, dužine 32 m, koje se spajaju (zavaruju) u koritu reke (jedna baterija cevi sastoji se od dve cevi dužine po 12,0 m i jedne cevi dužine 8,0 m.

Objekat se gradi od tri vrste materijala. Prvi, najdublji sloj je sačinjen od najkrupnijeg materijala (lomljeni kamen krupnoće 60/120 mm). Iznad ovog sloja ugrađuju se dva sloja drobljenog kamena (tucanik) krupnoće 0/63 mm. Preko sloja tucanika ugrađuje se peskoviti šljunak (krupnoće 0/45 mm), do kote priobalnog terena – 73,00 mnm (ukupna debljina peskovitog šljunka iznosi oko 1,80 m).

Na ovaj način obezbeđena je nosivost projektovanog objekta i za najveći bager, čija je masa oko 660 t, dužina oko 60 m, širina oko 15,5 m, a srednji pritisak na tlo iznosi 10,5 N/cm².

Nakon završene izgradnje privremene pregrade u koritu vodotoka, potrebno je izgraditi navoznu rampu sa nebranjene strane nasipa (navozna rampa sa branjene strane nasipa se radi ranije s obzirom da njena izgradnja ne remeti radove na izgradnji pregrade u koritu) i ukloniti deo desnoobalnog nasipa visine 1,5 m u odnosu na krunu nasipa. Izradom navoznih rampi u nagibu i=3 % obezbeđuje se zadovoljavajući podužni nagib za bezbedan prelaz rudarske opreme preko nasipa. Širina proseka na koti 74,30 mnm (projektovana kota krune proseka) treba da iznosi 24 m. Bočne nagibe proseka i navozne rampe uraditi u nagibu 1:2, što obezbeđuje potrebnu stabilnost materijala u telu nasipa i navozne rampe.

Neposredno nakon prelaska rudarske opreme preko projektovanog objekta u koritu reke Mlave, potrebno je ukloniti ovu građevinu privremenog karaktera iz korita vodotoka. Takođe, neposredno po prolasku rudarske opreme kroz napravljen prosek u telu nasipa, potrebno je u što kraćem roku vratiti nasip u prvobitno stanje, čime će i definitivno bezbednost priobalja u slučaju nailaska talasa velike vode reke Mlave biti ponovo uspostavljena.

Kako bezbednost priobalja ne bi bila ugrožena u slučaju eventualnog nailaska talasa velike vode reke Mlave, tačan datum početka radova na pregrađivanju Mlave, presecanju nasipa i prevođenju mehanizacije treba potvrditi na osnovu aktuelne kratkoročne meteorološke i hidrološke prognoze Republičkog hidrometeorološkog zavoda. Posebno se naglašava uloga RHMZ-a u stalnom praćenju meteorološke i hidrološke situacije tokom realizacije projektovanih radova i blagovremenom signaliziranju eventualnog nailaska talasa velike vode.

3.3.2. Plato za smeštaj mehanizacije

Plato mora da bude ravan, a teren nabijen sa blagim padom do 1 % radi oticanja vode i da bude povezan putnom mrežom sa odgovarajućim objektima. Po pravcu spoljnih kontura placa potrebno je predvideti obodni kanal koji će štititi plac od priliva voda u periodu opravke. Neophodno je da se do svake mašine uradi put za kretanje i postavljanje teške mehanizacije (dizalice, traktori sa teretom, kamioni, pomerači i drugo).

3.3.3. Uslovi za postavljanje naponskih kablova

Kablove po terenu je potrebno postavljati na nosače odmaknute od tla 20 cm, učvršćene na mestima skretanja trase i promene nagiba. U slučaju postavljanja kablova preko kosine, ako je nagib veći od 20°, trebalo bi kabl pričvrstiti na čelično uže koje će preuzeti deo zatezanja.

Pri polaganju kablova 6KV, jedan pored drugog ili jedan iza drugog, potrebno je obezbediti rastojanje od 10 cm. U slučaju ukrštanja dva kabla 6 kV trebalo bi obezbediti razmak od 25 cm, s tim da se kabl većeg preseka normalno polaže. U slučaju ukrštanja kabla 0,4 kV i 6 kV trebalo bi ostaviti razmak od 50 cm. Po pravilu kabl 6 kV se polaže iznad kabla 0,4 kV.

Kablovi se postavljaju na dovoljnom rastojanju da u toku kretanja i transporta mehanizacije ne dođe do njihovog oštećenja. Ako se kablovi polažu na tlo, moraju se zaštititi, da ih transportna sredstva ne bi oštetila (npr. na stazama i putevima transporta).

Izvođenje radova se vrši na osnovu tehničke dokumentacije izgrađene saglasno tehničkim uslovima nadležnog preduzeća uz primenu važećih propisa i tehničkih poruka elektrodistribucije Republike Srbije i to:

– Pravilnika o tehničkim normativima za izgradnju niskonaponskih nadzemnih vodova („Službeni glasnik SFRJ”, broj 6/92) i

– Pravilnika o tehničkim normativima za zaštitu niskonaponskih mreža i pripadajućih TS („Službeni glasnik SFRJ”, broj 13/78 i „Službeni list SRJ”, broj 37/95).

3.3.4. Pravila građenja telekomunikacione mreže

Podzemni telekomunikacioni vodovi transportne, pristupne, i telekomunikacione kanalizacije postavljaju se ispod parcela uz saglasnost vlasnika – korisnika.

Podzemni telekomunikacioni kablovi polažu se u rov širine 0,4m na dubini od 0,8 do 1,0m prema važećim tehničkim propisima za polaganje TT kablova u rov.

Kod približavanja i ukrštanja TT kablova sa ostalim infrastrukturnim objektima potrebno je ostvariti minimalne razmake.

3.4. Zaštita životne sredine

3.4.1. Mere zaštite voda

Prema Zakonu o vodama („Službeni glasnik RS”, broj 30/10), saobraćajna infrastruktura mora se graditi tako da:

– ne remeti protok vode i

– na ugroženim deonicama vodotoka predstavlja lokalizacione odbrambene linije.

Glavni parametri koji mogu ugroziti zahtevani kvalitet Mlave su mineralna ulja, fenoli i biološka potrošnja kiseonika.

Koncepcija zaštite voda treba da se zasniva pre svega na:

– izbeći degradaciju podzemnih voda (fizička, hemijska i biološka stabilnost) u vodonosnom horizontu;

– obezbediti redovnu kontrolu stanja sistema za odvođenje drenažnih, etažnih, atmosferskih procednih voda, kao i hidrauličnih pumpi. Kako usled upotrebe mehanizacije ove vode mogu sadržati izvesne količine ulja i maziva, neophodno je omogućiti adekvatan tretman primenom separatora ulja i masti i

– održivom razvoju, što podrazumeva razumno korišćenje prostora i resursa, očuvanje životne sredine na način kojim se istovremeno doprinosi poboljšanju njenog kvaliteta.

Od izuzetne važnosti je na bezbedan i efikasan način, po potrebi, demontirati privremeni objekat u koritu reke Mlave, bez remećenja prirodnog toka reke. Desnoobalni odbrambeni nasip je potrebno dovesti u projektovano stanje saglasno sa preporukama nadležnih institucija, a na osnovu rudarsko-tehničke dokumentacije.

3.4.2. Mere zaštite od buke

Povećan nivo buke javlja se prilikom transporta rudarske mehanizacije, duž trase. Zbog smanjenja zagađivanja bukom moguće je sprovesti sledeću zaštitu:

– na samom izvoru buke: tehničko-tehnološkim rešenjima na uređajima koji proizvode buku, kao i učestalom strogom tehničkom kontrolom rada motornih vozila i primenom važećih propisa; i

– na putu od izvora buke do prijemnika: podizanjem zaštitnih zidova tipa ekrana oko izvora buke.

Emitovanje buke iz postojećih i planiranih privrednih objekata ne sme prekoračiti zakonske norme definisane „Pravilnikom o dozvoljenom nivou buke u životnoj sredini” („Službeni glasnik RS”, broj 54/92).

3.4.3. Mere zaštite od tehničko-tehnoloških udesa i havarijskih zagađenja

Imajući u vidu planiranu namenu prostora – izgradnju i rekonstrukciju infrastrukturnih objekata, neophodno je da svi postojeći i novoplanirani objekti imaju odgovarajući plan zaštite od udesa, kao osnovnu meru pripravnosti u slučaju iznenadnih i nepredviđenih industrijskih udesa i havarijskih zagađenja. Plan zaštite od udesa precizno definiše procenu stepena opasnosti od rizika, nivo povredljivosti i subjekte nadležne za njegovu realizaciju, a donosi se na osnovu „Pravilnika o metodologiji za procenu opasnosti od hemijskog udesa i od zagađivanja životne sredine, merama pripreme i merama za otklanjanje posledica” („Službeni glasnik RS”, br. 60/94 i 63/94).

4. Kompleks TE „Kostolac A” sa robnim pristaništem

4.1. Uvodne napomene

U periodu od 1948 – 1965. godine, električna energija se proizvodila na bazi kostolačkih lignita u TE „Mali Kostolac”, snage 8 MW. Na istoj lokaciji formiran je sadašnji kompleks TE „Kostolac A”.

TE „Kostolac A” je kondenzaciona13, blokovskog tipa sa protočnim hlađenjem. Instalisana su dva energetska bloka: blok A1, instalisane snage 100 MW, koji je pušten u rad 1967. godine, i blok A2, instalisane snage 210 MW, pušten u rad 1980. godine.

Voda, koja se pomoću pumpne stanice usisava iz Dunavca, služi kao transportni i rashladni fluid, manjim delom kao prenosilac energije (toplovod), a koristi se i za sanitarne potrebe. Pumpna stanica, odvod i dovod vode spadaju u postrojenja termoelektrane.

Osnovni energetski izvor – lignit sa PK „Drmno” trakastim transporterima doprema se na deponiju uglja u krugu elektrane. Još 2002. godine je izvršeno povezivanje PK „Drmno” i TE „Kostolac A” transportnim sistemom radi obezbeđenja kontinualnog snabdevanja termoelektrane ugljem u slučaju smanjene proizvodnje ili kraćeg radnog veka PK „Ćirikovac”. U prvoj fazi kapacitet transportnog sistema je bio limitiran kapacitetom drobilica u termoelektrani „Kostolac A” na 600 t/h; u drugoj fazi kapacitet drobljenja je povećan na 1200 t/h uključivanjem u rad još jedne drobilice, čime su stvoreni uslovi da se sa PK „Drmno” transportuje u TE „Kostolac A” potrebnih 2,5 x 106 t uglja godišnje. Na ovaj način je obezbeđeno pouzdano snabdevanje ugljem blokova snage 100 + 210 MW posle prestanka rada PK „Klenovnik” i PK „Ćirikovac”.

Prema uredbama Vlade Republike Srbije iz decembra 2005. godine, kao zagađivač iz kategorije velikih zagađivača, preduzeće Termoelektrane „Kostolac” je obavezno da uplati u poseban fond značajnu naknadu, ali i stimulisano da ulaganjem sredstava u zaštitu životne sredine i smanjenje emisije štetnih gasova, ostvari mogućnost oslobađanja dela svojih obaveza. Tako se, u okviru programa zaštite životne sredine, u TE „Kostolac”, počev od 2006. godine, realizuje više projekata.

Najznačajniji od tih projekata je završetak revitalizacije bloka od 100 MW, jedne od najstarijih proizvodnih jedinica u sistemu EPS-a koji je, posle nešto više od dve godine trajanja remonta, 30. aprila 2007. ponovo vezan na mrežu elektroenergetskog sistema Srbije. Nakon izvršene rekonstrukcije i obnove, radni vek bloka je produžen za najmanje 15 godina. Zamenjena su oba kotla, ugrađeni novi elektrofiltri po važećim evropskim standardima (emitovanje čvrstih materija ne prelazi 50 mg/m³), instalisana nova oprema za merenje, regulaciju i upravljanje. Na bloku je ugrađen i novi generator, kao i turbina visokog pritiska, a izvršena je i rekonstrukcija turbine za rad u kombinovanom ciklusu, čime je, pored proizvodnje električne energije, ovaj blok pripremljen i za obezbeđivanje dodatnih 155 MW toplotne energije za potrebe toplifikacije Kostolca i Požarevca. Na ovaj način, TE „Kostolac A” sada radi kao toplifikaciona elektrana u kojoj se ostvaruje spojna (kogeneracijska) proizvodnja električne i toplotne energije.

S obzirom na to da je tekući remont na bloku od 210 MW, obuhvatio i zamenu elektrofiltera, obe proizvodne jedinice u TE „Kostolac A”, koje su u neposrednoj blizini centra Kostolca, smanjile su emisiju štetnih gasova u atmosferu za deset puta. Što se elektroopreme tiče, zamenjena su elektropostrojenja (0,4 i 6 kV), a u značajnoj meri rekonstruisano je i 110 KV postrojenje.

Na TE „Kostolac A2” u produženom četvoromesečnom remontu 2006/2007. godine zamenjeni su parovodi sveže pare, rekonstruisani elektrofiltri i sprovedeni značajni zahvati na kotlovskom postrojenju i obimni remontni zahvati na ostaloj opremi.

Rehabilitacija bloka TE „Kostolac A1” je obuhvatila ugradnju nove opreme na cevnom sistemu kotla, generatoru i turbini visokog pritiska, cevovodima, opremi za MRU, elektrofiltru, veće zahvate na građevinskom delu i elektroenergetskom postrojenju, kapitalni remont ložnog uređaja kotla i značajne remontne radove na pomoćnoj opremi.

Na oba bloka TE „Kostolac A”, kao i na bloku B1, tokom 2010. godine obavljeni su standardni remonti u trajanju od 30 dana.

U periodu do 2012. godine ne može se očekivati nastavak iskazanog trenda poboljšanja eksploatacionih karakteristika postojećih termoelektrana kao u periodu 2000 – 2008. godine, jer će se aktivnosti rehabilitacije sprovoditi na blokovima koji su u boljem stanju u odnosu na stanje blokova koji su dosada obuhvaćeni projektima produženja radnog veka.14

Ocena stanja ovog termoenergetskog kapaciteta, kao i mogućnosti i efekata dalje rekonstrukcije i rehabilitacije, sadržana je u Programu za ostvarivanja Strategije razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine za period od 2007. do 2012. godine15:

1) dostignuti nivo proizvodnje i pouzdanosti kapaciteta ne može se održati i unapređivati bez daljih većih ulaganja u rehabilitaciju i modernizaciju proizvodnih kapaciteta; pored ulaganja u racionalizaciju potrošnje električne energije, ulaganje u povećanje proizvodnih mogućnosti postojećih kapaciteta i produženje njihovog radnog veka predstavlja najbrži vid rešavanja sadašnjih elektroenergetskih problema; i

2) i pored navedenih pozitivnih uticaja realizovanih rehabilitacija blokova, kao i očekivanih unapređenja sprovođenjem planiranih zahvata, ne sme se zanemariti činjenica da je prosečna starost termoelektrana 29 godina; zbog toga kod ocene tehničkog stanja kapaciteta JP EPS-a, treba imati u vidu, pre svega, starost kapaciteta i zastarelost tehnologije, tako da će i nakon predviđenih rehabilitacija i modernizacija tehničko stanje proizvodnih kapaciteta i dalje zaostajati u odnosu na elektroenergetske sisteme razvijenih evropskih zemalja.

Razvojnim planovima EPS-a i TE-KO „Kostolac” predviđeno je da blok A1 ima radni vek do 2017. godine, a za blok A2 planira se da bude u funkciji do 2024. godine. Pre konačnog isključenja ovih blokova iz sistema Elektroprivrede Srbije bilo bi značajno kroz izradu studijske dokumentacije oceniti mogućnost daljeg nastavka rada toplane.

U akvatoriji Dunavca, na kanalu rashladne vode, i u priobalju, u neposrednoj blizini kompleksa TE „Kostolac A”, razvojnim planovima EPS-a i na nivou prethodne studije opravdanosti, predviđa se uređenje robnog pristaništa sa pratećim sadržajima i manipulativnim i skladišnim površinama.

U prethodnom periodu je razmatrano više mogućih lokacija industrijskog pristaništa bazenskog tipa za potrebe TE-KO „Kostolac”, a za lokaciju na reci Mlavi, u neposrednoj blizini TE „Kostolac B”, dokazana je opravdanost i racionalnost izgradnje16. Međutim, za ovu lokaciju je stručna služba Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Beograda dala negativno mišljenje (dopis 0302 r./Ref. 2/1949 od 17.08.2010.) sa obrazloženjem da se nalazi u okviru zone zaštićene okoline nepokretnog kulturnog dobra od izuzetnog značaja za Republiku Srbiju – arheološkog nalazišta Viminacijum, i da bi izgradnja pristaništa na ovoj lokaciji imala direktan nepovoljan uticaj na kulturne slojeve, kao i na prezentovane ostatke antičkog grada.

U skladu sa rezultatima transportne studije i s obzirom na operativne mogućnosti uspostavljanja bazenskog pristaništa na međunarodnom plovnom putu reke Dunav razmotriće se izgradnja sledeće etape uređenja pristaništa kao infrastrukturnog objekta rečnog transporta oko koga se formira kompleks sa skladišnim, proizvodnim i komercijalnim sadržajima. Za ove potrebe rezerviše se prostor u neposrednoj blizini novog robnog pristaništa.

Strategija Evropske Unije za Dunavski region sa pratećim Akcionim planom predstavlja održivi okvir za politiku integracije i koherentni razvoj Dunavskog regiona, bazirano na tri stuba razvoja 1) uspostavljanje sistema bezbedne plovidbe i razvoj transporta i prateće infrastrukture; 2) zaštita životne sredine i održivo korišćenje prirodnog bogatstva i 3) ekonomski razvoj i jačanje regionalne saradnje i partnerstva u regionu Podunavlja). Ovim dokumentima, i dokumentom „Pozicija Republike Srbije za učešće u izradi sveobuhvatne strategije Evropske

Unije za region Dunava” koji je Vlada Republike Srbije usvojila 2010. godine, kao prioritetne do 2020. godine identifikovane su aktivnosti na razvoju transporta, energetike i informaciono-komunikacionih tehnologija (IKT) duž čitavog toka Dunava. Naime, u Podunavlju su smešteni najveći energetski kapaciteti Republike Srbije (TE Kostolac), kao i značajne količine mineralnih sirovina, pre svega lignita. Tu se nalaze i objekti energetske mrežne infrastrukture što uključuje gasovode visokog pritiska, deo Jadranskog naftovoda i dalekovode za prenos električne energije koji su od šireg regionalnog značaja.

Pri tom, u periodu nakon 2010. godine prioritet je dat revitalizaciji i rekonstrukciji postojećih postrojenja (TE „Kostolac” A i B), kao i širenju distributivne mreže.

U cilju stvaranja alternativa za drumski transport robe stimuliše se razvoj intermodalnog transporta. Terminali moraju biti strateški projektovani i locirani u blizini ukrštanja važne transportne infrastrukture (drum – železnica – reka) uz fleksibilnost i mogućnost proširenja u skladu sa potrebama tržišta. Prilikom razmatranja pogodnih lokacija za inicijalni razvoj terminala, u skladu sa praksom i zahtevima EU, između ostalog treba voditi računa o vezama sa železničkom, drumskom i rečnom mrežom (Pan-Evropski koridori VII i X).

Iako su u Akcionom planu identifikovana samo četiri projekta uređenja rečnih terminala, navedeni dokumenti i njihove pretpostavke daju jasan strateški okvir uspostavljanju robnog pristaništa za koje odgovarajućom studijskom dokumentacijom treba dokazati opravdanost izgradnje.

Prostorni plan Republike Srbije predviđa, takođe, mogućnost izgradnje robnih i putničkih pristaništa na ovim prostorima.

––––––––––––––

13 Naknadnom rekonstrukcijom postrojenja, jedan deo pare se oduzima između turbine srednjeg i niskog pritiska za potrebe daljinskog grejanja.

14 Uredba o izmenama i dopunama Uredbe o utvrđivanju programa ostvarivanja Strategije razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine za period od 2007. do 2012. godine („Službeni glasnik RS”, br. 27/10)

15 Uredba o utvrđivanju programa ostvarivanja Strategije razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine za period od 2007. do 2012. godine ( „Službeni glasnik RS”, br.44/05)

16 Prethodna studija opravdanosti sa Generalnim projektom za izgradnju pristaništa za rečni transport krečnjaka, od kamenoloma Jelenska stena kod Golupca do TE „Kostolac B, opreme i odvoz pepela, gipsa i drugo, Ehting, CIP, Beograd, 2010.g.

4.2. Namena i prostorni obuhvat kompleksa

Kompleks termoelektrane „Kostolac A”, ograđene površine oko 18 ha, pored glavnih, pomoćnih i pratećih objekata i deponije uglja, obuhvata interne saobraćajnice (požarni put) sa instalacijama, tehničkom infrastrukturom i priključcima na komunalnu infrastrukturu i javne saobraćajnice.

Kanali rashladne i tople vode i deponija pepela i šljake na Srednjem kostolačkom ostrvu, važni su objekti za funkcionisanje termoelektrane.

Dunavac je rukavac Dunava na Kostolačkom delu njegovog toka, dužine oko 15 km, koji je presečen kanalom rashladne vode za TE „Kostolac A” i izmeštenim koritom Mlave (kanali rashladne i tople vode za TE „Kostolac B”), a na taj način formirano je Donje, Srednje i Gornje kostolačko ostrvo. Nizvodno, na delu „Kipe Dunavac”, kanal je delimično nasut jalovinom. Nivo vode u Dunavcu se održava na koti 67,20 mnm preko rada crpnih stanica.

Što se tiče odlaganja pepela, a s obzirom na ograničeni prostorni i ekološki kapacitet deponije „Srednje kostolačko ostrvo”, kroz odgovarajuće prostorne i tehničke analize, razmotrena je mogućnost transporta pepela na novu deponiju izgrađenu za potrebe TE „Kostolac B” na prostoru kopa „Ćirikovac” i usvojena nova koncepcija transporta i odlaganja pepela i šljake.

Neposredno uz lokaciju Termoelektrane i delimično duž obale Kostolačkog kanala (kanala rashladne vode) prema naselju „Kanal”, kao i na delu Dunavca, planirano je uređenje industrijskog pristaništa bazenskog tipa za potrebe PD TE-KO „Kostolac”, tako da tzv. lučko područje, odnosno, područje pristaništa određeno za pristajanje brodova na kojem se obavlja utovar, istovar, privremeno uskladištenje i druge manipulacije robom, kao i ukrcaj i iskrcaj robe u prvoj fazi izgradnje za potrebe TE - KO „Kostolac” obuhvata 3,02 ha.

Na ovoj površini uspostaviće se poseban režim kontrole dolaska i odlaska plovila, kao i ulaska i izlaska vozila i lica. Akvatorija pristaništa obuhvata navigacioni i operativni deo, a čine je Kostolački kanal i bazenski deo u Dunavcu. Sidrište se formira izvan akvatorije pristaništa.

Saobraćajna dostupnost same lokacije i susednog naselja „Kanal”, kao i obale Dunava sa sadržajima u priobalju, obezbeđuje se uspostavljanjem novih pristupnih saobraćajnica na delu nekadašnjeg jalovišta „Kipa Dunavac”, odnosno rekonstrukcijom postojeće raskrsnice u zoni „Rasadnika” na trasi državnog puta II reda R 103, za koji je planirana prekategorizacija u opštinski put.

Veza sa Ulicom Nikole Tesle i železničkim terminalom obezbeđuje se priključivanjem robnog pristaništa na Ulicu kneza Lazara po njenoj izmeštenoj trasi. Za potrebe izmeštanja dela ove ulice iz lučkog područja uspostavlja se novi saobraćajni koridor delom kroz potcelinu 2, a delom po njenoj zapadnoj granici u zoni rezervacije za proširenje robnog pristaništa.

Industrijsko pristanište se uspostavlja prvenstveno za potrebe robnog transporta u vezi sa novim tehničkim i tehnološkim kapacitetima i sistemima TE „Kostolac B”.

Naime, za proces odsumporavanja potrebno je obezbediti dovoz oko 170.000 tona krečnjaka godišnje. Lokacije za snabdevanje TE „Kostolac B” krečnjakom sagledane su u „Studiji o mogućnostima snabdevanja krečnjakom za potrebe odsumporavanja dimnih gasova TE Kostolac B”. Lokacije za snabdevanje krečnjakom su kamenolom „Jelenska stena” kod Golupca ili kamenolom „Kovilovača” kod Despotovca. Kao nusproizvod rada elektrane i procesa odsumporavanja javljaju se pepeo i gips, koje treba distribuirati preko pristaništa.

Povećana proizvodnja uglja na površinskom kopu „Drmno”, omogućava TE-KO „Kostolac” distribuciju određene količine uglja, za široku potrošnju, preko pristaništa.

Planirano je otvaranje novog bloka B3, kao i rekonstrukcija postojećih blokova, što podrazumeva dovoz opreme velikih težina i gabarita, u toku dužeg vremenskog perioda.

Količine robe i intenzitet opsluživanja (prosečni broj istovarenih plovila u jedinici vremena) uslovili su potrebnu površinu teritorije pristaništa u prvoj fazi izgradnje.

Neposredno uz lokaciju pristaništa, prema naselju, rezervisana je površina od oko 7,8 ha za eventualno proširenje lokacije u narednom periodu.

4.3. Granica prostorne celine

Na severnom obodu kompleksa, sa druge strane naseljske saobraćajnice ul. Kneza Lazara, nalazi se lokacija ciglane („IGMA”); ulica Nikole Tesle granica je TE „Kostolac A” prema lokaciji PRIM-a („Proizvodnja remont i montaža mašina i opreme”) i železničkoj stanici; od bočnog službenog ulaza u kompleks iz ulice Nikole Tesle, granica menja pravac prema zapadu, po ogradi je lokacije „Autotransporta” i dalje, prema jugu nastavlja zadnjom stranom dvorišta porodičnih kuća u ulici Veljka Dugoševića do glavnog ulaza u kompleks; dalje granica menja pravac prema severoistoku, pored Vatrogasne stanice i po obodu je lokacije Vodovoda (izvorište „Lovac” i lokacija „Lovački dom”); dalje u smeru severozapada, po obodu kompleksa „Balkan lasera” i prelazeći preko koloseka interne pruge, kod razvodnog postrojenja izlazi na Dunavac; obuhvata deo Kostolačkog kanala, menja pravac i izlazi na ulicu Kneza Lazara u zoni raskrsnice sa ulicom Miloša Obilića, ponovo menja pravac i prati ulicu Kneza Lazara po zatečenoj regulaciji do lokacije restorana „Čerga”, gde menja pravac do ulice Desanke Maksimović, prelazi tu ulicu i Kanal tople vode po pravcu dužine 107 m; skreće u pravcu jugozapada prema grupaciji kuća i, približno po ranije definisanoj granici građevinskog područja, stiže do početne tačke.

Unutar ove granice po liniji između tačaka III2, III3, III4 i III5, definisanih koordinatama u državnom koordinatnom sistemu17 izdvojene su dve potceline: 1) Kompleks TE „Kostolac A”, 2) Industrijsko pristanište, i koridori novih saobraćajnica na delu poteza „Kipa Dunavac”.

Ovom granicom, pored ograđenog kompleksa TE „Kostolac A”, obuhvaćeni su crpilište i malo pristanište za potrebe Termoelektrane, deo naseljskih saobraćajnica, objekti i trase tehničke infrastrukture TE „Kostolac A” (propan-butan stanica, pepelovodi prema Srednjem Kostolačkom ostrvu, ispusna građevina i deo kanala tople vode, objekti VPC, vrelovod i drugo) koji se izmeštaju radi formiranja lokacije industrijskog pristaništa, odnosno, uklanjaju u slučaju da održavanje njihove funkcije u međuvremenu izgubi značaj.

Pored postojećih objekata u sistemu TE-KO „Kostolac” obuhvaćeni su: uređena obala kanala i rukavca, fudbalsko igralište u priobalju, zgrade i uređene površine ugostiteljskog objekta, objekti i površine „Plovputa” i punkt rečne policije (policijska ispostava za bezbednost na rekama) sa privezima i plutajućim objektom. Navedene površine se zauzimaju u skladu sa novom namenom, a objekti uklanjaju.

Sedište Odeljenja „Dunav” Policijske uprave u Požarevcu, na rukavcu ove reke i u saradnji sa Kapetanijom u Velikom Gradištu pokriva desnu obalu reke od 1080. do 1104 km plovnog puta, Veliku Moravu od njenog ušća u Dunav do Ljubičevskog mosta, kao i plovni deo reke Mlave uzvodno od njenog ušća u Dunav. U saradnji sa nadležnim službama, operativno funkcionisanje rečne policije je neophodno održati bilo na novoj lokaciji koja bude određena u saradnji sa nadležnim službama, bilo u okviru novog kompleksa. Ista obaveza se odnosi i na objekte i površine Republičke direkcije („Plovput”).

Objekti i površine u sklopu TE „Kostolac A” organizovani su u okviru dela katastarske parcele br. 463/1, KO Kostolac – grad.

U okviru kompleksa izgrađeni su i u funkciji:

– glavni pogonski objekti (GPO) u kojima su smešteni kotlovi, turbine, generatori i drugo,

– crpna stanica rashladne vode,

– pomoćna zgrada za hemijsku pripremu vode (pogon HPV),

– deponija uglja (depoi uglja, mlinska zgrada sa drobilicama, komandna i presipna mesta, kosi mostovi),

– elektrofiltersko postrojenje sa dimnjakom,

– razvodno postrojenje 110 KV,

– trafoi i elektroenergetska postrojenja,

– pumpne stanice, nadzemni i podzemni rezervoari i otvorena i zatvorena skladišta različite namene,

– montažni objekti za pripremne, prateće i službe održavanja,

– upravna i tehničko-upravna zgrada, restoran društvene ishrane,

– zgrada za smeštaj dežurnih radnika, portirnice i vatrogasni dom i

– mašinska radionica, magacini i drugi objekti.

Zgrada nekadašnjeg „Malog Kostolca” koristi se kao skladište razne opreme.

––––––––––––––

17 Koordinate tačaka definisane u Prostornom planu su orijentacione i moraju se proveriti prilikom izrade projekata parcelacije

4.4. Planirana namena prostora

4.4.1. Kompleks TE „Kostolac A”

Do kraja eksploatacionog veka termoelektrane, nisu planirani građevinski ili drugi radovi koji bi zahtevali promene sadašnje granice kompleksa i drugih zauzetih površina funkcionalno povezanih sa TE „Kostolac A”, izuzev radova na tehničkom i tehnološkom unapređenju i smanjenju štetnih uticaja na životnu sredinu u okruženju, kao nastavak realizacije složenog projekta tehnološkog sređivanja blokova A1 i A2, nakon investicija u elektrofiltersko postrojenje.

U okviru produženog remonta na bloku A1, najvažnije planirane aktivnosti su sanacija dimnjaka, ugradnja elemenata sistema monitoringa za merenje emisije čestica prašine, SO2, NOx, CO2 i ugradnja sistema za vibrodijagnostiku na turboagregatu.

Na bloku A2, aktuelan je završetak kapitalnog remonta. To je remont koji se radi svakih pet do šest godina u trajanju od 75 dana. Najvažnije aktivnosti su modernizacija turbine i regulacionog sistema turbine, modernizacija zagrejača vazduha, rekonstrukcija sistema pobude generatora, rekonstrukcija prijemnog dela dopreme uglja.

Predstoji rekonstrukcija sistema za odlaganje pepela i šljake gustom hidromešavinom, kao što je već urađeno na TE „Kostolac B”. Krajem 2010. godine započeli su projektni i radovi na geoispitivanju, a u narednom periodu planira se rekonstrukcija celokupnog sistema za otpeljivanje blokova TE „Kostolac A”. Odlaganjem pepela i šljake gustom hidromešavinom trebalo je obezbediti stabilnost deponije na Srednjem kostolačkom ostrvu, ali i ekološki sigurnije odlaganje nusproizvoda blokova A1 i A2. Ovo je podrazumevalo i zamenu magistralnog pepelovoda do deponije, kao i razvod po samoj deponiji.

U međuvremenu, kao ekološki povoljnije i tehnički opravdanije rešenje, izabrano je odlaganje pepela na deponiji u otkopnom prostoru PK „Ćirikovac”. S tim u vezi, na deponiji „Srednje kostolačko ostrvo” predstoje obimni radovi na tehničkoj i biološkoj rekultivaciji i remedijaciji geosredine i uređenju deponije (kaseta „B” i „C”) i okolnog prostora.

U okviru aktivnosti i projekata koji se odnose na održavanje i unapređenje postojećih proizvodnih postrojenja u periodu do 2012. godine potrebno je predvideti realizaciju sledećih projekata:

1) rekonstrukcija sistema za transport pepela i šljake i

2) izgradnja postrojenja i unapređenje tretmana otpadnih voda.

Rekonstrukcija sistema za transport pepela i šljake

Rekonstrukcija sistema za transport pepela i šljake podrazumeva izvođenje novih objekata, rekonstrukciju delova postojećih objekata i ugradnju novih postrojenja za potrebe tehnološkog rešenja pripreme, transporta i odlaganja pepela i šljake u vidu guste hidromešavine (odnos pepeo: voda = 1 : 1), koje je izabrano kao najpovoljnije.

Pepeo i šljaka, koji nastaju kao nusprodukt u procesu sagorevanja kostolačkog lignita su osnovna sirovina u tehnološkom procesu prikupljanja, pripreme, transporta i odlaganja pepela i šljake. Po svom karakteru spadaju u neopasan otpad18.

Sistem za prikupljanje, pripremu, transport i odlaganje pepela i šljake čine sledeće tehnološke celine:

– unutrašnji transport pepela, što podrazumeva sistem pneumatskog transporta suvog pepela od mesta njegovog izdvajanja na kotlovskom postrojenju do sabirnog silosa;

– unutrašnji transport šljake;

– priprema „guste” hidromešavine (suspenzija pepela i šljake sa vodom, koncentracije oko 50% čvrstog);

– hidraulični transport hidromešavine do deponije u PK „Ćirikovac”; i

– priprema deponije za odlaganje pepela i šljake.

U okviru kompleksa TE „Kostolac A” realizuje se podsistem prikupljanja, unutrašnjeg transporta, smeštaja u silose i pripreme za transport ugušćene smeše na deponiju „Ćirikovac”.

Osnovni koncept rekonstrukcije sistema za prikupljanje pepela sastoji se u tome da se suvi pepeo sistemom pneumatskog transporta sa pojedinih mesta njegovog izdvajanja na jednom i drugom bloku sakuplja u sabirnom silosu za suvi pepeo. Pepeo se prvo prikuplja u posude za prihvatanje pepela, koje treba da budu postavljene na izlaznim otvorima ispusnih levkova oba bloka, odakle se transportuje čeličnim cevovodima za pneumatski transport u pojedine ćelije sabirnog silosa.

Za pripremu pepela i šljake za hidraulični transport predviđene su dve identične linije, od kojih je jedna radna a druga rezervna. Pepeo iz silosa se prazni pomoću pneumatskih korita preko konzolne vage u kondicioner.

Šljaka maksimalne krupnoće 6 mm, iz bunkera za šljaku se pomoću ekscentričnog dodavača, dozira na kosu transportnu traku, odatle gravitacijski pada na reverzibilnu horizontalnu transportnu traku koja šljaku uvodi u radni kondicioner, gde se vrši priprema hidromešavine pepela i šljake sa tehnološkom vodom u odgovarajućem masenom odnosu. Kondicioner se otprašuje pomoću ventilatora, a prašina se obara mokrim postupkom pomoću vodenog spreja u skruberima i odvodi nazad u kondicioner. Maksimalna koncentracija čestica je 30 mg/m³. Na izduvnoj cevi je postavljen kontinualni merač koncentracije čestica. Kondicioneri su opremljeni sondama za merenje nivoa hidromešavine i imaju funkciju u automatskom režimu rada postrojenja.

Za proces pripreme hidromešavine koristi se voda iz postojećeg rezervoara bager pumpi bloka A2. Ovu vodu čine prelivi dehidratora, voda iz akumulacionog bazena sa deponije pepela (drenažna, prelivna i atmosferska) i voda iz novog sistema sirove vode.

Tehnološka voda se transportuje centrifugalnim muljnim pumpama preko regulacionog ventila i merača protoka u radni kondicioner. Količina tehnološke vode koja se reguliše elektromotornim regulacionim ventilom u funkciji je protoka i gustine hidromešavine pepela i šljake koja se transportuje do deponije. Tehnološka voda se koristi i za redovno ispiranje cevovoda nakon završetka rada postrojenja.

Lokacija namenjena za izgradnju objekata i postrojenja sa potrebnim instalacijama i kružnom obodnom saobraćajnicom, predviđena je19 u okviru kompleksa termoelektrane, na površini od 0,32 ha uz severnu ogradu, na delu gde se uspostavlja priključak na javnu saobraćajnicu i novi službeni ulaz.

Unapređenje tretmana otpadnih voda

U okviru TE „Kostolac A” postoje dva kanalizaciona sistema: kolektor fekalne kanalizacije opšteg tipa grada Kostolca i kombinovani kanalizacioni sistem termoelektrane, kojim se odvode tehnološke, ali i atmosferske i deo fekalnih voda. Otpadna rashladna (topla) voda prikuplja se u dva zasebna kolektora i preko slapišta izliva u otvoreni kanal tople vode i dalje u Dunav.

U kompleksu elektrane prikupljaju se zauljene otpadne vode iz sabirnog šahta kod rezervoara i pretakališta tečnog goriva; otpadne vode GPO A1 i kotlarnice; otpadne vode iz drenažnog kanala GPO A2; hidrosmeša iz drenažnog kanala bloka A2 i bager stanica oba bloka; iz postrojenja HPV od regeneracije jonoizmenjivačkih smola; iz dopreme uglja; i povratna pojedinačna i zbirna rashladna voda blokova A1 i A2.

Rezultati analiza potrebnog broja uzoraka sa karakterističnih mernih mesta pokazuju da otpadna voda zadovoljava domaće i EU standarde za ispuštanje u prirodne recipijente, izuzev zauljenih otpadnih voda iz glavnog sabirnog šahta kod naftne stanice. S toga je neophodno izvođenje postrojenja za prečišćavanje zauljenih otpadnih i zauljenih atmosferskih voda.

Izbor tehničkog rešenja tretmana otpadnih voda izvršen je na osnovu tehno-ekonomske analize varijantnih rešenja. Usvojena II varijanta podrazumeva gravitacionu separaciju u prvoj fazi obrade zbirnih zauljenih otpadnih voda i zauljenih atmosferskih voda, dok se u drugoj fazi predlaže proces koalescencije. Tehnički pristup u okviru obe razmatrane varijante polazi od porekla i sastava zauljenih otpadnih voda i zauljenih atmosferskih voda koje je potrebno prečistiti na uređaju i kvaliteta izlaznog efluenta koji je potrebno postići u procesu prečišćavanja. Razlika je u tome što su u II varijanti prečišćavaju zbirne zauljene otpadne vode i zauljene atmosferske vode na jednom zajedničkom uređaju. Sve zauljene vode se dovode u postojeći zauljeni sabirni rezervoar, čime je i određena lokacija postrojenja.

Takođe, preporučuje se i prečišćavanje drenažne otpadne vode iz GPO A2, iako merenja pokazuju prihvatljive rezultate, s obzirom na to da obimne otpadne rashladne vode razblažuju koncentraciju štetnih materija.

Na ostalim delovima elektrane, unapređenje tretmana otpadnih voda je kroz tehnička i tehnološka poboljšavanja osnovnih tehničkih sistema i postupaka.

––––––––––––––

18 Uverenje o utvrđivanju karaktera otpada, broj 02-1058/4 od 30.04.2010., Institut za zaštitu na radu, Novi Sad

19 Idejni projekt rekonstrukcije sistema za prikupljanje, pripremu, transport i deponovanje metodom guste hidromešavine pepela i šljake TE “Kostolac A” sa studijom opravdanosti , Rudarski institut-Zemun, Energoprojekt – Entel, 2004.

4.4.1. Industrijsko pristanište

Na površinama u okviru potceline 1) na osnovu odgovarajućih odluka nadležnih organa i institucija i u skladu sa Zakonom o plovidbi planirani su građevinski i drugi radovi na uređenju lokacije na kojoj se može osnovati pristanište za posebne namene.

Pristanište je namenjeno samo za rasute i komandne terete i određenu vrstu robe i način iskorišćavanja kao industrijsko pristanište za potrebe korisnika PD TE-KO „Kostolac”.

Planirane delatnosti u pristaništu obavljaće se na osnovu Odobrenje za obavljanje delatnosti koje će operater morati da obnavlja na 10 godina.

Na obuhvaćenim površinama formiraće se infrastruktura i suprastruktura pristaništa. Pristanišnu/lučku infrastrukturu čine: izgrađene obale za pristajanje plovila (kejski zidovi i nasipi), interne saobraćajnice (interni putevi, servisne staze), vodovodna, kanalizaciona, energetska i komunikaciona mreže, rasveta, ograde, kao i druge građevine i uređaji koji po svojoj nameni služe za bezbedan prilaz i privezivanje plovila.

Pristanišnu suprastrukturu čine: građevine izgrađene na delu lokacije koji nadležni organ utvrdi kao lučko područje (upravne zgrade, kolske vage, otvorena i natkrivena privremena skladišta, eventualno, silosi i rezervoari), kao i posebna oprema (dizalice, kranovi) i pristani za ukrcavanje i iskrcavanje službenih lica i slično).

Korištenje operativne obale uslovljeno je obezbeđenjem sigurnosti plovnog puta i objekata, sigurnosti tereta pri ukrcaju, iskrcaju i pretovaru, pristajanje plovnom objektu određene veličine uz operativnu obalu, što znači da dubina uz obalu mora da bude takva da omogućava sigurno pristajanje. U tom cilju planiraju se hidrograđevinski i hidromorfološki radovi na uređenju akvatorije koji se moraju izvesti u svemu prema uslovima i uz stalni nadzor Zavoda za zaštitu prirode, pre svega u vezi sa zaštitom vlažnog područja Šugavica i održavanja zaštićene funkcije mrestilišta.

U tu svrhu je posebno značajno opremanje pristaništa, kako akvatorije, tako i teritorije, uređajima i sredstvima za prihvat otpadnih ulja i drugih otpadnih materija, odnosno, izvođenje postrojenja za prečišćavanje zauljenih otpadnih i zauljenih atmosferskih voda. Preporučuje se uvođenje prečišćenih voda u sistem javne naseljske kanalizacije.

4.5. Pravila izgradnje i pravila uređenja prostora

Uslovi i način uređenja prostora, uređivanje i korišćenje građevinskog zemljišta za izgradnju i rekonstrukciju objekata u Kompleksu TE „Kostolac A” sa robnim pristaništem utvrđuju se kao za površinu javne namene, s obzirom na značaj TE „Kostolac A”

i planiranog industrijskog pristaništa u sistemu Elektroprivrede Srbije, odnosno, u sistemu PD „TE-KO Kostolac”, a da su planirane aktivnosti predviđene strateškim i programskim dokumentima u oblasti energetike i zaštite životne sredine, harmonizovanim sa standardima EU u energetskom sektoru.

4.5.1. Pravila izgradnje i pravila uređenja za Kompleks TE „Kostolac A”

Objekat TE „Kostolac A” predstavlja fizičku, funkcionalnu i tehničko- tehnološku celinu sa svim potrebnim instalacijama, postrojenjima i opremom, odnosno zgrade svih vrsta, saobraćajni, vodni i energetski objekti, unutrašnja i spoljna mreža i instalacije, postrojenja i oprema koja se ugrađuje u objekat ili samostalno izvode, kao i objekti komunalne infrastrukture u okviru kompleksa, deo su objekta termoelektrane, u smislu Zakona o planiranju i izgradnji.

Građevinski i drugi radovi u okviru sistema za transport pepela i šljake (silos za pepeo sa kompresorskom stanicom, postrojenje za odvodnjavanje šljake, transporteri i bunker za šljaku), izgradnja postrojenja i unapređenje tretmana otpadnih voda, kao i deo planiranih radova na kapitalnom remontu i revitalizaciji, radovi su na rekonstrukciji ili dogradnji objekta elektrane, ukoliko se planiranim aktivnostima:

– utiče na stabilnost i sigurnost objekta;

– menjaju konstruktivni elementi ili tehnološki proces;

– menja spoljni izgled objekta, povećava broj funkcionalnih jedinica;

– utiče na bezbednost susednih objekata, saobraćaja, zaštite od požara i životne sredine;

– menja režim voda i

– izgrađuje novi prostor uz, ispod ili nad postojećim objektom koji sa njim čini građevinsku, funkcionalnu ili tehničku celinu.

Arhitektonsko i konstruktivno rešenje zgrade silosa za pepeo i šljaku proističe iz osnovne funkcije za smeštaj mašinskih instalacija sistema za odlaganje pepela. Raspored prostorija, otvora, obrade podova i zidova podređeni su funkciji objekta.

S obzirom na visinu i funkciju objekta neophodna je dosledna primena mera protivpožarne zaštite. Komunikacijske i prostorije za boravak zaposlenih na nadgledanju i održavanju sistema moraju biti požarno izolovane od ostalog dela zgrade. Pored požarnog zida predvideti i protivdimne barijere. Deo otvora na fasadama objekta je isključivo u funkciji prodora instalacija, odnosno montaže / demontaže opreme. Nakon završene montaže zatvoriće se plastifikovanim, pocinkovanim čeličnim limom u ramu od čeličnih profila.

4.5.2. Pravila izgradnje i pravila uređenja za Industrijsko pristanište

Lokacija se uređuje kao pristanište posebne namene bazenskog tipa (izvan plovnog puta), na osnovu prethodno pribavljenih uslova nadležnih organa na osnovu kojih se radi tehnička dokumentacija. Neophodno je izvršiti dodatne analize lučkih operacija ukrcaja i iskrcaja broda i kopnenih prevoznih sredstava, kao i oceniti potrebe privremenog skladištenja i slaganja tereta (komandnog, rasutog i vangabaritnog) na terminalu.

Pri izračunavanju teorijskog ili hipotetskog prometnog kapaciteta terminala za bilo koju prekrcajnu ili skladišnu aktivnost polazi se od pretpostavljenih prosečnih veličina i optimalnih uslova rada. Količine robe za pretovar utvrditi na osnovu odgovarajuće studijske dokumentacije.

Kao primarna aktivnost na uređenju pristaništa planira se nasipanje i nivelisanje teritorije pristaništa iznad kote 74 mnm, odnosno na osnovu proračunskih rezultata baziranih na utvrđenoj koti stogodišnje vode i s obzirom na uspor Dunava.

Operativnu obalu dimenzionisati i izgraditi kao obalnu konstrukciju koja služi za naslon i vezivanje brodova, za smeštaj obalne mehanizacije i instalacija, i skraćenje prekrcajne udaljenosti. Stabilnost poluvertikalnog (polukosog) kejskog zida dokazati odgovarajućim proračunima i ispitivanjima.

Dejstvo crpnih stanica, rovova, propusta i sličnih objekata u blizini nasipa na stabilnost nasipa, prikazati kroz odgovarajuće hidrauličke proračune.

Nije predviđena izgradnja objekata skladišta s obzirom na to da je pristanište samo pretovarno, ali ako se ukaže potreba, moguća je brza izgradnja prizemnih skladišta od sintetičkih materijala za privremenu upotrebu čime se postižu i brojne druge prednosti (jednostavno unošenje i iznošenje robe, visoki kapacitet i velika nosivost površine).

Pored upravne zgrade sa odvojenim ulazima za: kancelarijski prostor (gde su smeštene upravne službe pristaništa i, eventualno, carinske službe i drugo); i garderobe i ishranu zaposlenih, predviđa se izgradnja samo manjih zgrada na zahtev i za potrebe „Plovputa”.

Objekte grupisati tako da ne ugrožavaju osnovnu funkciju, vodeći računa o potencijalnom koridoru državnog puta koji bi prelazio lokaciju izdizanjem na visoke oslonce.

Težiti najracionalnijoj, najjednostavnijoj i najjeftinijoj gradnji objekata i skladišta, a dispoziciju odrediti na osnovu zahteva unutrašnjeg saobraćaja i transporta u okviru osnovne funkcije i prilagoditi zahtevima protivpožarne zaštite.

Izradi tehničke dokumentacije za izgradnju pristaništa treba da prethodi analiza funkcionalne pogodnosti i studija investicione opravdanosti, kao i projektni zadatak koji definiše sve bitne elemente budućeg objekta u skladu sa pravilima Prostornog plana.

Na površinama na delu područja KO Kostolac grad (cele k. p. br. 332, 335, 336, 337/1 i 338/1; i delovi k.p. br. 333*/1, 334/1, 342/1, 343/1 i 2386, sve KO Kostolac grad) koje su rezervisane za eventualno širenje robnog pristaništa nije dopuštena izgradnja stalnih građevinskih objekata, izuzev hidrograđevinskih radova na osiguranju obale i priobalja i uređenju kosina na terenu, odnosno, stabilizaciji nasipa uz saglasnost nadležnih organa i po odobrenoj prijavi radova.

4.5.3. Pravila izgradnje i pravila uređenja za saobraćajnice

Izgradnja planiranih saobraćajnih kapaciteta je moguća na osnovu glavnih projekata izrađenih u skladu sa opštim urbanističko-tehničkim uslovima za izgradnju saobraćajne infrastrukture datim u Prostornom planu, po prethodno pribavljenoj saglasnosti upravljača javnog puta koja sadrži saobraćajno-tehničke uslove i uz poštovanje zakonske regulative (Zakon o javnim putevima, Zakon o bezbednosti saobraćaja na putevima, Pravilnik o osnovnim uslovima koje javni putevi i njihovi elementi moraju da ispunjavaju sa gledišta bezbednosti saobraćaja i drugo), kao i Tehničkih propisa i standarda iz oblasti putnog inženjerstva za sadržaje koji su obuhvaćeni projektima.

Radi zadovoljavanja zahteva efikasnog i bezbednog odvijanja saobraćaja, saobraćajnice projektovati pridržavajući se sledećih preporuka:

– planiranu saobraćajnicu koja predstavlja glavni ulazni pravac u kompleks pristaništa predvideti sa širinom kolovoza od 7,0 m, sa nosivošću kolovoza za teški saobraćaj, maksimalnim jednostranim podužnim nagibom od 4% i sa pripadajućim elementima za računsku brzinu od 50 km/h;

– planiranu saobraćajnicu koja vodi do naselja „Kanal”, predvideti sa širinom kolovoza od 6,0 m za dvosmerni saobraćaj i sa nosivošću za srednji saobraćaj, sa maksimalnim podužnim nagibom od 8 % (izuzetno 10% na kraćim deonicama), uz formiranje jednostranog trotoara minimalne širine 1,5 m;

– odvodnjavanje rešavati gravitacionim oticanjem površinskih voda (podužnim i poprečnim padom) u sistemu zatvorene kanalizacije.

– obezbediti poprečni nagib kolovoza od 2,50 % u pravcu i maksimum 7,0 % u krivini. poprečni nagib pešačkih komunikacija mora biti minimum 1,0 %, usmeren ka kolovozu;

– ograde, drveće i zasade pored puteva podizati tako da ne ometaju preglednost i ne ugrožavaju bezbednost odvijanja saobraćaja vangabaritnih tereta i

– neophodnu rekonstrukciju postojećih saobraćajnica i raskrsnica sprovesti u svemu na osnovu projektne dokumentacije.

Za izradu tehničke dokumentacije budućih saobraćajnica, nagibe nivelete definitivno utvrditi nakon geomehaničkih ispitivanja i geodetskog snimanja terena.

4.6. Pravila parcelacije i preparcelacije

Na površinama u obuhvatu prostorne celine menja se postojeća katastarska parcelacija radi formiranja nove parcele na javnom zemljištu za potrebe uređenja, održavanja i izgradnje kompleksa TE „Kostolac A”.

Parcelacija se sprovodi u skladu sa uspostavljenim režimom korišćenja i promenom namene. Nova građevinska parcela se formira na osnovu potvrđenog projekta parcelacije koji sadrži projekt geodetskog obeležavanja.

Novoformirane građevinske parcele u okviru Kompleksa TE „Kostolac A” sa robnim pristaništem imaju karakter javne površine i priključke na komunalnu infrastrukturu i tehničku infrastrukturu u sistemu TE-KO. Predviđeno je ograđivanje po obimu novih parcela.

Pomeranjem granice susedne parcele k.p. br. 333/2 i parcelacijom postojeće k.p. br. 463/1, sve KO Kostolac – grad, po zatečenoj spoljnjoj liniji regulacije interne saobraćajnice do južnog priključka na ulicu Nikole Tesle i po liniji postojeće ograde između službenog ulaza iz ulice Bože Dimitrijevića i Dunavca, kao i po granici potcelina ove prostorne celine, dobijene su nove građevinske parcele: GP 1 – Kompleks TE „Kostolac A”;

GP2 – objekti i površine vodoizvorišta „Lovac”20 i GP3 – lokacija „Autotransporta”.

Ova parcelacija se sprovodi radi uvođenja u evidenciju stvarnog načina korišćenja.

Građevinske parcele GP 4.1, GP 4.2 i GP 4.3 se formiraju za potrebe izgradnje i uređenja industrijskog pristaništa (potcelina (2) a obuhvataju sledeće katastarske parcele, sve KO Kostolac grad:

– GP 4.1. (Lučko područje) obuhvata novoformiranu katastarsku parcelu broj 340/1, koja je prema Uverenju br. 952-3/2016-2858 od 23. juna 2016. Službe za katastar nepokretnosti Požarevac upisana u površini od 3.01,90 ha u LN broj 2262 KO Kostolac grad na ime Vlasnik Republika Srbija: korisnik – Agencija za upravljanje lukama;

– GP 4.2. (pretežna namena – Industrijsko pristanište, okvirna površina 2.53,00 ha) obuhvata cele k.p. br. 333/1 i 333/4 i delove k.p. br. 331 i 2386;

– GP 4.3. (pretežna namena – Industrijsko pristanište, okvirna površina 1,63 ha) obuhvata celu k.p. br. 395 i delove k.p. br. 394, 2385 i 2428.

Brisan je raniji stav 7. (vidi član 3. Uredbe- 20/2018-3)

Nakon pribavljanja zemljišta u javnu svojinu (državnu), u evidenciju nepokretnosti se uvodi nova katastarska parcela i evidentira pravo upravljanja i korišćenja u skladu sa zakonima.

Na površinama u obuhvatu granice ove prostorne celine, menja se postojeća katastarska parcelacija i za potrebe formiranja građevinskih parcela za izgradnju ili rekonstrukciju javnih saobraćajnica i postojeće raskrsnice u novoj regulaciji, u svemu prema pravilima utvrđenim u Prostornom planu.

Građevinske parcele GP 5 (definisana tačkama V1, V2, V3 i V4) i GP 6 (V1, VI1, VI2, VI3 i VI4), formiraju se tako da nova parcela obuhvata zemljišni putni pojas, koji se određuje u skladu sa Zakonom i na osnovu pravila utvrđenih u Prostornom planu, a u svemu prema rešenjima iz tehničke dokumentacije za saobraćajnicu. Za potrebe formiranja građevinskih parcela, kao i određivanja granice nove površine javne namene, vrši se parcelacija na delu k.p. br. 2428, KO Kostolac grad, na predlog i o trošku korisnika industrijskog pristaništa i uvodi se novi upravljač u vezi sa nadležnostima na upravljanju saobraćajnicom. Izvođenje radova na izgradnji ili rekonstrukciji saobraćajnica (izvođački pojas) vrši se u pojasu nepotpune eksproprijacije.

––––––––––––––

20 Neophodno je formirati katastar postojećih objekata i aktivnosti unutar lokacije vodoizvorišta, odnosno, zona zaštite izvorišta vodosnabdevanja ukoliko nadležni organ te zone utvrdi.

4.7. Mere energetske efikasnosti i zaštite životne sredine

4.7.1. Energetska efikasnost

Zakonski zahtevi u pogledu zaštite voda i zemljišta od štetnog uticaja termoenergetskog kompleksa ostvaruju se i pravilnim izborom tretmana otpadnih voda na osnovu odgovarajućih tehno-ekonomskih analiza, što zajedno sa ostalim predviđenim merama tehničkih i tehnoloških poboljšanja, doprinosi efikasnosti i ekonomskoj opravdanosti rada revitalizovanih postrojenja do planiranog konačnog isključenja iz elektroenergetskog sistema.

Za predložena varijantna rešenja (I i II varijanta) uređaja za prečišćavanje zauljenih otpadnih voda i zauljenih atmosferskih voda21, troškovi električne energije ne postoje, jer uređaji nemaju instalirane elektropotrošače.

Tokom izvođenja građevinskih i drugih radova na uspostavljanju novog podsistema prikupljanja, unutrašnjeg transporta, smeštaja u silose i pripreme za transport ugušćene smeše, kasnijeg redovnog rada i u nepredviđenim uslovima, uticaj na okolinu je neznatan i neće prouzrokovati vidne promene.

Prednosti novog tehnološkog postupka otpepeljavanja su:

– manja površina odlaganja;

– manja količina vode;

– nema zagađenja površinskih voda;

– sprečavanje eolske erozije, odnosno znatno smanjenje zagađenja vazduha; smanjenje zagađenja okolnog zemljišta;

– moguće izdvajanje suvog pepela, čime se omogućuje njegovo korišćenje u industrijske svrhe;

– racionalna potrošnja električne energije (20% manja nego kod tehnologije „paste”);

– cena opreme je niža u odnosu na druge razmatrane varijante;

– veća stabilnost deponije zbog manje količine vode i drugo.

Oblast energetske efikasnosti u okviru Industrijskog pristaništa reguliše se kroz aktivnosti i mere u okviru energetskog menadžmenta PD TE-KO Kostolac i na osnovu procene potreba za određenom vrstom i obimom robno-transportnog prometa i zastupljenosti određenih kanala prometa i opsluživanja. Ekonomsku opravdanost i EE dokazati posebnim analizama opravdanosti, polazeći od činjenice da rečni transport troši 3,7 puta manje goriva i poređenju sa drumskim saobraćajem. Posebni značaj dati proceni mogućnosti priključivanja lokacije izvorima sopstvene potrošnje termoelektrane.

––––––––––––––

21 Prethodna studija opravdanosti sa generalnim projektom tretmana otpadnih voda za TE “Kostolac A i B”, CIP, Tehnološko-metalurški i Građevinski fakultet UB, 2009. godine

4.7.2. Zaštita životne sredine

Na sistemu za unutrašnji transport pepela ugraditi vrećaste filtere sa izduvnim ventilatorima koji će biti smešteni na ćelijama sabirnih silosa. Maksimalna koncentracija čestica u ispuštenom vazduhu treba da bude 50 mg/m³. Ugraditi skruber (mokro otprašivanje) sa sistemom za raspršavanje vode. Otprašivanje miksera u kome se priprema „gusta” hidromešavina vršiti pranjem vodom (sprej) u skruberu.

Otpadnu vodu nastalu prečišćavanjem vazduha iz miksera za spravljanje „guste” hidromešavine, vratiti ponovo u proces (recirkulacija). Vodu od dreniranja kondicionera i ispiranja cevovoda treba prikupljati i ponovo vratiti u proces.

Na vrećastom elektrofilteru za prečišćavanje vazduha koji se koristi za pneumatski transport pepela i izduvnoj cevi iza vodenog otprašivača (skrubera) ugraditi kontinualni merač koncentracije čestica u izlaznoj struji vazduha. Kontrolu tačnosti rada ovog merača treba da vrši ovlašćena institucija, jedanput godišnje.

Pratiti kvalitet drenažne vode koja se vraća u proces pripreme hidromešavine.

Kao posebne mere zaštite životne sredine sprovešće se:

1. sprovođenje tehničkih mera, odnosno, izgradnja postrojenja za prečišćavanje zauljenih otpadnih voda do zakonom zahtevane koncentracije;

2. sa otpadnim uljem nastalim u procesu prečišćavanja otpadnih voda postupati u skladu sa odredbama Zakona o postupanju sa otpadnim materijama („Službeni glasnik RS”, broj 54/92), Pravilnika o postupanju sa otpacima koji imaju svojstvo opasnih materija („Službeni glasnik RS”, broj 12/95) i Uredbe o upravljanju otpadnim uljima („Službeni glasnik RS”, broj 60/08);

3. preduzimanje mera sprečavanja i otklanjanja postojećih i potencijalnih uzroka zagađivanja i degradacije površinskih i podzemnih voda;

4. uvođenje nove tehnologije sakupljanja, transporta i odlaganja pepela i šljake, gde neće biti prelivnih voda sa deponije pepela, a drenažne vode sa deponije vraćati u termoelektranu, odnosno,. vršiće se njihova recirkulacija i

5. dosledno sprovoditi monitoring kvaliteta otpadnih voda, prečišćenih otpadnih voda, površinskih i podzemnih voda u zoni uticaja TE „Kostolac A”.

Vršiti kontrolu temperature i kvaliteta vode Dunava uzvodno i nizvodno od termoelektrane. U blizini termoelektrane vršiti merenja imisije čestica prašine, SO2 i NOx.

Predložene mere za uspostavljanje kontrolnog monitoringa voda u zoni uticaja TE „Kostolac A”, u kvalitativnom i kvantitativnom smislu, u pravcu su dodatne zaštite vodoizvorišta „Lovac”. Pri tome treba imati u vidu da je Generalnim razvojnim planom vodosnabdevanja opštine Požarevac („Službeni glasnik opštine Požarevac”, broj 1/08), utvrđena podobnost lokacije izvorišta „Lovac” kao izvorišta za snabdevanje vodom za piće i za sanitarno-higijenske potrebe u periodu do 2030. godine i uz uslov smanjenja obima eksploatacije na manje od 50 l/s.

S obzirom na to da su prema generalnom projektu vodosnabdevanja (IV „Jaroslav Černi”, Beograd, 2007.), koji je sastavni deo Generalnog razvojnog plana vodosnabdevanja opštine Požarevac, utvrđeni pravci prihranjivanja akvifera, i da je podzemna voda u delu izvorišta (bunar BB-2) sa povišenim sadržajem nitrata (oko 30 – 35 mg NO3/l), potrebno je izraditi Elaborat o zonama sanitarne zaštite izvorišta radi definisanja površina i prostornog pružanja eventualnih zona sanitarne zaštite. Elaborat izraditi prema kriterijumima datim u aktuelnom pravilniku i to: hidrološkim, hidrogeološkim, hidrodinamičkim topografskim, morfološkim i drugim svojstvima zemljišta i slivnog područja, vrstom izvorišta i njegovog okruženja, kapacitetom izvorišta i drugim činiocima koji utiču na izdašnost izvorišta, pre svega u odnosu na brzinu toka vode i hidrogeološke parametre povlatne, vodonosne i podinske sredine.

Zahtev za određivanje zona sanitarne zaštite podnosi organ jedinice lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalazi izvorište za koje su elaboratom predviđene zone sanitarne zaštite. Ukoliko ministri nadležni za poslove zdravlja i za poslove zaštite životne sredine utvrde predložene sanitarne zone kao zaštićenu oblast i odrede način održavanja i korišćenja zona, zone sanitarne zaštite uneti u plan upravljanja vodama i u urbanističke planove (Plan generalne regulacije).

Uslovi zaštite životne sredine za lokaciju Industrijskog pristaništa obuhvataju određene zabrane pri izvođenju hidrograđevinskih i rudarskih aktivnosti na potesu između kanala i bare „Šugavica”, a koje se odnose na:

– promenu morfologije, vegetacije i režima voda,

– zatvaranje prirodnih ulaza i usidravanje u bari,

– deponovanje raznog građevinskog i eksploatacionog materijala, kao i produbljivanje dna kanala,

– vreme izvođenja samih radova (potrebno ih je obavljati isključivo noću),

– promene u temperaturi i zamućenosti vode u kanalu i

– izvođenje radova u toku mresta ribe, s obzirom na činjenicu da se lokacija nalazi u neposrednoj blizini mesta proglašenog ribljim plodištem.

U skladu sa propisanim zabranama i ograničenjima, nužno je:

– sprečavanje stvaranja nečistoća postavljanjem plutajućih barijera na ulazima u baru i održavanje čistoće u kanalu,

– redovno kontrolisanje kvaliteta vode u kanalu,

– obezbeđivanje adekvatne protivpožarne zaštite,

– ukoliko je produbljivanje dna kanala na lokaciji pristaništa nužno, neophodno je sa suprotne strane kanala ostaviti dovoljno širok pojas koji omogućuje stabilnost samog dna i nesmetan prolaz riba, i

– praćenje i kontrola zamućenosti vode.

Zakonom propisanu Studiju procene uticaja, izraditi u svemu u odnosu na pojedinačne zahteve iz dostavljenih uslova br. II-238/20-10 od 29. decembra 2010. Zavoda za zaštitu prirode Srbije. Preporučuje se da se izvođenje radova na uređenju akvatorije i teritorije pristaništa obavlja uz direktivni stručni nadzor Zavoda za zaštitu prirode.

4.8. Smernice za sprovođenje planskog dokumenta

Planirani radovi su radovi na objektu iz člana 133. Zakona (termoelektrane snage 10 i više MW i termoelektrane – toplane električne snage 10 i više MW i dalekovodi i trafostanice napona 110 i više kV), za koje građevinsku dozvolu izdaje nadležno ministarstvo, tako da se neophodno obavljaju prethodni radovi na osnovu čijih rezultata se izrađuje studija opravdanosti.

Građevinska dozvola za izgradnju na novoformiranoj građevinskoj parceli, izdaje se za deo objekta koji predstavlja tehničku i funkcionalnu celinu.

Lokacijska dozvola za planiranu izgradnju i radove na revitalizaciji postrojenja izdaje se na osnovu pravila uređenja i izgradnje Prostornog plana, tako da nije neophodna izrada prethodne studije opravdanosti sa generalnim projektom. Zahtev dopuniti odgovarajućim prikazima tehničkih rešenja, radi obrazloženja u slučaju manjih odstupanja od utvrđenih pravila uređenja i izgradnje. U slučaju većih opravdanih odstupanja, promene se moraju sprovesti kao manje izmene Prostornog plana.

Industrijsko pristanište kao objekat u sistemu Elektroprivrede Srbije podleže procedurama propisanim članom 133. Zakona i uslovima pribavljanja lokacijske dozvole, ali i procedurama na osnovu regulative koja uređuje oblast plovidbe.

Zahtev za izdavanje lokacijske dozvole, obavezno, pored podataka o vrsti i nameni objekta koji će se graditi, dopuniti podacima o planiranoj dispoziciji, horizontalnim i vertikalnim gabaritima, nivelaciji, tehničkim karakteristikama i slično, koji moraju biti prikazani i na grafičkom prilogu, na katastarsko-topografskoj podlozi i obrazloženi rezultatima iz odgovarajuće studijske dokumentacije, a u skladu sa zahtevima i uslovima nadležnih institucija.

Neophodno je pre podnošenja zahteva za lokacijsku dozvolu pribaviti uslove i saglasnosti za priključenje na komunalnu, saobraćajnu i ostalu infrastrukturu i ostale uslove i saglasnosti organa, odnosno organizacija ovlašćenih za izdavanje uslova i podataka za projektovanje ovakvih objekata.

Ukoliko se na osnovu posebne studijske dokumentacije, procene drugačije potrebe i načini rešavanja robno-transportnih potreba u okviru rudarsko-energetskog sistema, izmena planskih rešenja će se sprovesti kao manja izmena Prostornog plana.

Tačna lokacija, kapacitet i tehničke karakteristike postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda, kao i sanitarno-tehnički uslovi koje treba da zadovolje vode koje se posle prečišćavanja ispuštaju iz sistema javne kanalizacije Kostolca u npr. Kanal tople vode kao mogući recipijent, utvrdiće se odredbama Plana generalne regulacije gradskog naselja Kostolac, na osnovu usaglašene studijske i tehničke dokumentacije za saobraćajne, rudarsko-energetske i druge infrastrukturne sisteme, uključujući i objekte komunalne infrastrukture na ovom području.

5. Kompleks TE „Kostolac B”

5.1. Uvodne napomene

Kompleks TE „Kostolac B” sa pratećim objektima i tehničkim sistemima, lociran je u severoistočnom delu Kostolačkog ugljenog basena, na desnoj obali reke Mlave na prostoru između: arheološkog nalazišta Viminacijum, utvrđene zone zaštite nalazišta koje je proglašeno kulturnim dobrom od izuzetnog značaja („Službeni glasnik SRS”, broj 14/79), sa severa i severoistoka; površinskog kopa „Drmno” na istoku; građevinskog područja naselja Drmno, opštinskog puta Kostolac – Drmno – Bradarac i granice proširenog kompleksa mesnog groblja Stari Kostolac sa južne strane; i desnoobalnog uspornog nasipa reke Mlave sa zapada.

Na samoj lokaciji i u širem okruženju prostire se arheološko nalazište Viminacijum. Prva istraživanja ovog lokaliteta, glavnog grada Gornje Mezije, datiraju još iz 19. veka, a arheološko nalazište je 1948. godine evidentirano kao kulturno dobro. Arheološka istraživanja Viminacijuma, ali i konzervacija eksponata, finansijski su podržana od strane tadašnjeg Industrijsko-energetskog kombinata Kostolac, u okviru pripremnih radova pored eksproprijacije zemljišta, tako da su od 1976. godine, kada je doneta odluka o izgradnji Termoelektrane „Drmno”, do 1983. godine kada je započeti radovi na betoniranju temelja, završeni radovi na konzervaciji nalazišta.

Izbor lokacije izvršen je na osnovu tehničko-tehnoloških zahteva kao što su: mogućnost snabdevanja ugljem i tehničkom vodom, saobraćajna dostupnost, udaljenost od objekta TE „Kostolac A”,

udaljenost od naselja po pravcu dominantnih vetrova, mogućnost elektrorazvoda, ali i mogućnost daljeg proširenja kompleksa, s obzirom na to da je već tada planirana izgradnja druge faze, što je podrazumevalo proširenje termokapaciteta za još dva tehnički i tehnološki ista bloka.

TE „Kostolac B” ima instalisani kapacitet 2 x 348,5 MW, a snabdeva se ugljem sa površinskog kopa „Drmno”. Pomoćno gorivo za startovanje blokova su mazut i pomoćna vodena para koja se doprema iz TE „Kostolac A” parovodom dužine 6 km. Rashladnom vodom, elektrana se snabdeva iz reke Dunav, dovodnim kanalom.

5.2. Prostorni obuhvat kompleksa

U ograđenom prostoru kompleksa TE „Kostolac B” na površini od oko 102 ha organizovani su glavni pogonski objekti elektrane sa pomoćnim objektima (oko 63 ha). Deponija uglja, locirana u samom kompleksu na površini od oko 23 ha, čini funkcionalnu celinu sa drobilanom PK „Drmno”.

Kompleks ima izvanredni položaj s obzirom na saobraćajnu povezanost, drumsku, železničku, a postoji i mogućnost i povezivanja sa plovnim putevima.

Pristup kompleksu TE „Kostolac B” je se sa puta Kostolac – Drmno. Sa ove saobraćajnice, odvajaju se glavni pristupni put kompleksu i sekundarni, koji je bio planiran za potrebe izvođača radova na izgradnji elektrane, ali se sada redovno koristi i koji je neposredno pored kompleksa groblja.

U okviru lokacije TE „Kostolac” izvršen je razmeštaj objekata termoelektrane i pomoćnih sistema dovoda i odvoda vode, dopreme uglja, otpreme pepela i šljake na deponiju, razvoda dalekovoda i parovoda. Odlaganje pepela i šljake je na deponiju u PK „Ćirikovac”, koja je u probnom radu, dok deponija „Srednje kostolačko ostrvo”, nakon uvođenja nove tehnologije prikupljanja, pripreme i transporta ima rezervni

Snabdevanje ugljem je zajedničko za oba postojeća bloka, ali i za planirani novi blok. Podužno skladište, sa rezervom od 30 dana, snabdeveno je savremenim uređajima koji omogućavaju sigurno snabdevanje elektrane i efikasnu manipulaciju uglja. Dovod uglja od rudnika do drobilane, a zatim do elektrane vrši se mehaničkim putem, trakama.

Dispoziciono rešenje kompleksa je uspostavljeno sa ciljem postizanja najsvrsishodnije veze sa deponijom uglja i transporta do bunkerskih silosa, tehnološkog procesa rada kotlarnice i mašinske sale, kao i transformisanja električne energije.

Doprema uglja sa PK „Drmno” je moguća dvostrukim sistemom pokretnih traka ili sa deponije uglja ili direktno sa kopa. Svaki blok ima 8 bunkera za ugalj koji se ravnomerno pune. Pri nominalnom radu oba bloka potrebno je u bunkere za ugalj na proizvodnim blokovima ubaciti oko 1500 t uglja na sat. Dvostruki sistem pokretnih traka omogućava različito konfigurisanje, odnosno formiranje različitih puteva uglja od deponije do bunkera bloka. Trake su različite dužine, od 50 m do 800 m. Na mestima gde se trake ukrštaju postoje presipne klapne kojima se upravlja radi usmeravanja uglja.

Prostor za deponovanje uglja na TE „Kostolac B” čine četiri linijske deponije. Opsluživanje ovih deponija i manipulacija ugljem je kombinovanim mašinama na tri kranske staze. Tokom 2009. i 2010. godine montirana je treća deponijska linija na drobilani PK „Drmno”, što je jedan od važnijih preduslova za postizanje proizvodnje od 9 x 106 t uglja godišnje i dalji razvoj kopa. U okviru tog projekta, predviđena je nabavka i montaža nove drobilice, preseljenje deponijske mašine sa PK „Ćirikovac” na PK „Drmno” i aktivnosti na rekonstrukciji deponijskog bagera sa PK „Ćirikovac”.

Uz glavni pogonski objekat je lociran objekat pomoćnog pogona sa radionicama i magacinom odgovarajućeg kapaciteta za potrebe svakodnevnog opsluživanja termoelektrane, ali i kod većih remonta.

Objekti snabdevanja i tretmana vode su postavljeni u neposrednoj blizini GPO, pa su odvodni i dovodni cevovodi optimalnih dužina. Predviđene su površine za proširenje ovog sistema za potrebe izgradnje novog kapaciteta.

Objekti snabdevanja gorivom (mazut, nafta), s obzirom na prirodu i vreme skladištenja tih materijala, a pre svega, dostupnost sredstvima za gašenje eventualnih požara, locirani su uz trase železničke i putne komunikacije.

Relativno prljavi objekti (depo buldozera, garaže) postavljeni su bočno od centralne dispozicije glavnih funkcija elektrane (GPO, HPV, razvodno postrojenje) i u neposrednoj su blizini zone gde je predviđena upotreba vozila i mašina.

Razvodno postrojenje 400 kV „Drmno”, koje omogućava vezu sa elektroenergetskim sistemom, udaljeno je od glavnih pogonskih objekata oko 120 m. Moguće je njegovo proširenje za po dva polja sa obe strane. Postrojenje ima gotovo upravne veze sa generatorima. Što se raspleta dalekovoda tiče, dva DV 400 kV, pravac prema Đerdapu i prema Beogradu, u zajedničkom su koridoru kroz kompleks elektrane i dalje do mesta priključenja na DV „Đerdap – Beograd”. DV 400 kV br. 453 je rezervni i usmeren je prema severu (Pančevo).

Razvodno postrojenje 110 kV, koje služi kao rezervno napajanje sopstvene potrošnje, udaljeno oko 130 m od GPO, locirano je tako da omogućava jednostavni rasplet dalekovoda prema Kostolcu i PK „Drmno”. Ukrštanje generatorskih veza 400 kV i transformatorskih veza 110 kV je skoro pod pravim uglom.

Izvan ograđenog dela kompleksa uspostavljeni su koridori tehničke infrastrukture termoelektrane, javni i interni saobraćajni koridori i površine na kojima su u fazi izgradnje kompleksa TE „Kostolac B” definisani prostori za smeštaj izvođača.

Kroz prostornu celinu (kompleks TE „Kostolac B”) položeni su na zajedničkim niskim nosačima: parovod za snabdevanje pomoćnom parom iz TE „Kostolac A” (cevovod prečnika Φ 300 mm, pritisak 20 bar, 300° C, kapaciteta 60 t/h); cevovod za transport demi vode TE „Kostolac B” - TE „Kostolac A”, 125 mm, protok 60 t/h;

i dva vrelovoda Ø150 mm za dotok i povratak vrele vode iz podstanice Kostolac, za grejanje objekata u krugu termoelektrane. Ukupna dužina cevovoda je 4,6 km, s tim što su cevovodi kroz selo Stari Kostolac i u krugu TE „Kostolac A”, postavljeni na visokim osloncima.

U krugu termoelektrane, takođe su izgrađena četiri silosa, dva kapaciteta po 3000 m³ za pepeo, i dva kapaciteta po 500 m³ za šljaku. Silosi će omogućiti utovar pepela u kamione, kako bi se on mogao iskoristiti u građevinskoj industriji i gradnji puteva.

Ispod betonskog silosa, na etažama +0.20, +3.42 i +7.00 nalaze se prostorije u kojima boravi osoblje zaposleno na nadgledanju i održavanju sistema za odlaganje pepela. Na krovu betonskih silosa, na visini od preko 50 m biće stalno montirani obrtni kranovi koji mogu da nose i radne platforme za potrebe tekućeg održavanja objekta.

Arhitektonsko i konstruktivno rešenje zgrade silosa za pepeo i šljaku proističe iz osnovne funkcije za smeštaj mašinskih instalacija sistema za odlaganje pepela. Raspored prostorija, otvora, obrade podova i zidova podređeni su funkciji objekta.

S obzirom na visinu objekta neophodna je dosledna primena mera protivpožarne zaštite. Spoljno stepenište (zajedno sa liftovskim oknom) je požarno izolovano od ostalog dela zgrade do kote +14.83. Iznad te kote, do vrha objekta, požarni zid prelazi u protivdimni. Deo otvora na fasadama objekta je isključivo u funkciji prodora instalacija, odnosno montaže / demontaže opreme. Nakon završene montaže zatvoriće se plastifikovanim, pocinkovanim čeličnim limom u ramu od čeličnih profila.

Pored zgrade silosa za pepeo i šljaku, prilikom zamene sistema za prikupljanje, transport i odlaganje pepela u okviru kompleksa TE „Kostolac B”, izgrađeni su i u probnoj funkciji su sledeći tehničko-tehnološki i građevinski delovi sistema: zgrada kompresornice, cevni most od kotlarnice do zgrade silosa, i deo pepelovoda (četiri čelične cevi za transport pepela i šljake i cevovod povratne vode sa deponije). Kroz kompleks elektrane cevovodi su postavljeni na visokim osloncima.

5.3. Planirana namena prostora i podela na uže celine

Kompleks elektrane je, u prostornom i funkcionalnom smislu, organizovan uspostavljanjem podele na funkcionalne zone sa karakterističnim sadržajima i namenama. Granice zona su uspostavljene regulacijom internih saobraćajnica i koloseka interne železničke pruge i prema proizvodno- tehnološkim zahtevima.

Izdvojene su sledeće zone:

– zona primarnih sadržaja (zona GPO),

– zona pratećih tehničkih objekata,

– zona ostalih pratećih objekata,

– razvodno postrojenje i energetski koridor,

– zona privremenih sadržaja u funkciji izgradnje Termoelektrane, i

– rezervisani prostor za II fazu izgradnje Termoelektrane.

U okviru Kompleksa termoelektrane naglašen je tehnički infrastrukturni koridor, u kome su dispoziciono razdvojeni postojeći i planirani sistemi za transport pepela, šljake i gipsa, sistem povratne vode sa deponije, a koji je postavljen paralelno sa glavnom internom saobraćajnicom i internim kolosekom. Na mestu polaznih čvorišta ovi su sistemi nivelaciono diferencirani međusobno i sa transportnim sistemom za dopremu uglja (kosi mostovi).

Tabela 5.1: Pregled bilansa površina u ha

Kompleks Termoelektrane

zona primarnih sadržaja (zona GPO)

5

zona pratećih tehničkih objekata

4

zona ostalih pratećih objekata

10

razvodno postrojenje i energetski koridor

6

zona privremenih sadržaja u funkciji izgradnje termoelektrane

3.2

zona zelenih i rekreativnih površina

25

rezervisani prostor za II fazu izgradnje Termoelektrane

10

Saobraćajnice i saobraćajne površine

5

Interna pruga

4

Deponija uglja

23

Kanal

5

U planskom periodu sprovodiće se obimni radovi na izgradnji objekata i postrojenja, na održavanju, rekonstrukciji i izgradnji u okviru kompleksa.

1) Rekonstrukcija postojećih kapaciteta

U cilju ekonomski opravdanog podizanja snage bloka B1 do projektovanih parametara, ostvarivanja energetske efikasnosti, produženja radnog veka bloka za 20 godina (150.000 sati), podizanja proizvodnje električne energije za oko milijardu kWh i usaglašavanja sa zahtevima i regulativom iz oblasti zaštite životne sredine, kao prioritetna aktivnost, izvodi se rekonstrukcija postojećih postrojenja.

Radovima rekonstrukcije, pri čemu se može smatrati da su neki od tih radova u smislu Zakona o planiranju i izgradnji građevinski radovi, obuhvaćeni su:

– glavni pogonski objekat (kotlovsko i turbinsko postrojenje, kondenzator i drugi vitalni delovi),

– elektrofilterska postrojenja,

– sistem rashladne vode,

– hemijska priprema vode, i

– automatizacija.

2) Tretman otpadnih voda

Otpadne vode generisane u oba bloka TE „Kostolac B” prikupljaće se u postrojenju za tretman otpadnih voda, gde će se tretirati do ostvarivanja zahtevanog kvaliteta i potom ispuštati u reku Mlavu.

Pod ukupnim otpadnim vodama u TE „Kostolac B” podrazumevaju se otpadne vode koje čine: rashladna otpadna voda (topla voda), atmosferska, fekalna, tehnološke otpadne vode iz pripreme demi i pijaće vode, otpadne drenažne vode iz objekata, zauljene otpadne vode, otpadne vode iz prostorije sa akumulatorskih baterija i otpadne vode sa deponije (prelivne i drenažne).

Na osnovu analize otpadnih voda zaključeno je da se moraju prečistiti samo zauljene vode koje čine zauljene atmosferske vode i zauljene vode iz unutrašnjeg i spoljnjeg mazutnog postrojenja. To se procenjuje na 0,9 litra otpadne vode po 1 MWh električne energije. Ovaj podatak je dobijen na osnovu prosečnih godišnjih padavina za region Istočne Srbije (od 700 mm/godišnje), slivne površine platoa pretakališta i skladištenja mazuta i prosečnih količina zauljenih voda iz objekata pretakališta na godišnjem nivou.

3) Sistem za odsumporavanje dimnih gasova (u daljem tekstu: ODG)

Postrojenje za odsumporavanje će biti izgrađeno u sklopu postojeće lokacije termoelektrane. Planirano je izvođenje tehnološki pouzdanog tehničkog rešenja odsumporavanja dimnih gasova za TE „Kostolac B”, primenom vlažnog krečnjačkog postupka, kojim će se obezbedi rad blokova u okviru graničnih vrednosti emisija sumpor-dioksida definisanih regulativom EU.

S obzirom na postojeće stanje rasporeda objekata i opreme u krugu termoelektrane, kao i sagledavanjem potrebnog prostora koji je zauzet izgradnjom novog postrojenja za prikupljanje i transport pepela i šljake u vidu guste mešavine, definisan je raspoloživi prostor za smeštaj pojedinačnih sistema u okviru postrojenja za ODG.22

Mikrolokacija je ograničena dispozicijom sledećih objekata: postojećeg dimnjaka, kosog mosta za dopremu uglja, ograde kompleksa termoelektrane do presipne zgrade za ugalj i novom linijom za transport pepela do silosa, odnosno, dispozicijom objekata novog sistema transporta pepela i šljake. U okviru ovog prostora postoje sledeći objekti: železnička pruga koja je duže vreme van upotrebe jer je prekinuta izgradnjom deponije uglja, rezervoar protivpožarne zaštite rezervoara mazuta i arheološka nalazišta „Rimski bunar” i „Rimska peć”. Postojeći objekti će se izmestiti.

Pored ovog prostora, za potrebe smeštaja skladišta krečnjaka iskoristiće se slobodni prostor preko puta skladišta mazuta. Lokacija skladišta krečnjaka usaglašena je sa mogućnostima dopreme krečnjaka i kamionskim i železničkim prevozom do istovarnog mesta.

Snabdevanje vodom postrojenja za ODG planira se iz reke Dunav, tako da je projektni kvalitet sveže procesne vode koja će se koristiti u procesu odsumporavanja dimnih gasova TE „Kostolac B”

određen kvalitetom vode Dunava.

Otpadne vode koje nastaju u postrojenju za ODG tretiraće u zajedničkom postrojenju za tretman otpadnih voda TE „Kostolac B”,

ili će se koristiti za formiranje guste mešavine pepela i šljake koja će se potom transportovati na deponiju.

Izgradnja ODG sistema ne zahteva zaustavljanje rada blokova termoelektrane, osim za potrebe povezivanja kanala dimnog gasa pomoću pokretne dizalice koja će biti postavljena severoistočno od obe strane postojećeg dimnjaka. Kako bi se obezbedio što kraći period prekida rada bloka, povezivanje kanala dimnog gasa, mora biti dobro isplanirano i brzo realizovano tokom redovnog remonta blokova.

Postavljanje kanala dimnog gasa između ventilatora i apsorbera vršiće se pomoću pokretnih dizalica, dok će se za kanale između apsorbera i dimnjaka koristiti toranjski kran.

Za potrebe organizacije gradilišta i postavljanje privremenih objekata za odlaganje, sklapanje, zanatske radove i privremene kancelarije, može se koristiti raspoloživi prostor na samoj lokaciji i prostor rezervisan za izgradnju novih kapaciteta u sledećoj fazi izgradnje.

Dispozicija objekata sistema ODG23

Sa izgradnjom postrojenja za odsumporavanje dimnih gasova, odnosno, pravovremenom izgradnja novog vlažnog dimnjaka, temelja apsorbera i postrojenja za ugušćenje suspenzije, može se početi na raščišćenom terenu, po okončanom izmeštanju postojeće protivpožarne stanice sa pratećim objektima, izmeštanju arheološkog nalazišta „Rimska peć”, kao i demontaži i uklanjanju dela postojećeg železničkog koloseka.

Zemljani radovi za potrebe izgradnje sistema obodnih kanala započeće na prostoru, neposredno nakon ili istovremeno sa radovima na ravnanju terena. Obrazovanje sistema obodnih kanala u prostoru oko apsorbera predstavlja kritičnu aktivnost. Ostatak radova na uspostavljanju sistema obodnih kanala nastaviće se ka Bloku 2, kako bi se obezbedio nastavak radova na temeljnim konstrukcijama kanala dimnog gasa.

4.) Izgradnja novog termokapaciteta

Izgradnja novog bloka B3 predviđena je, u periodu (2015 – 2022.), na delu kompleksa koji je prema Detaljnom urbanističkom planu TE „Drmno” iz 1982. godine bio planiran za izgradnju glavnih pogonskih objekata II faze termoelektrane.

U okviru površine od oko (8 +2) ha između GPO bloka B2 i deponije uglja, na kojoj će biti smešteni novi objekti koji su u funkciji bloka B3, planira se izgradnja GPO-a, elektrofiltera, dimnjaka, sistema za odsumporavanje, sistema za pepeo i šljaku, dodatnih bunara sirove vode.

Za potrebe instalisanja novog bloka planira se proširenje postojećih zajedničkih sistema: crpne stanice rashladne vode i sistema tečnog goriva. Planira se izgradnja novih objekata hemijske pripreme vode.

S obzirom na to da će se novi blok graditi neposredno uz blok B2, odnosno, paralelno sa njim, da su prilikom temeljenja kalkanskog zida bloka B2 izvedeni zajednički temelj i elektro - kanal, kao i s obzirom na novoizvedeni transportni most za odvoz pepela, planira se izrada aneksa između bloka B2 i novog bloka B3.

Postojeći liftovski toranj na bloku B3 može se povezati pasarelama sa novim objektom.

Postojeća infrastruktura na lokaciji TE „Kostolac B”, pre svega putevi, veza sa železničkom prugom Stig – Požarevac, snabdevanje pitkom i sirovom vodom, sistem hidrantske i PPZ mreže, atmosferska i fekalna kanalizacija, snabdevanje elektroenergijom kruga elektrane (i za potrebe gradilišta), nesumnjivo predstavljaju prednost ove lokacije vezano za izgradnju novog bloka.

Deo postojećih pomoćnih sistema može se koristiti i za potrebe novog bloka i to:

– deponija uglja kapaciteta 700 000 t;

– kanal za snabdevanje rashladnom vodom iz reke Dunav;

– sistem za transport uglja od kopa do elektrane izgrađen za kapacitet od 12 miliona t/god.;

– snabdevanje pomoćnom vodenom parom iz TE „Kostolac A”, odnosno, iz kolektora sopstvene potrošnje blokova B1 i B2;

– rezervni kapacitet sistema hemijske pripreme vode;

– pogoni za održavanje postrojenja;

– delovi postojećeg magacinskog prostora; i

– skladište kreča za potrebe sistema odsumporavanja dimnih gasova.

U okviru izrade „Prethodne studije opravdanosti sa generalnim projektom izgradnje novog bloka B3 na lokaciji TE Kostolac B”, Energoprojekt – Entel, 2011. razmatrano je više varijanti izgradnje novog bloka B3 sa snagom generatora/prag 600, 500 i 350 MW. Po svim analiziranim aspektima i uz zadovoljenje najviših zahteva zaštite životne sredine, procenjena je opravdanost realizacije novog bloka i preporučena izgradnja kondenzacionog bloka, savremene konstrukcije, instalisane snage

600 MW sa natkritičnim parametrima pare i protočnim hlađenjem. Daljim analizama biće obuhvaćena i razrada izgradnje bloka B3 instalisane snage 350 MW do 2020. godine i bloka B4 iste snage posle 2020. godine.

Izgradnja novog kapaciteta je u skladu sa strateškim i razvojnim opredeljenjima i s obzirom da je reč o termoenergetskim kapacitetima koji treba da zamene postojeće kapacitete.

Za smeštaj GPO-a uključujući i elektrofiltere, sistem za odsumporavanje, dimnjak, objekte za sakupljanje i pripremu pepela i izdvajanje SO2 raspoloživa površina je oko 10 ha.

5.4. Pravila izgradnje i pravila uređenja

5.4.1. Pravila uređenja

Kompleks TE „Kostolac B” sa svim pojedinačnim zgradama, postrojenjima, instalacijama i opremom, tehničkim i tehnološkim sistemima, tehničkom i drugom infrastrukturom čini tehničko-tehnološku celinu. Kompleks elektrane je, u prostornom i funkcionalnom smislu, organizovan uspostavljanjem podele na funkcionalne zone sa karakterističnim sadržajima i namenama.

Prostor deponije uglja je ograđivanjem i po regulaciji obodne saobraćajnice izdvojen od ostalih zona, odnosno, površina u kompleksu na kojima je izgradnja, rekonstrukcija i revitalizacija uređena odredbama Zakona o planiranju i izgradnji.

Granice zona su uspostavljene regulacijom internih saobraćajnica i koloseka interne železničke pruge po prostornom i proizvodno-tehnološkom principu.

Izdvojene su sledeće zone:

– zona primarnih sadržaja (zona GPO);

– zona pratećih tehničkih objekata;

– zona ostalih pratećih objekata;

– razvodno postrojenje i energetski koridor;

– zona privremenih sadržaja u funkciji izgradnje termoelektrane, zelenih i slobodnih površina, u kojoj su smešteni saobraćajni i tehnički koridori infrastrukturnih sistema elektrane i priključak na javnu saobraćajnicu; i

– rezervisani prostor za II fazu izgradnje termoelektrane.

Između regulacije glavne interne saobraćajnice i ograđene deponije uglja je tzv. tehnički infrastrukturni koridor, u kome su nivelaciono i dispoziciono razdvojeni transportni sistemi za dopremu uglja, sistem za transport pepela, šljake, sistem povratne vode sa deponije i transport gipsa.

Ukupna dispozicija elektrane rešena je tako da omogući i najkraće puteve za transport materija i svođenje na minimum odgovarajućih investicionih i eksploatacionih troškova. Lokacija omogućava dalje proširenje elektrane i smeštaj dodatnih postrojenja, koja prvobitnim projektima nisu bila predviđena (odsumporavanje, smanjenje emisije azotnih oksida, postrojenje za izdvajanje i smeštaj CO2 itd.).

Izgrađeni objekti i uređene površine izvan ograđenih prostora, uklopljeni su u plansku koncepciju kao privremeni, koji se zadržavaju do konačne izgradnje novog bloka elektrane, ili kao trajni sa prenamenom, u daljoj eksploatacije elektrane, za smeštaj dela administracije i uprave.

Pravila uređenja i izgradnje utvrđuju se za TE „Kostolac B” kao kompleks strateškog značaja, čija je izgradnja, rekonstrukcija održavanje i korišćenje od javnog interesa, s obzirom da su sve planirane aktivnosti u pravcu smanjenja štetnih uticaja na okolinu i postizanja standarda u oblasti energetike i energetske efikasnosti na koje se naša zemlja obavezala u skladu sa regulativom EU.

Pravila parcelacije i preparcelacije

Na području KO Kostolac selo (k.p. br. 303, 579, 580, 582, 589, 590, 591, 593 i 714), na površini u obuhvatu granica k.p. br. 303, gde su organizovani različiti sadržaji u funkciji rudarsko-energetskog sistema, menja se postojeća katastarska parcelacija radi formiranja parcela za izgradnju javnih objekata u Kompleksu TE „Kostolac B”.

Građevinske parcele se formiraju na osnovu validnog i ažuriranog katastarskog plana, prema potvrđenom projektu parcelacije koji sadrži projekt geodetskog obeležavanja, u skladu sa pravilima Prostornog plana i za potrebe sprovođenja Plana.

Utvrđuju se sledeći uslovi, postavke i pravila za parcelaciju i preparcelaciju:

– izdvojene su površine sa karakterističnim osnovnim namenama i posebnim urbanističkim karakteristikama, a po principu uspostavljanja urbanističke celine Kompleks TE „Kostolac B” sa istim pravilima građenja;

– položaj novoformiranih građevinskih parcela definisan je koordinatama u državnom koordinatnom sistemu tačaka III1 do III5, IV1 i IV2 na razdelnim linijama prema susednim delovima druge namene;

– građevinske parcele se formiraju preparcelacijom (na većem broju katastarskih parcela obrazuje se jedna parcela) tako da su definisanim razdelnim linijama obuhvaćene ranije unutrašnje parcele;

– građevinska parcela termoelektrane je ograđena, imaj pristup na javnu saobraćajnicu preko pristupnih puteva koji imaju karakter javnih površina i priključak na tehničku infrastrukturu.

Izdvojeni delovi dobijeni parcelacijom k.p. br. 303 ne menjaju zatečenu namenu i na njima se može graditi kao na česticama vodnog ili građevinskog zemljišta.

––––––––––––––

22 Prethodna studija opravdanosti sa generalnim projektom odsumporavanja dimnih gasova iz TE Kostolac B i Studija o mogućnosti snabdevanja krečnjakom termoelektrane za potrebe sistema odsumporavanja, Konzorcijum: Mašinski fakultet UB, Rudarsko-geološki fakultet UB, Worley Parsons, London, UK i Energoprojekt-Entel, 2008. godine

23 Studija opravdanosti sa idejnim projektom odsumporavanja dimnih gasova TE „Kostolac B” Mašinski fakultet, Univerziteta u Beogradu, WorleyParsons, Rudarsko-geološki fakultet Univerziteta u Beogradu i Energoprojekt- Entel, 2008.

5.4.2. Pravila izgradnje

Dispozicija elemenata postrojenja za odsumporavanje na lokaciji TE „Kostolac B” obuhvata dva apsorbera, po jedan za svaki od blokova. Svaki apsorber imaće unutrašnji prečnik 15,3 m i visinu od 44 m.

Oba apsorbera biće smeštena severoistočno od postojećeg dimnjaka, u prostoru koji je sa severoistoka i severozapada definisan položajem postojećeg kosog mosta za dopremu uglja, sa jugozapada samom termoelektranom, dok je sa jugoistoka ograničen položajem budućeg kosog mosta za dopremu uglja i novog sistema za transport pepela i šljake.

Drenažne jame apsorbera smeštene su u prizemlju pumpne stanice. Svaka drenažna jama povezana je sa sabirnikom, čiji se sadržaj neprestano meša u cilju sprečavanja taloženja. Oko svakog od apsorbera postavljen je zasebni sistem obodnih kanala koji u celosti opasuje apsorber i pruža se ispod recirkulacionih i pumpi za otakanje dela suspenzije iz sistema kako bi prikupio svu zaostalu tečnost.

Sistem za primarno ugušćenje suspenzije gipsa, koji se sastoji od dva para hidrociklona, po jedan za svaki od apsorbera, nalazi se u postrojenju za ugušćenje suspenzije severozapadno od vlažnog dimnjaka), iznad trakastih vakuum filtera. Suspenzija se u sistem hidrociklona dovodi pomoću pumpi za otok dela suspenzije iz sistema, nakon čega se otok, odnosno ispust iz hidrociklona vodi direktno na odgovarajuće trakaste vakuum filtre ili u rezervoar suspenzije gipsa, u zavisnosti od režima rada. Preliv hidrociklona prikuplja se u posebnom rezervoaru filtrata.

Novi vlažni dimnjak planiran je 60 m severoistočno (NE) od postojećeg dimnjaka. Dimnjak je projektovan, napravljen i izgrađen u skladu sa najsavremenijim principima. U dimnjaku su smeštene dve dimne cevi, prečnika 7,6 m i visine 200 m svaka, izgrađene od specijalne plastike ojačane staklenim vlaknima. Oko dimnih cevi nalazi se zajednički, 194 m visok betonski omotač prečnika 20 m.

Dimnjak je opremljen vazduhoplovno signalnim osvetljenjem, unutrašnjim liftom koji je takođe smešten u prostoru unutar omotača dimnjaka, unutrašnjim osvetljenjem, spoljnim platformama, gromobranskom zaštitom, sistemom za kontinualno merenje emisija, kao i drenažnim sistemom. Ulazne sekcije dimnih cevi nalaze se na visini od 47 m.

Postrojenje za mlevenje krečnjaka biće smešteno u severoistočnom delu kompleksa, severno od novog vlažnog dimnjaka i severoistočno od postrojenja za ugušćenje suspenzije gipsa. U zgradi postrojenja biće smeštena tri zatvorena sistema horizontalnih kugličnih mlinova i pripadajuća transportna oprema i dnevni silosi.

Postrojenje za ugušćenje suspenzije gipsa smešteno je severozapadno od novog vlažnog dimnjaka.

Postrojenje je trospratno, sa četvrtim poluspratom. Prvi sprat predstavlja privremeno skladište gipsa za proizvodnu gipsanu masu.

Rezervoar suspenzije gipsa, rezervoar filtrata, kao i rezervoari otpadnih i prelivnih voda nalaze se severoistočno od postrojenja za ugušćenje suspenzije gipsa. Rezervoar suspenzije gipsa, rezervoar filtrata i rezervoar otpadnih voda formiraju tzv. prvi red rezervoara u severoistočnom delu postrojenja za ugušćenje suspenzije, dok je rezervoar prelivnih voda severoistočno od prethodno pomenutih.

Hidrociklonska grupa otpadnih voda nalazi se iznad rezervoara otpadnih voda.

Sva četiri bazena opremljena su agitatorima kojima se obezbeđuje neprekidno mešanje njihovog sadržaja.

Rezervoar suspenzije gipsa, rezervoar filtrata i rezervoar otpadnih voda imaju kapacitet 1000 m3, prečnik 10 m i visinu 13 m. Zapremina rezervoara prelivnih voda iznosi 600 m3, prečnik je 8 m i visina 13 m.

Opšti merno-upravljačko zahtevi postrojenja za odsumporavanje vezani su za startovanje, normalan rad i gašenje, kako samog postrojenja, tako i svih pripadajućih podsistema, u komandnoj sali ODG postrojenja i od strane obučenog osoblja koje u svakom trenutku uključuje jednog vodećeg i jednog mobilnog operatera.

Kontrolni sistem biće zasnovan na tehnologiji distribuiranog upravljačkog sistema kroz primenu tehnologije redudantnog mikroprocesora sa redundantnim komunikacijama velike brzine i tolerantnim na kvarove, kao i više ekranskim interfejsom sa operaterom. Programabilni logički kontroleri biće korišćeni samo ukoliko je njihova upotreba opravdana i prethodno odobrena.

Projektno rešenje komandne sale po kriterijumu interfejsa sistema sa operaterom predviđa upravljački i kontrolni sistem baziran na sistemu ekrana, sa minimalnim brojem zasebnih uređaja.

Svi procesi koji se odvijaju u postrojenju biće nadzirani i kontrolisani u cilju održavanja efikasnosti uklanjanja SO2 na zahtevanom nivou i minimalnog variranja parametara.

Napajanje merno-upravljačkog sistema biće obezbeđeno sistemom neprekidnog napajanja odnosno URS-om.

Glavna zgrada ODG sistema je betonska građevina sa ramom i spoljnim zidovima od blokova. Krovna i međuspratna konstrukcija biće od armiranog betona. Unutrašnji zidovi biće od opeka i gips-kartonskih ploča. Glavna zgrada ODG sistema imaće tri sprata, na kojima će biti smešteni elektro i merno-upravljačka oprema i laboratorija, i pumpnu stanicu u okviru koje će se nalaziti glavne recirkulacione pumpe apsorbera.

Temelj zgrade je ploča prečnika 50,0/20,0 m, na koti -3,00 m. Debljina ploče iznosi 1,5 m.

Rezervoar za prihvat suspenzije u slučaju nužde biće kružna čelična građevina, prečnika 15,3 m i visine 20,0 m. Konstrukcione i tehničke specifikacije obezbediće izabrani isporučilac rezervoara.

Temelj je kružna betonska ploča, na koti -1,50 m, oslonjena na 115 šipova tipa Franki, livenih na licu mesta i približne dužine 13,6 m.

Dimnjak

Novi vlažni dimnjak imaće spoljni prečnik od 20,0 m, visinu 194 m i debljinu omotača od 30 sm. Betonski omotač biće izgrađen pomoću klizne oplate, korišćenjem betonskog miksa minimalne pritisne snage 32 N/mm² klase C35/45, u skladu sa Eurocode 2 klasifikacijom.

Zgrada postrojenja za mlevenje krečnjaka biće armirano betonska građevina dimenzija 24 x 35 m, sa čeličnim krovnim rešetkastim nosačima, rožnjačama i dijagonalnim vezama. Zidovi i krov će biti obrazovani od kompozitnih, termoizolovanih obloga. Zgrada postrojenja za mlevenje sastojaće se iz dva glavna dela: mlinske hale dimenzija 16 x 30 m i noseće konstrukcije skladišnih silosa krečnjaka.

U mlinskoj hali biće smeštena tri kuglična mlina za vlažno mlevenje krečnjaka i pokretna mosna dizalica nosivosti 15 tona. Usled noseće konstrukcije silosa krečnjaka, vrh silosa biće na visini od 22 m, a noseća konstrukcija formirana kao sistem armiranobetonskih stubova i čeličnih razupirača.

Temelj zgrade je prečnika 3,0/3,0 m, postavljen na na koti - 2,0 m. Debljina temelja iznosi 1,4 m.

Skladišni rezervoar suspenzije krečnjaka biće kružna čelična građevina, prečnika 9,0 m i visine 13,0 m. Konstrukcione i tehničke specifikacije rezervoara obezbediće izabrani isporučilac rezervoara.

Temelj rezervoara je kružna betonska ploča prečnika 12,0 m i debljine 0,8 m, postavljena na koti – 2,00 m. Uzdignut zid visine 1,2 m nosi ankerske zavrtnje i obezbeđuje oslanjanje zidova rezervoara. Unutrašnjost zapremine uzdignutog zida ispunjena je nabijenim peskom. Vrh ispune zaptiven je slojem betona debljine 0,10 -0,15 m.

Rezervoar procesne vode

Rezervoar procesne vode biće kružna čelična građevina, prečnika 10,0 m i visine 13,0 m. Konstrukcione i tehničke specifikacije rezervoara obezbediće izabrani isporučilac rezervoara.

Temelj rezervoara je kružna betonska ploča prečnika 13,0 m i debljine 0,8 m, postavljena na koti - 2,00 m. Uzdignut zid visine 1,2 m nosi ankerske zavrtnje i obezbeđuje oslanjanje zidova rezervoara. Unutrašnjost zapremine uzdignutog zida ispunjena je nabijenim peskom. Vrh ispune zaptiven je slojem betona debljine 0,10 - 0,15 m.

Ugušćenje suspenzije gipsa

Zgrada postrojenja za ugušćenje suspenzije gipsa biće betonska konstrukcija dimenzija 27x30x31 m. Konstrukcija zgrade oslanjaće se na noseće stubove i grede, dok će zidovi biti formirani od blokova, a krov od montažnih betonskih panela.

Rezervoar filtratske vode

Rezervoar filtratske vode biće čelična konstrukcija kružnog oblika, prečnika 8,0 m i visine 12,0 m. Konstrukcione i tehničke specifikacije obezbediće isporučilac rezervoara.

Za procenu temeljenja rezervoara korišćene su iste pretpostavke kao u razmatranjima prethodnih elemenata sistema. Temelj je kružna betonska ploča prečnika 11,0 m, na koti -2,00 m. Uzdignut zid visine 1,2 m nosi ankerske zavrtnje i obezbeđuje oslanjanje zidova rezervoara. Unutrašnjost zapremine uzdignutog zida ispunjena je nabijenim peskom. Vrh ispune zaptiven je slojem betona debljine 0,10 - 0,15 m.

Rezervoar otpadnih vode biće čelična konstrukcija kružnog oblika, prečnika 6,0 m i visine 9,0 m. Konstrukcione i tehničke specifikacije obezbediće isporučilac rezervoara.

Temelj je kružna betonska ploča prečnika 11,0 m i debljine 0,8 m, postavljena na koti -2,00 m. Uzdignut zid visine 1,2 m nosi ankerske zavrtnje i obezbeđuje oslanjanje zidova rezervoara. Unutrašnjost zapremine uzdignutog zida ispunjena je nabijenim peskom. Vrh ispune zaptiven je slojem betona debljine 0,10 - 0,15 m.

Deponija suspenzije gipsa će biti formirana u delu površinskog kopa PK „Drmno”.

Priprema terena za izgradnju podrazumeva uklanjanje određenih postojećih objekata, a na čijoj lokaciji će biti građeni elementi postrojenja za odsumporavanje.

Kako su postojeći objekti uglavnom van funkcije u sadašnjem sistemu rada termolektrane, a nisu predviđeni za rad postrojenja za odsumporavanja, ovi objekti biće ili trajno uklonjeni ili izmešteni sa lokacije.

Predviđeno je:

– da se prostor iza rezervoara za tečno gorivo iskoristi za lokaciju skladišta za krečnjak;

– da se postojeća pruga u krugu TE „Kostolac B” izmesti na potezu od silosa prema skladištu mazuta; i

– da se postojeća protivpožarna stanica za mazutnu stanicu izmesti na drugu lokaciju.

Postrojenje za odsumporavanje dimnih gasova čija je instalacija predviđena na TE „Kostolac B” i sama elektrana moraju se posmatrati kao jedinstvena celina.

Postrojenje za odsumporavanje biće integralni deo termoelektrane, ne samo u pogledu instalisane opreme, već i u funkcionalnom smislu. Postrojenje za odsumporavanje TE „Kostolac B” projektovano je sa dovoljnom rezervom da garantuje siguran rad termoelektrane. Osim za apsorberski sud, za svu ostalu opremu postrojenja predviđeno je obezbeđivanje rezervnih delova ključne opreme.

Takođe je obezbeđena i rezerva u napajanju postrojenja u vidu dva transformatora, od kojih je jedan radni a drugi rezervni. Ostatak elektro opreme projektovan je sa dovoljnom rezervom snage da zadovolji potrebe potrošača. Za buster ventilatore nisu predviđeni rezervni ventilatori jer je smatrano da je njihova pouzdanost visoka u poređenju sa pouzdanošću postojećih ventilatora dimnog gasa.

U pogledu razmatranja rada ODG postrojenja i njegovom povezanošću sa radom celokupne termoelektrane, može se reći da će u situaciji da elektrana (blok) ispadne iz pogona, ODG postrojenje (apsorberska jedinica) biti ugašeno. Takođe, ukoliko ODG postrojenje (apsorberska jedinica) ispadne iz pogona, rad termoelektrane (bloka) mora biti zaustavljen. By-pass do postojećeg suvog dimnjaka, kojim se zaobilazi ODG postrojenje, zahteva instaliranje dodatne opreme i nije praksa kod modernih postrojenja, tako da nije uključeno u izrađeno projektno rešenje niti u analizu troškova.

Rad elektrane u interventnim situacijama i bez rada ODG postrojenja, moguće je u periodu od maksimalno 1–2 časa, jer apsorber ne može raditi bez tečnosti, tj. doći će do isključivanja napajanja i gašenja recirkulacionih pumpi suspenzije. U ovakvoj interventnoj situaciji uključuju se pumpe za interventno hlađenje, koje imaju dizel motore.

Energetski transformatori

Predviđeni su transformatori OBT2 i OBT3 110/6,6kV, transformatori 6,3/0,4kV i Razvodno postrojenje srednjeg napona, 6,3kV.

Elektromotorni pogoni

Sistem ODG sadrži značajan broj elektromotornih potrošača koji se u rad puštaju direktno. Međutim, motori pomoćnih uređaja mlinova krečnjaka, pumpe apsorbera i trakastih filtera zahtevaju upravljanje brzinom obrtanja.

Kablovi

Za razvođenje električne energije od razvodnih postrojenja 6kV i 0,4kV do pojedinih potrošača u sistemu odsumporavanja predviđeni su sledeći energetski kablovi:

– bakarni kablovi 6/10 kV tipa XLPE 3x95 mm² za polaganje po spoljnim trasama ili u zatvorenom prostoru;.

– bakarni kablovi 0,6/1kV tipa PP41-Y odgovarajućeg preseka za polaganje po spoljnim trasama; i

– bakarni kablovi 0,6/1kV tipa PP00-Y odgovarajućeg preseka za polaganje u zatvorenom prostoru.

U postojećem kablovskom sistemu TE „Kostolac” usvojen je maksimalni presek kablova od 240 mm², što bi trebalo ispoštovati i kod ostalih sistema. Za one potrošače gde je zbog nominalnog opterećenja potreban kabl većeg preseka, polagaće se paralelno dva ili više kablova.

U zavisnosti od mesta prolaska, kablovi se polažu na sledeće načine:

– po regalima od tipskih predfabrikovanih polica;

– po zidovima;

– kroz čelične cevi;

– po konstrukcijama za tehnološku opremu; i

– u betonskim pokrivenim kanalima kod spoljnjeg kablovskog polaganja.

Predviđa se još i uzemljenje i gromobranska zaštita, električne instalacije osvetljenja, utičnica, klimatizacije i ventilacije.

Upravljanje postrojenjem za ODG će biti obavljeno uz pomoć Distribuiranog upravljačkog sistema. Njegove funkcije su sledeće:

– prikupljanje informacija o procesu sa davača i odašiljača koji se nalaze na

– terenu,

– obrada podataka,

– sekvencijalne, pojedine, ne i analogne komande,

– vizuelizacija podataka za operatere,

– upravljanje alarmima,

– prenos podataka i komandi sa nivoa operatera ka procesu,

– potpuna dijagnostika sistema, i

– arhiviranje i štampanje izmerenih vrednosti i alarma.

Telekomunikacioni sistem

Telekomunikacioni sistem omogućava unutrašnju komunikaciju glasom u okviru prostora sistema za ODG uključujući postrojenje za ugušćavanje, mlin i novi dimnjak, i telefonsku komunikaciju sa blokovima 1 i 2 TE Kostolac. Postoje dve mogućnosti za telekomunikacije sistema za ODG:

– da telefonski sistem postrojenja bude proširen tako da opslužuje prostor sistema za ODG i novi dimnjak. U ovom slučaju glavni delovi koji treba da budu obezbeđeni su: moduli za proširenje telefonskog sistema termoelektrane, analogni i digitalni telefoni, i kablovi;

– novi telefonski sistem koji će biti obezbeđen interfejsom prema postojećem. U ovom slučaju novi sistem će sadržati sledeće:

– digitalnu telefonsku centralu;

– module za proširenje telefonskog sistema termoelektrane;

– analogno/digitalne telefone (spikerfone), i

– kablove.

Ako je potrebno, telefonski sistem može da bude opremljen mogućnošću za telefonsko pozivanje preko razglasa.

Razglasni sistem

Razglasni sistem termoelektrane mora da bude proširen. Nekoliko dodatnih zvučnika otpornih na vodu mora da bude instalirano tamo gde je potrebno.

Vremenski (satni) sistem

Ako je moguće, sistemski satovi i DSS sistem moraju da budu napajani iz zajedničkog izvora vremena za celu termoelektranu. U suprotnom, ako je potrebno, može da bude obezbeđen vremenski sistem zasnovan na GPS signalu.

Tehnički zahtevi za protivpožarnu zaštitu

Protivpožarna zaštita postrojenja za ODG u TE Kostolac mora da koristi lokalne aparate za gašenje požara, ormane za creva, vlažne prskalice, i sisteme za plavljenje. Sistem protivpožarne zaštite projektovan da automatski aktivira zvučni alarm i alarmni signal povezan na DSS postrojenja (termoelektrane). Kombinovani detektori vatre/dima sa bljeskalicom i zvučnom sirenom će biti instalirani i povezani sa DSS.

Posle završetka instaliranja, svi otvori (prodori) i unutrašnji zidovi moraju da budu zaptiveni da bi se sprečio upad vode, dima, prašine i opasnih isparenja. Svi materijali, kao što su savitljivi spojevi, izolacija, hardver, kanali, i drugo, moraju biti otporni na vatru i klasifikovani za prostiranja plamena, kao što je navedeno u definisano referentnim normativima.

Oprema za grejanje, provetravanje i klimatizaciju i kanali će biti opremljeni komandama upravljačkim elementima i protivpožarnim klapnama.

Usvajanjem zakona iz oblasti zaštite životne sredine u Srbiji je intenziviran proces usaglašavanja naše regulative sa regulativom Evropske unije. Jedan od najvažnijih segmenata ovog procesa odnosi se na mere zaštite vazduha smanjivanjem emisija zagađujućih materija na izvoru zagađenja. S obzirom da je doprinos termoelektrana ukupnoj emisiji zagađujućih materija u vazduh dominantan, očekuje se da će se prvi zahtevi EU u ovom domenu odnositi na objekte EPS-a, pri čemu će, u narednom periodu, aktivnosti koje se odnose na smanjenje emisija sumpornih oksida kod postojećih TE imati prioritet.

U okviru Nacionalnog programa zaštite životne sredine Republike Srbije, koji je donet u skladu sa Zakonom o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik RS”, broj 135/04), planirane su mere za održivi razvoj i upravljanje životnom sredinom u Republici Srbiji za narednih 10 godina. Jedan od prioritetnih ciljeva zaštite životne sredine u sektoru energetike, u periodu 2005–2014. godina, je smanjenje emisije sumpornih oksida iz velikih postrojenja za sagorevanje kao što je TE „Kostolac B” i TE „Nikola Tesla A” i TE „Nikola Tesla B” i novi termo kapacitet na kolubarski lignit približne snage 700 MW, a u cilju usaglašavanja sa zahtevima regulative EU (Direktiva 2001/80/ES ) za velika ložišta.

U cilju sagledavanja mogućih rešenja odsumporavanja TE EPS-a urađena je Studija „Pravci optimalnog smanjenja emisije sumpornih oksida iz termoelektrana Elektroprivrede Srbije” koja je definisala tehnička rešenja za smanjenje emisije sumpornih oksida iz postojećih termoelektrana, dala predlog redosleda uvođenja odsumporavanja po elektranama, kao i dinamiku realizacije i potrebna finansijska sredstava. Prema rezultatima Studije navedene termoelektrane određene su kao objekti na kojima bi izgradnja postrojenja za odsumporavanje dala najbolje rezultate u pogledu ukupnog smanjenja emisija sumpornih oksida TE EPS-a.

Vrste i količine otpadnih voda u termoelektranama određuje tehnološki proces: proizvodnja i hlađenje vodene pare, sagorevanje (pomoćno gorivo: mazut, nafta, lož ulje), sakupljanje, transport i odlaganja pepela i šljake.). Kod svih TE i TE-TO u postrojenju za hemijsku pripremu vode nastaju otpadne vode koje se posle neutralizacije koriste za hidraulički transport pepela ili ispuštaju u vodotokove.

U TE, koje kao pomoćno gorivo koriste mazut, nastaju ograničene količine voda zagađenih mazutom. Sve TE na lignit, za transport pepela koriste tehnologiju hidrauličkog transporta, koja je nepovoljna sa stanovišta zagađenja voda. Kod TE sa povratnim hlađenjem pojavljuju se otpadne vode iz procesa dekarbonizacije. Ove vode su pogodne za transport pepela pa se tako i koriste na TE EPS-a. Problem prečišćavanja otpadnih voda u EPS-u nije rešen, međutim, primenom novih tehnologija transporta pepela i izradom Projekata/Studija pokreću se akcije za obradu otpadnih voda u EPS-u, a time se rešavaju složena pitanja zaštite i voda i zemljišta i vazduha.

Na osnovu sveobuhvatne analize, ispitivanja i merenja kvantiteta i kvaliteta otpadnih voda zaključeno je da maksimalni protok otpadnih voda u TE „Kostolac B” iznosi 27 m³/s (ukupno kada su oba bloka u pogonu).

5.5. Mere energetske efikasnosti i zaštite životne sredine

5.5.1. Energetska efikasnost

TE „Kostolac B” je prva termoelektrana u sistemu EPS u kojoj će se uspostaviti sistem za odsumporavanje, što je jedan od najznačajnijih projekata u oblasti energetike i zaštite životne sredine, koji elektroprivredu Srbije približava standardima razvijenih zemalja EU. Za izbor upravo ove termoelektrane je presudno što je, za kostolački lignit koji se sagoreva u termoelektrani, nivo koncentracija SO2 u dimnim gasovima 5000 – 7000 mg/m³, a specifična emisija sumpora je oko 30 kg/MWh. Uspostavljanje ovog sistema omogućiće produženje veka termoelektrane.

Postrojenje za odsumporavanje TE „Kostolac B” projektovano je sa dovoljnom rezervom da garantuje siguran rad termoelektrane. Osim za apsorberski sud, za svu ostalu opremu postrojenja predviđeno je obezbeđivanje rezervnih delova ključne opreme.

Takođe je obezbeđena i rezerva u napajanju postrojenja u vidu dva transformatora, od kojih je jedan radni a drugi rezervni. Ostatak elektro opreme projektovan je sa dovoljnom rezervom snage da zadovolji potrebe potrošača. Za buster ventilatore nisu predviđeni rezervni ventilatori jer je smatrano da je njihova pouzdanost visoka u poređenju sa pouzdanošću postojećih ventilatora dimnog gasa.

U pogledu razmatranja rada ODG postrojenja i njegovom povezanošću sa radom celokupne termoelektrane, može se reći da će u situaciji da elektrana (blok) ispadne iz pogona, ODG postrojenje (apsorberska jedinica) biti ugašeno. Takođe, ukoliko ODG postrojenje (apsorberska jedinica) ispadne iz pogona, rad termoelektrane (bloka) mora biti zaustavljen. By-pass do postojećeg suvog dimnjaka, kojim se zaobilazi ODG postrojenje, zahteva instaliranje dodatne opreme i nije praksa kod modernih postrojenja, tako da nije uključeno u izrađeno projektno rešenje niti u analizu troškova.

Suspenzija koja se dobija kao nusprodukt vlažnog postupka odsumporavanja dimnih gasova, sa korišćenjem krečnjaka kao sorbenta, predstavlja potencijalnu sirovinu za proizvodnju gipsa.

5.5.2. Zaštita životne sredine

Realizacija projekta odsumporavanja predstavlja doprinos primeni međunarodne regulative u oblasti smanjenja emisija SO2 u sistemu elektroprivrede Srbije. U slučaju kada granične vrednosti emisija SO2 i čestica, iskazane u mg/m³ dimnog gasa, propisane regulativom Evropske Unije za nova i postojeća postrojenja24 na čvrsto gorivo ne mogu da se ostvare zbog karakteristika goriva, kod postrojenja snage veće od 300 MW mora da se ostvari stepen odsumporavanja od najmanje 90%.

Izgradnja ODG postrojenja imaće sledeće efekte:

– poboljšanje stanja životne sredine u zoni uticaja;

– smanjenje prekograničnog transporta zagađenja; i

– smanjenje rizika od oboljevanja respiratornih organa kod stanovništva koje naseljava oblast u okolini termoelektrane.

Postrojenje za odsumporanje dimnih gasova u načelu ne utiče na nivo emisija NOh, ali povećanje visine dimnjaka i izlazne temperature dimnog gasa utiče na smanjenje prizemnih koncentracija NOx prilikom njihove disperzije.

Kako bi se ispunili zahtevi u pogledu maksimalno dozvoljenih emisija azotnih oksida potrebno je instalirati dodatnu opremu za kontrolu emisija NOx, kao što su oprema za katalitički proces redukcije emisija, oprema za tretiranje gasa u cilju smanjenja sadržaja NOx ili dodatno modelovanje procesa sagorevanja. Bilo koji tip navedene opreme mora biti postavljen pre instalacije postrojenja za odsumporavanje.

U cilju zaštite životne sredine treba preduzeti i sledeće mere:

– otpadnu vodu nastalu prečišćavanjem vazduha iz miksera za spravljanje „guste” hidromešavine, vratiti ponovo u proces (recirkulacija);

– vodu iz dreniranja kondicionera i ispiranja cevovoda treba prikupljati i ponovo vratiti u proces;

– planirati prostor za skladištenje CO2 ili koridor (cevovod) za transport do regionalnog skladišta CO2;

– ugraditi elemente sistema monitoringa za merenje emisije čestica prašine, SO2, NOx, CO2;

– rekonstruisati ili zameniti postojeće elektrofiltere u skladu sa zakonskim propisima (GVE = 50 mg/m³ praškastih materija) na blokovima koji se revitalizuju;

– vršiti kontrolu temperature i kvaliteta vode reke Mlave uzvodno i nizvodno od termoelektrane; i

– u blizini termoelektrane vršiti merenja imisije čestica prašine.

––––––––––––––

24 Direktiva 2001/80/EC, Deo A, Aneksi III do VII.

5.6. Smernice za sprovođenje planskog dokumenta

Pravila uređenja i izgradnje utvrđena u Prostornom planu osnov su za izdavanje lokacijske dozvole za izgradnju, rekonstrukciju i deo onih radova na revitalizaciji postrojenja koji su regulisani odredbama Zakona o planiranju i izgradnji.

Na osnovu pravila parcelacije izradiće se Projekt parcelacije sa projektom geodetskog obeležavanja i nakon njegovog potvrđivanja nove parcele uvešće se u evidenciju nepokretnosti.

Prilikom izrade lokacijske dozvole za izgradnju novog bloka preuzeće se dodatni podaci iz nove studijske dokumentacije. Ukoliko se nova rešenja ne mogu uklopiti u planska rešenja i pravila izgradnje Prostornog plana pokrenuće se procedura manje izmene Prostornog plana.

Kompleks TE „Kostolac B” u celini je lociran u zaštitnom pojasu arheološkog nalazišta Viminacijum, tako da se prilikom izgradnje, održavanja i korišćenja objekata i zemljišta primenjuju zaštitne mere i ograničenja u korišćenju prostora, u skladu sa Odlukom o utvrđivanju lokaliteta Viminacijum u ataru sela Stari Kostolac za arheološko nalazište, („Službeni glasnik RS”, broj 102/09).

U okviru funkcionalnog unapređenja termoelektrane, može pojaviti potreba rezervacije novih površina za tehničke sisteme koji čine funkcionalnu celinu sa termoelektranom, ili radi uređenja novih koridora za potrebe uspostavljanja saobraćajnih ili transportnih tehničkih sistema, kao i veza kompleksa sa novim celinama (pristanište i slično) ili za potrebe skladištenja CO2, ako izostane izgradnja centralnog skladišta na regionalnom nivou. Pravila izgradnje i uređenja ovih površina i koridora utvrdiće se kroz manje dopune i izmene Prostornog plana.

U okviru prve faze realizacije novog bloka neophodno je sprovesti obimne istražne radove i izraditi geotehničke elaborate za sve objekte novog bloka, kao i njegove ključne segmente (temelje turboagregata, temelje nosećih stubova čelične konstrukcije u GPO). Istražnim radovima takođe obuhvatiti i zonu elektofiltera, dimnjaka, sistema za odsumporavanje, sistema za pepeo i šljaku, dodatnih bunara sirove vode, kao i zonu izvorišta vodosnabdevanja.

Elaborat o rezervama podzemnih voda biće podloga za izradu projekata proširenja izvorišta „Drmno” za potrebe izgradnje druge faze TE „Kostolac B”.

Imajući u vidu značaj kompleksa, neophodna je dosledna i permanentna primena mera oskultacije terena s obzirom na moguća sleganja koja bi nastala kao posledica zaštite PK „Drmno” od podzemnih voda, i na uticaj rasterećenja usled otkopavanja zemljanih masa na površinskom kopu, a zatim i ponovnog odlaganja jalovine na unutrašnjem odlagalištu kopa u blizini termoelektrane. S obzirom na očekivana sleganja terena usled sniženja nivoa podzemne vode kao posledicu odvodnjavanja površinskog kopa (do najviše 30 cm), za pojedine konstruktivne elemente i osetljivu opremu treba predvideti mere rektifikacije i ugradnje odgovarajućih repera.

Neophodno je izraditi i dosledno sprovoditi projekt organizacije radova, s obzirom na zahtev da se pri izgradnji novih sistema i kapaciteta mora obezbediti rad postojećih. Trebalo bi da se poštovanjem određenog redosleda radova tokom realizacije projekta izbegne najveći broj mogućih problema. Na primer, kod ugradnje sistema ODG, instalacija mašinske i elektro opreme može započeti nakon izgradnje pumpne stanice, a temelji buster ventilatora mogu biti postavljeni tek nakon izgradnje apsorbera, čime će se omogućiti da oni budu završeni do završetka temelja kanala dimnog gasa. Radovi na lokaciji skladišta krečnjaka i sistema za pripremu suspenzije započeće nakon završetka temelja dimnjaka i apsorbera, jednog za drugim.

Prilikom projektovanja i izgradnje novog visokog dimnjaka pribaviti uslove i saglasnosti nadležnih institucija i preduzeti mere na obeležavanju znakovima orijentacije prema odredbama Pravilnika o načinu obeležavanja poletno-sletnih i drugih staza civilnih aerodroma i postavljanju znakova orijentacije na objekte u zoni civilnih aerodroma koje su ostale na snazi. Pravilnik je objavljen u „Službenom listu SFRJ”, br. 24/66 od 15. juna 1966.

TE-KO je kao vlasnik otpadnih ulja prikupljenih nakon tretmana u postrojenju čija je izgradnja planirana prema Uredbi o upravljanju otpadnim uljima („Službeni glasnik RS”, broj 60/08) u obavezi da:

– obezbedi sakupljanje i privremeno skladištenje otpadnih ulja nastalih njegovom delatnošću, i

– otpadno ulje preda ovlašćenom sakupljaču i da mu obezbedi uslove za njegovo nesmetano preuzimanje.

6. Koridor pepelovoda od TE „Kostolac A” do deponije „Srednje Kostolačko ostrvo” i od TE „Kostolac a” do deponije u PK „Ćirikovac”

6.1. Uvodne napomene

U cilju stvaranja uslova za bezbednu nadgradnju postojeće deponije pepela i šljake na Srednjem kostolačkom ostrvu do krajnje projektovane kote, na osnovu „Prethodne studije opravdanosti trajnog odlaganja pepela i šljake termoelektrane „Kostolac A”25, predviđeno je da se postojeća tehnologija hidrauličkog transporta sa retkom mešavinom i postojeći sistem deponovanja sa dvostadijalnim klasiranjem, zameni poboljšanom tehnologijom guste hidromešavine.

Promena tehnologije podrazumeva revitalizaciju kotlova bloka TE „Kostolac A1” (i na ostalim blokovima) i sistema za prikupljanje (pneumatski transport) suvog pepela, pripremu (ugušćena mešavina i pasta) i transport pepela i šljake, a sve u cilju poboljšanja uslova zaštite okoline od štetnog uticaja postojeće deponije.

Pepeo i šljaka na zajedničkoj deponiji, primenom stare tehnologije trebalo je da se deponuje dok se ne postigne kota krune obodnog nasipa 88,0 mnm, odnosno ispunjenost unutrašnjosti deponije pepelom približno do kote 87,0 mnm. Primenom nove metode guste hidromešavine, planirano je zapunjavanje deponije do maksimalne moguće kote deponovanja (94,0 mnm).

U međuvremenu ušao je u probni rad novi sistem sa blokova TE „Kostolac B” i odlaganje guste hidromešavine u otkopani prostor površinskog kopa „Ćirikovac” gde je, primenom savremenih ekoloških i tehničkih mera, pripremljen deponijski prostor u okviru sanacionih radova na trajnoj obustavi eksploatacije na PK „Ćirikovac”.

Sa druge strane, na osnovu završnih razmatranja i preporuka prve faze studije „Multidisciplinarna analiza uticaja postojećih deponija pepela na geosredinu i vode, sa predlogom mera remedijacije” izrađene za potrebe JP EPS u Energoprojekt – Hidroinženjeringu 2010. godine, deponija SKO je određena za „pilot područje” testiranja, praćenja i kontrole primene mera remedijacije podzemnih voda i geosredine, na kojem će se instalisati pilot postrojenje za prečišćavanje prelivnih, drenažnih i procednih voda iz odlagališta. Sprovešće se dodatni monitoring na pravcu migracije zagađenja ka jugu i jugoistoku, odnosno, ka naselju Kanal. Na osnovu dodatnih istraživanja sagledaće se realna ugroženost i granice uticaja deponije na geosredinu i vode u okruženju i odrediti mere za sprečavanje širenja zagađenja i podsticanje regeneracije akvifera.

S tim u vezi, na nivou EPS-a doneta je strateška odluka da se u okviru rekonstrukcije sistema za prikupljanje i pripremu pepela i šljake transport guste hidromešavine usmeri prema deponiji u PK „Ćirikovac”.

Na deponiji „Srednje kostolačko ostrvo” predstoje obimni radovi na tehničkoj i biološkoj rekultivaciji i uređenju deponije (kaseta „B” i „C”) i okolnog prostora, dok će se kaseta koristiti do uspostavljanja novog sistema za prikupljanje, transport i odlaganje pepela i šljake i u havarijskom slučaju.

––––––––––––––

25 Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR), 2002. godine finansirala je izradu Prethodne studije o proceni uticaja na životnu sredinu termoenergetskih objekata EPS-a koji sagorevaju ugalj. Zadatak studije je bio da na osnovu sagledavanja postojećeg stanja definiše prioritete za rešavanje u cilju smanjenja negativnog uticaja termoelektrana EPS-a na životnu sredinu, predloži rešenje i proceni potrebna sredstva. Studiju je uradila nemačko-engleska firma RWE – INNOGY. Studija je definisala 37 pojedinačnih projekata, koje treba realizovati da bi se termoenergetski objekti EPS-a doveli u sklad, kako sa domaćom tako i sa evropskom zakonskom regulativom za zaštitu životne sredine. Prvi projekat na listi, koji najurgentnije treba realizovati je odlaganje pepela i šljake TE „Kostolac”.

6.2. Prostorni obuhvat koridora

Koridor se uspostavlja za potrebe transporta pepela i šljake iz TE „Kostolac A” do deponije:

1. „Srednje Kostolačko ostrvo”, po sadašnjoj trasi cevovoda retke hidromešavine na području KO Kostolac grad i to u obuhvatu katastarskih parcela br. 333/2, 2690, 394, 2385 i na području KO Kostolac grad kroz k.p. br. 2385 ; i

2. PK „Ćirikovac” u zajedničkom koridoru sa transporterom za ugalj iz drobilane PK „Drmno” do TE „Kostolac A”, a dalje kroz prostornu celinu „Dolina reke Mlave” u zajedničkom koridoru sa pepelovodom iz TE „Kostolac B”.

Ovi zajednički koridori se formiraju na području KO Kostolac grad, KO Kostolac selo, KO Bradarac, i KO Ćirikovac a obuhvaćene su cele ili delovi katastarskih parcela:

6.3. Pravila izgradnje i pravila uređenja

6.3.1. Koridor za transport pepela i šljake od TE „Kostolac A” do deponije „Srednje Kostolačko ostrvo”

Transport pripremljene retke hidromešavine pepela, šljake i vode na deponiju odvija se centrifugalnim redno spregnutim pumpama kroz magistralne čelične cevovode na visokim osloncima, koji se završavaju na inicijalnom obodnom nasipu deponije pepela, kaseta „A” i „C”. Transport hidromešavine pepela i šljake vrši se jednim cevovodom, izuzev u prvoj fazi kada je odvojen transport pepela i šljake.

Magistralni cevovodi se vode na visokim osloncima dužinom dve trase (iz A1 i A2) na bliskom rastojanju. Kompleks termoelektrane „Kostolac A” obe trase napuštaju na krajnjem severnom delu, nakon 150 m prelaze naseljsku saobraćajnicu (ulica Kneza Lazara) i dalje jedna trasa prati javnu saobraćajnicu (ulicu Vojvode Stepe) u naselju Kanal, između saobraćajnice i kanala za odvod tople vode iz elektrane, koji prelazi posle 570 m. Druga trasa prati kanal tople vode po kruni desnoobalnog nasipa kanala. Ne menjajući pravac trase se odvajaju od kanala i dalje nastavljaju po najkraćem prilazu telu deponije, kroz proseku u vetrozaštitnom šumskom pojasu.

Tabela 6.1: Orijentacione koordinate tačaka na kraku 1 i kraku 2 pepelovoda26

Oznaka tačke

X

Y

Oznaka tačke

X

Y

O1.1

4 953 281

7 51 3955

O2.1

4 953 196

7 514 035

O1.2

4 953 354

7 513 987

O2.2

4 953 315

7 514 015

O1.3

4 953 404

7 513 963

O2.3

4 953 354

7 513 992

O1.4

4 953 523

7 513 895

O2.4

4 953 379

7 513 978

O1.5

4 954 039

7 513 852

O2.5

4 953 389

7 513 982

O1.6

4 954 104

7 513 847

O2.6

4 953 459

7 513 945

O1.7

4 954 222

7 513 836

O2.7

4953 499

7 513 946

O1.8

4 954 340

7 513 826

O2.8

4 953532

7 513 934

O1.9

4 954 494

7 513 807

O2.9

4 954 196

7 513 893

O1.10

4 954 497

7 513 807

O2.10

4 954 440

7514 003

O.2.11

4 954 444

7514 005

Cevovod se završava slobodnim istakanjem na samom ulasku magistralnog cevovoda na deponiju. Sistem nepovratnih klapni sprečava ulaz hidromešavine u cevovod koji nije u radu.

Razvod po obodu deponije vrši se pomoću dva kraka elastičnog cevovoda uz usmeravanje otvaranjem i zatvaranjem ventila. Na kraju svakog kraka nalazi se pokretni hidrociklon koji je vezan za cevovod fleksibilnim gumenim crevom, čime se omogućava napredovanje u izgradnji nasipa (12-osatni dnevni rad, a zatim direktno istakanje sa izgrađenog nasipa) i to naizmenično, odnosno na grani koja nije u radu vrši se nastavljanje cevovoda i izmeštanje istakača, čime se vrše pripreme te grane za dalji rad, uz dreniranje u zimskom periodu. Na kraju svakog ciklusa izgradnje nasipa vrši se kraće ispiranje, nakon čega se ta grana cevovoda zatvara, a druga grana otvara. Akumulacijski prostor se zapunjava direktnim istakanjem hidromešavine pepela i šljake po istom postupku kao i izgradnja nasipa, samo što je maseni udeo Č: 40-50%, a za pastu 60%. Slobodna voda iznosi svega oko 25% i evakuiše se sa deponije sistemom drenaže. Punjenje akumulacije se odvija sa izgrađenog nasipa, pa se mora obezbediti da dinamika izgradnje nasipa brže napreduje od zapunjavanja kaseta.

Bilo je predviđeno da se, primenom nove tehnologije, ugušćena hidromešavina iz TE „Kostolac A” transportuje se do deponije „Srednje Kostolačko ostrvo” po postojećoj trasi, sa četiri magistralna cevovoda, a dalje se po dve linije vode levom i desnom stranom uz obodne nasipe, pri čemu su, naizmenično, jedna linija radna, a druga rezervna. Iz magistralnih cevovoda su, na oko 500 m, po profilu nasipa do krune nasipa sa kojeg istakanje (početna kruna je 88 mnv), izvedene grane cevovoda.

Slobodno istakanje se vrši iz fiksne istakačke cevi sa pokretnih kolica na montažno-demontažnim šinama postavljenim po kruni nasipa, u jednom prelazu. Unutrašnja kosina nasipa je sa padom 1:16 prema unutrašnjosti deponije i prekrivena geotekstilom. Od ovako deponovanog materijala, naguravanjem buldozerom i drugom lakom građevinskom mehanizacijom, gradiće se sledeći nasip relativne visine 2m, sa koga će se vršiti deponovanje, takođe u jednom koraku do zapunjenosti 1m ispod kote nasipa.

Slobodna voda će se izvoditi iz deponije sistemom drenaže i, ukoliko se formira jezero u centralnom delu, kao preliv na prelivnim kulama.

Nivo preliva se neće podizati, tako da će jezero ostati na koti 85 mnm. Ispiranje magistralnih cevovoda, vršiće se dnevno, direktno u akumulacijski prostor, uz obavezno dreniranje tokom zimskih meseci.

––––––––––––––

26 Koordinate date u Prostornom planu su orijentacione i zahtevaju proveru

6.3.2. Koridor za transport pepela i šljake od TE „Kostolac A” do deponije u PK „Ćirikovac”

Do deponije u otkopanom prostoru PK „Ćirikovac”, cevovodi hidromešavine pepela i šljake sa cevovodom povratne vode polažu se po trasi kroz područje KO Kostolac grad, KO Kostolac selo, KO Ćirikovac i KO Bradarac.

Od objekata novog sistema za prikupljanje pepela i šljake kroz kompleks TE „Kostolac A” pepelovod se vodi po trasi koja je uslovljena dispozicijom postojećih objekata i instalacija u kompleksu. Kompleks napušta u tački O1 u zoni prijemnog bunkera za ugalj, a ulicu Nikole Tesle, pojas pruge Požarevac – Kostolac, regionalni put i servisni put uz transportnu traku za ugalj prelazi postavljanjem cevovoda na mostovsku čeličnu konstrukciju do tačke O3, menja pravac i preko nove konstrukcije u tački O4 ulazi u koridor za transport uglja, koji se formira izdvajanjem dela k.p. br. za potrebe izvođenja nosećih konstrukcija oba sistema. Od tačke na trasi na granici k.p.br. 1640/1 (KO Kostolac selo) zajednički koridor se formira u obuhvatu sledećih katastarskih parcela: cele k.p. br. 1920, 1921, 1922, 1928, 1929, 1930, 1931, 2273, 2274, 2275, 2278, 2347, 2354, 2356, 2357, 2358, 2359, 2405, 2406, 2407, 2412, 2413, 2414, 2415, 2418, 2419, 2420, 2421, 2422, 2423, 2424,2425, 2426, 2427, 2441 i 2440, deo k.p. br. 1640/1, 2361, 2435/2, 2436, 2437, 2443,2444, 2445, 2446, 2447, 2448, 2449, 2455, 2456 i 2685 (sve KO Kostolac selo) do tačke O9 u kojoj pepelovod prelazi ispod koridora transportera za ugalj kačenjem za konstrukciju natputnjaka za prelaz transportera preko nekategorisane saobraćajnice, ili na drugi pogodni način, kratko prati seoski put i u tački O10 ulazi u Kompleks „Dolina reke Mlave”. Trasa je između tačaka O10 i O18 na ulasku u deponiju definisana u zajedničkom koridoru sa pepelovodom iz TE „Kostolac B” u obuhvatu kako sledi:

cele k.p. br. 2277, 2278, 2279, 2280, 2307, 2308, 2312, 2313, 2314, 2317, 2318, 2319, 2320, 2327, 2330, 2331, 2332, 2333, 2337, 2340, 2341, 2351, 2352, 2353, i deo k.p.br. 2361, 2687(sve KO Kostolac selo);

cele k.p. br. 1547, 1553, 1554, 1565, 1566, 1567, 1568, 1569, 1572, 1573, 1574, 1576, 1577, 1922, 1923, 1924, 1925, 1926, 1927, 1928, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1936, 1937, 1938, 1939, 1940, 1941, 1942, 2092, 2093, 2094, 2095, 2096, 2097, 2098, 2099, 2108, 2109, 2110, 2111, 2112, 2113, 2114, 2115, 2117, 2118, 2119, 2120, 2121, 2122 i deo k.p. br. 1544 (sve KO Klenovnik); i

cele k.p. br. 2310, 2311, 2312, 2313, 2314, 2315, 2316, 2317, 2318, 2319, 2320, 2321, 2322, 2323, 2324, 2325, 2326, 2327, 2328, 2329, 2330, 2331, 2332, 2333, 2334, 2337, 2338 ,2339, 2340, 2341, 2342, 2343, 2344, 2345, 2346, 2348, 2349, 2350, 2351, 2352, 2353, 2354, 2555, 2556, 2557, 2560, 2561, 2562, 2563, 2565, 2567, 2568, 2569, 2570, 2571, 2572, 2573, 2574 ,2575, 2584, 2653, 2658, 2659, 2660, 2661, 2662, 2663, 2664, 2665, 2667, 2671, 2672, 3022, 3023, 3024, 3025, 3026, 3027, 3028, 3029, 3030, i deo k.p. br. 2347, 2519, 2582, 2583, 2586, 3063 i 3359/2 (sve KO Bradarac).

Položaj trase je definisan koordinatama karakterističnih i prelomnih tačaka.

Tabela 6.2: Orijentacione koordinate tačaka na trasi pepelovoda27

Oznaka tačke

X

Y

O1

4 953 131

7 514 263

O2

4 953 140

7 514 327

O3

4 953 106

7 514 508

O4

4 953 072

7 514 544

O5

4 952 927

7 515 137

O6

4 952 899

7 515 188

O7

4 952 542

7 516 082

O8

4 952 523

7 516 130

O9

4 952 573

7 516 211

O10

4 952 524

7 516 255

O11

4 952 469

7 516 304

O12

4 951 845

7 516 659

O13

4 950 974

7 516 976

O14

4 950 961

7 516 979

O15

4 950 841

7 517 002

O16

4 950 395

7 517 071

O17

4 950168

7 517 183

O18

4 949 967

7 517 182

Na trasi cevovoda za hidraulički transport pepela uspostavlja se dispozicioni odnos obezbeđivanjem rastojanja u odnosu na druge sisteme u zajedničkom koridoru prema tehnološkim zahtevima upravljača drugog sistema.

Podsistem transporta guste hidromešavine ili paste od termoelektrane do deponije uređuje se kao transportni koridor širine do maksimum 20 m u kome su smešteni:

– magistralni transportni cevovod 3 x DN 219;

– cevovod povratne vode Ø 200;

– (eventualno) servisna staza širine 6 m; i

– potrebni broj taložnih betonskih rezervoara.

Čelični cevovodi za transport pepela i šljake i cevovod povratne vode postavljaju se na betonske postamente direktno ili preko nosećih konstrukcija i fiksiraju pomoću čeličnih veza. Rastojanje betonskih postamenata je oko 6 m, ali s obzirom na manji profil cevi za povratnu vodu, na polovini rastera izvode se međuoslonci, a veza je naleganjem.

Magistralni cevovod je sa generalnim padom prema deponiji.

Transport hidromešavine odvija se u dve linije za pripremu hidromešavine, preko tri transportne linije, od kojih je jedna radna, druga rezervna i treća u remontu i razvodom dva kraka cevovoda po obodu deponije.

Svaka transportna linija počinje od kondicionera i sastoji se od po dve spregnute centrifugalne muljne pumpe i magistralnih čeličnih cevovoda DN 200 (219) na kojima se nalaze merno-regulacioni uređaji, kompenzatori, drenažni ventili i ventili za odzračivanje cevovoda. Na usisu, ispred pumpi nalaze se zatvarači sa ručnim pogonom, a na početku potisnih cevovoda nepovratne klapne. Iza nepovratnih klapni instalisani su merači protoka hidromešavine, merači gustine i merači pritiska.

Na magistralni cevovod, na deponiji pepela i šljake nastavlja se razvod montažno-demontažnog cevovoda.

Dreniranje magistralnog cevovoda vrši se u zimskim uslovima kada su temperature ispod nule, nakon zaustavljanja i ispiranja radne linije i u havarijskim situacijama tokom cele godine. Cevovod ima generalni pad prema deponiji i dreniranje će se vršiti u drenažnoj kaseti koja će se nalaziti u podnožju deponije, zapremine 50 m³, što je dovoljno da prihvati celokupnu količinu vode ili hidromešavine iz magistralnog cevovoda radne linije.

Dreniranje kondicionera vrši se u slučaju nepredviđenog zaustavljanja rada transportne linije. Dreniranje se vrši u drenažnu šahtu koja se nalazi ispod kondicionera, zapremine 30 m³, što je dovoljno da primi celokupni sadržaj kondicionera. Prinudno ispražnjen materijal se iz drenažne šahte odmah prazni pomoću drenažne vertikalne pumpe potisnim cevovodom u dehidrator koji je u radu.

U slučaju havarijskog prestanka rada, ispuštanja mešavine iz cevovoda vrši se u predviđene taložne rezervoare. Nakon taloženja pepela i šljake, voda zagađena rastvorenim materijama iz pepela (svega 60 – 100 m³ po jednom ispuštanju) biće kontrolisano ispuštana u recipijent.

Na kraju cevovoda nalaze se nepovratne klapne čime se sprečava ulaz hidomešavine u cevovod koji nije u radu. Cevovod se završava slobodnim istakanjem na samom ulasku u deponiju. Razvod po obodu deponije vrši se pomoću dva kraka montažno-demontažnog cevovoda od HDPE. Usmeravanje se vrši otvaranjem i zatvaranjem ventila. Sa nasipa se iz cevovoda odvajaju istakačke grane za direktno istakanje „guste” hidromešavine pepela i šljake, koje su međusobno raspoređene na udaljenost od oko 50 m. Otvaranjem i zatvaranjem ventila usmerava se hidromešavina na direktno istakanje određenim istakačkim granama. Dva kraka cevovoda rade naizmenično, tako da dok se rad odvija na jednom kraku razvodnog cevovoda, na drugom kraku, koji nije u radu, vrše se potrebne pripremne radnje za istakanje ili nadgradnju kao što su nastavljanje cevovoda, izmeštanje, dreniranje ili priprema istakača.

Sva voda prikupljena drenažnim sistemom sa deponije (drenažna, prelivna i atmosferska) se prikuplja u akumulacioni bazen, koji se nalazi na deponiji pepela pored pumpne stanice. Ova voda se postojećim pumpama u pumpnoj stanici, ukopanim cevovodom (trasom magistralnog cevovoda transportuje u elektranu odnosno u postojeći rezervoar bager pumpi bloka A2 koji služi kao rezervoar tehnološke vode.

––––––––––––––

27 Koordinate date u Prostornom planu su orijentacione i zahtevaju proveru

6.3.3. Pravila parcelacije i preparcelacije

Građevinske parcele će se formirati za potrebe izgradnje cevovoda za transport pepela šljake i povratne vode i drugih tehničkih infrastrukturnih sistema u zajedničkom koridoru na delu trase do deponije u PK „Ćirikovac”. Zemljište u okviru građevinskih parcela namenjeno je isključivo za građenje, održavanje i rekonstrukciju objekata tehničke infrastrukture, a uređuje se kao zemljište za izgradnju objekata od javnog interesa, prema opštim i pojedinačnim pravilima Prostornog plana za izgradnju i uređenje prostora, koja se sprovode, razrađuju i usaglašavaju na osnovu pojedinačnih rešenja iz odgovarajuće tehničke dokumentacije i kroz izradu projekta parcelacije.

Utvrđuju se pravila za sprovođenje nove katastarske parcelacije:

– formiranje novih katastarskih parcela se obavlja prema dinamici izgradnje pojedinačnih objekata tehničke infrastrukture i pribavljanja zemljišta u javnu svojinu;

– položaj novoformiranih katastarskih parcela utvrđen je granicom obuhvata i granicama vodnog i putnog zemljišta i definisan koordinatama u državnom koordinatnom sistemu28;

– granice građevinskih parcela definisane su koordinatama karakterističnih tačaka i to: GP 1 (V12 do V17), GP 2 (od V9 do V12 i od V17 do V27), GP 3 (od V8 do V27);

– izgradnja u zajedničkom koridoru sa pepelovodom iz TE „Ćirikovac” je na građevinskoj parceli definisanoj tačkama od 0-34 u poglavlju 7.;

– novoformirane katastarske parcele izvan granice obuhvata, odnosno, izvan građevinskih parcela, ne menjaju katastarsku namenu;

– katastarska parcela se može deliti parcelacijom do minimuma utvrđenog primenom pravila o katastarskoj parcelaciji, a ukoliko na pojedinačnoj parceli nije moguće izvršiti deobu tako da se formira nova katastarska parcela izvan utvrđene granice građevinske parcele ili da se zadrži njena postojeća namena, postojeća katastarska parcela se u celini priključuje građevinskoj parceli;

– s obzirom na to da se građevinske parcele formiraju za potrebe izgradnje infrastrukturnih objekata nije neophodna preparcelacija, odnosno, građevinske parcele se formiraju iz obuhvaćenih celih katastarskih parcela i iz delova katastarskih parcela utvrđenih na osnovu projekta parcelacije; novoformirani delovi se uvode u evidenciju nepokretnosti za odnosnu katastarsku opštinu, a na osnovu projekta geodetskog obeležavanja novi elementi se prenose na teren;

– u slučaju da se nove parcele formiraju preparcelacijom na većem broju katastarskih parcela u okviru više katastarskih opština, nova parcela se formira iz delova, a preparcelacija se sprovodi za područje svake katastarske opštine pojedinačno i imenuje i obeleži nova katastarska parcela.

Po izvršenoj deobi katastarskih parcela na pojedinačne zemljišne čestice, novoformirane parcele se uvode u evidenciju nepokretnosti po osnovu zakonom regulisane nadležnosti na održavanju i upravljanju na pojedinim infrastrukturnim objektima i javnim površinama.

Za polaganje preko vodnog, šumskog ili javnog putnog zemljišta delova infrastrukturnih mreža i objekata tehničke infrastrukture, ne formiraju se građevinske parcele, a kao dokaz o rešenim imovinsko-pravnim odnosima priznaje se ugovor o ustanovljavanju prava službenosti sa javnim preduzećem, odnosno drugom organizacijom koje gazduje vodnim, putnim odnosno šumskim zemljištem, u skladu sa posebnim zakonom.

Izvođenje poljskih i šumskih puteva, u slučaju da je prilaz pojedinim poljoprivrednim parcelama u svojini fizičkih lica onemogućen ili izrazito otežan vrši se u pojasu nepotpune eksproprijacije.

––––––––––––––

28 Koordinate tačaka na granici građevinskih parcela su orijentacione i moraju se proveriti prilikom izrade projekta parcelacije.

6.4. Mere energetske efikasnosti i zaštite životne sredine

6.4.1. Energetska efikasnost

Energetska efikasnost u delu sistema za prikupljanje, odlaganje i transport pepela i šljake gustom hidromešavinom sa blokova TE „Kostolac” koji je obuhvaćen ovim pravilima izgradnje i uređenja, sprovodi se kroz mere i EE aktivnosti u okviru uspostavljanja sistema energetskog menadžmenta i minimalnih zahteva energetske efikasnosti postrojenja, opreme i zgrada u okviru rudarsko-energetskog sistema TE-KO.

U cilju postizanja energetski efikasnog i ekonomski i tehnički opravdanog rešenja transporta i deponovanja pepela i šljake, neophodno je kroz sledeće faze tehničke dokumentacije izvršiti dodatne ekonomsko-tehničke analize s obzirom na karakteristične elemente trase (dužina, vertikalni i horizontalni prelomi i drugo).

6.4.2. Zaštita životne sredine

Izvršene kvalitativne i kvantitativne analize mogućih promena (trajnog ili privremenog karaktera) u životnoj sredini za vreme izvođenja radova na deponiji, čak i u slučaju akcidenta, ukazuju na mnogostruko smanjenje štetnih uticaja nakon izvršene zamene postojećeg sistema prikupljanja, pripreme, transporta i deponovanja pepela i šljake na postojeću deponiju novim sistemom, uz primenu tehnologije malovodnog transporta i odlaganja u vidu guste hidromešavine ili paste, odnosno, primenu mera rekultivacije i remedijacije na deponiji SKO i kompleksnih mera zaštite tla i podzemnih voda na deponiji u kopu „Ćirikovac”.

S obzirom na to da se celokupni transport ugušćene hidromešavine vrši u zatvorenom sistemu bez bilo kakvih emisija u okolinu, u toku normalnih uslova rada, eliminisani su štetni uticaji na vazduh, vodu i tlo u okolini trase. Kako će se koristiti manje dimenzije cevovoda i vizuelni uticaji će biti manji.

Monitoring životne sredine podrazumeva:

– kontrolu rada vrećastih filtera sa izduvnim ventilatorima koji će biti smešteni na ćelijama sabirnih silosa na sistemu za unutrašnji transport pepela, sa ciljem prečišćavanja vazduha koji se koristi za transport; maksimalna količina ispuštenog vazduha ne sme da iznosi više od 6792 m³/h po filteru; maksimalna koncentracija čestica u ispuštenom vazduhu treba da bude 30 mg/m³; i

– kontrolu rada skrubera (makro otprašivanja) sa sistemom za raspršivanje vode; otprašivanje miksera u kome se priprema „gusta” hidromešavina vršiti pranjem sa vodom (sprej) u skruberu; količina ispuštenog vazduha u atmosferu iznosi maksimalno 2000 m³/h a koncentracija čestica u izlaznoj struji vazduha 30 mg/m³;

– kontrolu otpadne vode nastale prečišćavanjem vazduha iz miksera za spravljanje „guste” hiromešavine i proces recirkulacije; i

– kontrolu vode od dreniranja kondicionera i ispiranja cevovoda.

7. Koridor za transport emulzije gipsa od TE „Kostolac B” do deponije u PK „Drmno”

7.1. Uvodne napomene

TE „Kostolac B” je prva termoelektrana u sistemu Elektroprivrede Srbije u kojoj će se uspostaviti sistem za odsumporavanje, što je jedan od najznačajnijih projekata u oblasti energetike i zaštite životne sredine, koji elektroprivredu Srbije približava standardima razvijenih zemalja EU. Za izbor upravo ove termoelektrane je presudno što je, za kostolački lignit koji se sagoreva u termoelektrani, nivo koncentracija SO2 u dimnim gasovima 5000 – 7000 mg/m³, a specifična emisija sumpora je oko 30 kg/MWh.

Postrojenje za odsumporavanje će biti izgrađeno u okviru postojeće lokacije termoelektrane. Planirano je izvođenje tehnološki pouzdanog tehničkog rešenja odsumporavanja dimnih gasova za TE „Kostolac B”, primenom vlažnog krečnjačkog postupka, kojim će se obezbedi rad blokova u okviru graničnih vrednosti emisija sumpor-dioksida definisanih regulativom EU. Uspostavljanje ovog sistema omogućiće produženje veka termoelektrane.

Prostor za deponiju gipsa formiraće u jugozapadnom delu unutrašnjeg odlagališta PK „Drmno”. Prilikom odlaganja jalovine vršnim sistemom ostaviće se prostor koji će se pregradnim nasipima podeliti na kasete, tako da ukupna zapremina svih kaseta odgovara potrebama deponovanja celokupne produkcije gipsa iz procesa odsumporavanja u toku 40 godina, što odgovara projektovanom eksploatacionom veku za sve blokove termoelektrane (postojeće i planirane).

Hidraulički transport suspenzije gipsa iz apsorbera ili iz rezervoara za suspenziju gipsa, koji je deo složenog sistema za odsumporavanje dimnih gasova TE „Kostolac B”, do deponije gipsa u PK „Drmno” obavlja se čeličnim cevovodom položenim po trasi dispoziciono postavljenoj najpre kroz kompleks termoelektrane, zatim kroz zonu namenjenu izgradnji infrastrukturnih i linijskih tehničkih sistema elektrane i formiranju koridora za transportne, prenosne i druge slične sisteme u okviru rudarsko-energetskog kompleksa, i kroz površine u okviru kompleksa PK „Drmno” (zaštitni pojas i unutrašnje odlagalište).

7.2. Prostorni obuhvat

Hidraulički transport gipsa planira se kroz dve prostorne celine za koje Prostorni plan sadrži pravila izgradnje i uređenja (Kompleks TE „Kostolac B” i Kompleks PK „Drmno”) i na površinama između ove dve celine, na prostoru između lokacije „Drobiličnog postrojenja” na istoku i lokalnog puta Selo Kostolac – Drmno na zapadu.

Na lokaciji „Drobiličnog postrojenja”, pored zgrade drobilice, zgrade presipnog čvora i zatvorenih transportnih mostova, smešteni su objekti garderobe sa kupatilima, portirnice i čekaonice za kupce uglja. Lokacija se uređuje prema opštim pravilima uređenja Prostornog plana kao površina namenjena rudarskim aktivnostima od javnog interesa.

Na području KO Drmno i, manjim delom, na području KO Kostolac selo, između lokalnog puta, kompleksa TE „Kostolac B”, lokacije „Drobiličnog postrojenja” i sela Drmno, na površini od oko 16 ha, izgrađeni su ili su planirani za izgradnju linijski objekti: servisne i pristupne saobraćajnice, industrijska pruga, transportni sistemi za ugalj, gips, pepeo i šljaku i drugi infrastrukturni objekti. Obuhvaćene katastarske parcele grupisane su u nekoliko celina sa istim pravilima uređenja i građenja, s tim što je podela uspostavljena prema regulaciji industrijskog koloseka od železničke stanice Stig do TE „Kostolac B”. U pojasu regulacije industrijskog koloseka po novoj trasi, prema pravilima uređenja i izgradnje Prostornog plana, formira se parcela za izgradnju ovog objekta (građevinska parcela 1).

Na trasi cevovoda za hidraulički transport gipsa, u odnosu na broj i raspored cevi, vrstu noseće konstrukcije, a pre svega dispozicioni odnos i zahtevana rastojanja u odnosu na okolne sisteme, kao i s obzirom na druge urbanističke elemente regulacije, razlikuju se tri segmenta:

1) na delu trase, okvirne dužine 810 m, između početne tačke O1 i tačke O4 kroz ograđeni kompleks termoelektrane (k.p. br. 303, KO Kostolac selo);

2) na delu trase, okvirne dužine 820 m, između tačke O4 i tačke O10, kroz zemljište korisnika PD „Termoelektrane i kopovi Kostolac”, najvećim delom pribavljeno u postupku eksproprijacije ili drugim pravnim poslom za potrebe izgradnje i održavanja objekata u okviru rudarsko – energetskog kompleksa koji su funkcionalno povezani sa objektom termoelektrane; i

3) na delu trase kroz kompleks PK „Drmno” u dužini od oko 940 m do planirane deponije gipsa odakle se nastavlja razvod po obimu deponije.

7.3. Namena prostora

Izgradnja noseće konstrukcije za oslanjanje cevovoda za hidraulički transport gipsa i montaža cevovoda planira se u okviru koridora za transport suspenzije gipsa do deponije. Koridor se utvrđuje prema sledećim pravilima urbanističke regulacije:

1. na delu trase između tačaka O1 i O4 kroz Kompleks TE „Kostolac B” uspostavlja se koridor kao pojas izgradnje betonskih postamenata za noseću konstrukciju cevovoda, najpre u pojasu regulacione širine 18–28 m između unutrašnje regulacije glavne saobraćajnice i deponije uglja; minimalna udaljenost koridora od ograde deponije uglja je 5 m, a od koridora pepelovoda 2 m; na delu gde se trasa vodi preko slobodne površine obezbediti pristup koridoru radi servisnih potreba;

2. na delu trase između tačaka O4 i O10 koridor obuhvata pored izvođačkog pojasa i servisnu saobraćajnicu, tako da njegova regulaciona širina iznosi 12 m, a formira se u okviru parcela za izgradnju objekata od javnog interesa, s obzirom na to da je izgradnja planirana u cilju zaštite i unapređenja kvaliteta životne sredine u okviru rudarsko-energetskog kompleksa; i

3. na delu od tačke O10 do deponije gipsa, kroz Kompleks PK „Drmno”, elementi trase se usklađuju sa tehnološkim zahtevima rudarskih aktivnosti na odlaganju jalovine i rekultivaciji unutrašnjeg odlagališta; ne utvrđuje se koridor za izgradnju cevovoda, već se obezbeđuje obostrani zaštitni pojas od minimum 3 m.

Prostor za odlaganje gipsa biće formiran u odloženoj kopovskoj jalovini, gde će se delom naguravanjem i planiranjem pomoću građevinskom mehanizacijom a delom po kosini već odložene kopovske jalovine, formirati kontura deponije. Formiranje i eksploatacija deponije, kao i rekultivacija nakon završetka eksploatacije regulisano je prema pravilima uređenja prostora za kompleks PK „Drmno”. Površine koje su zauzete ili namenjene rudarskim radovima u kompleksu PK „Drmno”, saglasno Zakonu, utvrđuju se kao javna površina namenjena „objektima od javnog interesa”.

U zaštitnom pojasu arheološkog nalazišta primenjuju se ograničenja u korišćenju i zaštitne mere u skladu sa Odlukom o utvrđivanju lokaliteta Viminacijum u ataru sela Stari Kostolac za arheološko nalazište, („Službeni glasnik RS”, broj 102/09).

7.4. Pravila izgradnje i uređenja prostora

7.4.1. Pravila uređenja prostora, parcelacije i preparcelacije

Trasa cevovoda za hidraulički transport gipsa. Trasa cevovoda za transport suspenzije gipsa definisana je koordinatama u državnom koordinatnom sistemu prelomnih i drugih karakterističnih tačaka.29

Od početne tačke O1 na izlazu iz rezervoara suspenzije gipsa, odnosno, iz apsorbera, primarno ugušćena suspenzija se pumpama, kroz odgovarajući cevovod, usmerava ka površinskom kopu gde je predviđen prostor za njeno privremeno odlaganje, tako da se trasa do tačke O2 vodi preko površina na kojima su izgrađeni objekti u sklopu sistema ODG, dispoziciono razmešteni s obzirom na položaj postojećeg i planiranog kosog mosta za dopremu uglja i novog sistema za transport pepela i šljake. Od tačke A2 trasa se vodi paralelno sa trasom pepelovoda iz postojećih blokova elektrane, odnosno paralelno sa trasom pepelovoda iz planiranog bloka B3, prateći pravac glavne interne saobraćajnice i uz ogradu deponije uglja. Na delu između tačaka O2 i O3 trasi se priključuje transport gipsa iz sistema ODG novog bloka, tako da se preporučuje postavljanje cevovoda na zajedničkim osloncima, odnosno uspostavljanje jedinstvenog koridora za transport gipsa iz oba sistema ODG i transport pepela i šljake iz bloka B3. Na delu između tačaka O3 i O4, trasa menja pravac i prelazi najpre glavnu internu saobraćajnicu, a zatim se ukršta na dva mesta sa kolosecima interne železničke pruge. U tački O4 trasa menja pravac, a cevovodi se polažu po niskim osloncima u dužini od oko 230 m.

U tački O4 trasa napušta ograđeni prostor elektrane i dalje se vodi pretežno na niskim osloncima preko površina predviđenih za izgradnju i održavanje linijskih tehničkih sistema u sklopu rudarsko-energetskog kompleksa. Na mestima ukrštanja sa trasama drugih sistema, u tački O6 sa trasom transportera za ugalj i u O7 sa industrijskom prugom, prekida se servisna saobraćajnica koja prati trasu cevovoda, a prelazi obezbeđuju izdizanjem cevovoda na konstrukcije sa visokim osloncima.

Između tačaka O7 do O8 cevovod je položen na niskim osloncima u dužini od oko 270 m, a u tački O8 trasa ponovo menja pravac i prelazi preko preko koloseka br. 6 industrijske pruge između tačaka O8 i O9. Na delu trase između O9 i O10, trasa se vodi na niskim osloncima. Od tačke O10 do deponije, trasa se vodi najpre kroz zaštitni pojas kopa, a zatim po kosini i platou unutrašnjeg odlagališta, u svemu u skladu sa tehnološkim zahtevima transporta i odlaganja jalovine i usaglašeno sa rudarskim projektom konačne rekultivacije.

Tabela 7.1: Koordinate tačaka na trasi cevovoda za hidraulički transport gipsa

Oznaka tačke

X

Y

O1

4 954 087

7 517 234

O2

4 954 087

7 517 234

O3

4 953 885

7 517 338

O4

4 953 400

7 517 420

O5

4 953 549

7 517 495

O6

4 953 427

7 517 415

O7

4 953 327

7 517 446

O8

4 953 162

7 517497

O9

4 953 035

7 517 923

O10

4 953 065

7 518 010

Parcelacija i preparcelacija.

Na obuhvaćenim površinama (teritorija grada Požarevca, delovi područja KO Kostolac selo i KO Drmno), izvan kompleksa TE „Kostolac B” i PK „Drmno”, menja se postojeća katastarska parcelacija radi formiranja novih parcela na javnom zemljištu u skladu sa uspostavljenim režimom korišćenja i promenom namene. Nove katastarske parcele se formiraju na osnovu validnog i ažuriranog katastarskog plana i projekta geodetskog obeležavanja, a prema overenom projektu parcelacije.

Građevinske parcele koje će se formirati za potrebe izgradnje ili rekonstrukcije infrastrukturnih sistema obuhvataju katastarske parcele:

1) građevinska parcela 1 (INDUSTRIJSKA PRUGA)

cele k.p.br. 613, 614, 616,

deo k.p.br. 99, 102, 103, 496, 609, 610, 611, 615, 651, 667, 661, 672, 673, 678, 680, 681, 683, 684, 687, 691, 693, 694, 695, 697, 698, 699/1, 700, 701, 702, 704, 705, 706, 707, 708, 709, 928, 929, 932, 933, 937, 944, 945, 950, 955, 956, 957, 960, 1394 (sve KO Drmno);

2) građevinska parcela 2

cele k.p.br. 2109, 2111, 2114, 2115, 2117, 2120

deo k.p.br. 303 (sve KO Kostolac selo)

cele k.p.br. 632, 636, 637, 639, 640, 641, 642, 643, 644, 645, 646, 647, 648, 649, 650, 659, 660, 682, 679, 671,

deo k.p. 651, 655, 661, 667, 672, 673, 678, 680, 681, 683(sve KO Drmno);

3) građevinska parcela 3

cele k.p.br. 104, 685, 686, 692, 696, 703

deo k.p.br. 102, 103, 496, 651, 673, 678, 680, 681, 684, 687, 691, 693, 694, 695, 697, 698, 699/1, 700, 701, 702, 704, 705, 706, 707, 708, 709, 1394, (sve KO Drmno);

4) građevinska parcela 4

cele k.p.br. 100,

deo k.p.br. 99 (sve KO Drmno);

Zemljište u okviru građevinskih parcela 1 – 4 namenjeno je isključivo za građenje, održavanje i rekonstrukciju, odnosno izmeštanje iz zone rudarskih radova objekata saobraćajne, energetske i druge infrastrukture, a uređuje se kao zemljište za izgradnju objekata od javnog interesa, prema opštim i pojedinačnim pravilima Prostornog plana za izgradnju i uređenje prostora, koja se sprovode, razrađuju i usaglašavaju na osnovu pojedinačnih rešenja iz odgovarajuće tehničke dokumentacije i kroz izradu projekta parcelacije.

U skladu sa opštim pravilima za uređenje prostora, u ovom obuhvatu utvrđuju se pravila za sprovođenje nove katastarske parcelacije:

– formiranje novih parcela se obavlja prema dinamici izgradnje pojedinačnih infrastrukturnih objekata i pribavljanja zemljišta u javnu svojinu;

– položaj novoformiranih katastarskih parcela definisan je granicom obuhvata, odnosno razdelnim linijama po zemljišno-pružnom pojasu industrijske pruge30;

– novoformirane katastarske parcele izvan granice obuhvata, odnosno, izvan građevinskih parcela 1–4, ne menjaju katastarsku namenu;

– katastarska parcela se može deliti parcelacijom do minimuma utvrđenog primenom pravila o katastarskoj parcelaciji, a ukoliko na pojedinačnoj parceli nije moguće izvršiti deobu tako da se formira nova katastarska parcela izvan utvrđene granice građevinske parcele ili da se zadrži njena postojeća namena, postojeća katastarska parcela se u celini priključuje građevinskoj parceli.

– s obzirom na to da se građevinske parcele formiraju za potrebe izgradnje infrastrukturnih objekata nije neophodna preparcelacija, odnosno, građevinske parcele se formiraju iz obuhvaćenih celih katastarskih parcela i iz delova katastarskih parcela utvrđenih na osnovu projekta parcelacije; novoformirani delovi se uvode u evidenciju nepokretnosti za odnosnu katastarsku opštinu, a na osnovu projekta geodetskog obeležavanja novi elementi se prenose na teren;

– novoformirane katastarske parcele dobijene parcelacijom izvan granica građevinskih parcela31 ne menjaju katastarsku namenu; i

– u slučaju da se nove parcele formiraju preparcelacijom na većem broju katastarskih parcela u okviru više katastarskih opština, nova parcela se formira iz delova, a preparcelacija se sprovodi za područje svake katastarske opštine pojedinačno i imenuje i obeleži nova katastarska parcela.

Po izvršenoj deobi katastarskih parcela na pojedinačne zemljišne čestice, novoformirane parcele se uvode u evidenciju nepokretnosti po osnovu zakonom regulisane nadležnosti na održavanju i upravljanju na pojedinim infrastrukturnim objektima i javnim površinama.

––––––––––––––

29 Koordinate tačaka u su date orijentaciono, a sama trasa se mora kroz odgovarajuću tehničku dokumentaciju proveriti i usaglasiti sa eventualno izmenjenim trasama drugih sistema u istoj zoni, naročito s obzirom na redosled realizacije pojedinih sistema.

30 Zemljišno-pružni pojas definisan je u svemu prema tehničkim rešenjima datim u Studiji opravdanosti sa idejnim projektom izgradnje industrijskog koloseka do postojeće železničke mreže za potrebe PD „Termoelektrane i kopovi Kostolac”, Saobraćajni institut CIP, februar 2011. godine.

7.4.2. Pravila izgradnje koridora

Čelični cevovodi za transport suspenzije gipsa (radni i rezervni) i cevovod povratne vode postavljaju se na betonske postamente direktno i fiksiraju pomoću čeličnih veza. Na polovini maksimalnog rastera od 6 m, postavljaju se međuoslonci, a veza sa cevovodima je naleganjem.

Na delu trase kroz termoelektranu, kao i u zonama ukrštanja sa internim saobraćajnicama, servisnim putevima i drugim nadzemnim linijskim sistemima tehničke infrastrukture u zoni obuhvata, cevovodi se izdižu na visoke oslonce. Veza stubova noseće konstrukcije i betonskog postamenta je preko ležišne ploče. Donja kota noseće čelične konstrukcije, horizontalnih i vertikalnih spregova i podužnih ukrućenja, utvrđuje se u odnosu na potrebni slobodni profil u zoni prelaza i usklađuje sa nosiocem prava upravljanja drugim sistemom.

Kod ukrštanja sa javnim saobraćajnicama, industrijskim kolosecima i transporterom za ugalj, noseće konstrukcije izvesti prema standardima za čelične mostovske konstrukcije, s obzirom na srednji raspon stubova koji moraju biti udaljeni minimum 3 m od nožice pružnog i putnog nasipa, odnosno, od ivice transportera.

Obezbediti minimalni slobodni profil od: 3,5 m za transporter; 4,2 m od GIK javne saobraćajnice; i 5,5 m od GIŠ.

U zavisnosti od dinamike izvođenja cevovoda za transport pepela, šljake i gipsa iz bloka B3 u zajedničkom koridoru, razmotriti opravdanost faznog izvođenja noseće konstrukcije i mostovskih prelaza uz obezbeđenje čeonih nastavaka na poprečnim nosačima.

Moguće je polaganje komunalne i druge infrastrukture u koridoru ukoliko se obezbede minimalna horizontalna i vertikalna rastojanja prema odgovarajućim tehničkim normativima.

Planirani prostor za odlaganje gipsa u okviru površinskog kopa Drmno biće podeljen na tri kasete kako bi se obezbedio rezervni prostor i sigurnost odlaganja za dva postojeća bloka elektrane, kao i za planirani blok B3. U skladu sa propisima EU, na prethodno pripremljen teren dna i bočnih nagiba deponije biće postavljena hidroizolaciona folija.

Inicijalni nasip će se izrađivati od kopovske jalovine. Visina nasipa je 3,0 m. Širina krune nasipa je 3,0 m, nagib spoljašnje kosine je 1:2, a nagib unutrašnje kosine je 1:1,5. Ukupna dužina nasipa je 597,0 m. Kote krune nasipa se kreću od 78,0 mnm do 90,0 mnm32. Kopovska jalovina koja će se ugrađivati u nasip biće prebacivana bagerom (dreglajn iz najbližeg useka. Jalovina mora biti odgovarajućeg geomehaničkog kvaliteta. Nasipanje izvoditi u slojevima 20–30 cm, a sabijanje vršiti pogodnim mehaničkim sredstvima do potrebne zbijenosti uz obavezno održavanje vlažnosti blizu optimalne. Površina svakog ugrađenog sloja nasipa mora biti rapava do dubine od 5 cm i navlažena pre nasipanja sledećeg sloja tako da se postigne dobra veza između slojeva.

Predviđeno je da deponija na koju će se odlagati suspenzija gipsa bude adekvatno tehnički opremljena i obložena hidroizolacionim materijalom, što će sprečiti prodiranje procednih voda u zemljište i podzemne vode. U sklopu građevinskih radova za pripremu deponije, predviđeno je nanošenje i sabijanje sloja peska i postavljanje hidroizolacione folije debljine 1.5 mm po osnovi i zidovima deponije.

Drenažni sistem

U cilju prikupljanja i odvođenja procednih voda sa deponije, predviđeno je da se preko izolacione folije, podužno sa jedne strane postavi drenaža od drenažnih cevi u peščanom i šljunčanom filterskom sloju debljine 4 – 16 mm, obavijenih geotekstilom. U cilju zaštite zemljišta i podzemnih voda na lokaciji predviđeno je postavljanje hidroizolacione folije debljine 1.5 mm po osnovi i zidovima deponije, uz neophodno preklapanje (zavarivanje) slojeva folije na ivicama.

Procedne otpadne vode sa deponije suspenzije gipsa, nastale posle bistrenja suspenzije, vraćaće u proces odsumporavanja. Drenažni sistem će se sastojati od dva odvojena cevovoda, koji će se spajati u sabirnom šahtu (betonski bazen povratne vode zapremine 40 m³). Dve pumpe će biti postavljene u ovaj šaht, svaka kapaciteta 40 m³/h, pomoću kojih će se sakupljena procedna voda vraćati u proces odsumporavanja.

Drenažne cevi Φ 200 mm, položene u nagibu od 3 ‰ i ulivaju se u odgovarajuće šahtove. Oko cevi se ugrađuje šljunčana filterska ispuna granulacije 4 – 16 mm i obavija geotekstilom. Sabirne šahtove izvesti od gotovih prefabrikovanih betonskih elementa Φ 1000 mm i visine 1.0 m, na armirano betonskoj temeljnoj ploči debljine 25 sm. Iz šahta voda se gravitaciono uliva u pumpnu stanicu povratne vode. Drenažni šahtovi će biti napravljeni od betonskih cevi DN 1000 mm i sukcesivno će se nadograđivati zavisno od faze izrade nasipa.

Pumpna stanica povratne vode. Objekat pumpne stanice povratne vode nalazi se na platou pored deponije (76 mnm). Pumpna stanica PS izvešće se metodom bunarskog iskopa u zemlji III kategorije u sekcijama od po 1.5 m. Predviđena je ugradnja tri potopljene muljne pumpe, dve radne i jedne rezervne, sa pratećom opremom. Dubina šahta u odnosu na kotu trena je 6,0 m. Šaht izraditi od prefabrikovanih vibropresovanih armiranobetonskih cevi DN 2,0 m, dužine 1,5 m, MB 40, na temeljnoj ploči MB 30 izvedenoj na licu mesta. Pumpe montirati na temeljnu betonsku ploču. Gornju ploču od armiranog betona MB 30, d=15 sm, predvideti da se radi u segmentima zbog mogućnosti demontaže u slučajevima remonta. Takođe je predvideti da se jedan segment radi od čelika kao poklopac. Šaht pumpne stanice opremljen je penjalicama.

Predvideti ugradnju odgovarajućih zatvarača kako bi se uskladio dotok drenažne vode sa kapacitetom pumpi koje su u radu.

––––––––––––––

31 Granice građevinskih parcela definisane su koordinatama karakterističnih tačaka i to I1 do I31 za GP1; II1 do II6za GP2; i III1 i III2 za GP3; koordinate tačaka su orijentacione i moraju se proveriti prilikom izrade projekta parcelacije;

32 Sve visinske kote projektovati usaglašeno sa odgovarajućim rudarskim projektima unutrašnjeg odlagališta u PK „Drmno”

7.5. Mere energetske efikasnosti i zaštite životne sredine

7.5.1. Energetska efikasnost

Energetska efikasnost u delu sistema za osumporavanje sa blokova TE „Kostolac B” koji je obuhvaćen ovim pravilima izgradnje i uređenja, sprovodi se kroz mere i EE aktivnosti u okviru uspostavljanja sistema energetskog menadžmenta i minimalnih zahteva energetske efikasnosti postrojenja, opreme i zgrada u okviru rudarsko-energetskog sistema TE-KO.

U cilju postizanja energetski efikasnog i ekonomski i tehnički opravdanog rešenja transporta i deponovanja pepela i šljake, neophodno je kroz sledeće faze tehničke dokumentacije izvršiti dodatne ekonomsko-tehničke analize s obzirom na karakteristične elemente trase (dužina, vertikalni i horizontalni prelomi i slično).

7.5.2. Zaštita životne sredine

U cilju smanjenja štetnog uticaja na sve elemente životne sredine u zoni uticaja rudarsko-energetskog sistema, proceniti mogućnosti odlaganja suve gipsane mase, umesto planiranog odlaganja suspenzije gipsa.

Na deponiji gipsa, kao i na deponiji pepela i šljake u okviru unutrašnjeg odlagališta, obavezno primeniti mere zaštite podzemnih voda i zemljišta radi sprečavanja prodiranja procednih voda (adekvatno tehničko opremanje i oblaganje hidroizolacionim materijalom), a procedne vode sa deponije suspenzije gipsa prikupljati i vraćati u proces odsumporavanja.

Mere za zaštitu vazduha su:

– u slučaju povišene emisije suspendovanih čestica tokom istovara i manipulacije na skladištu krečnjaka, izgraditi prekriveno skladište ili skladište ograditi sa tri strane;

– ukoliko je skladište krečnjaka otvoreno, u periodima bez atmosferskih padavina vršiti automatsko prskanje skladišta primenom sistema sprinklera u cilju redukcije količine emitovanih suspendovanih čestica;

– uspostaviti prostor za pranje kamiona (pralište) koji nakon istovara krečnjaka napuštaju lokaciju TE-KO B u cilju smanjenja raznošenja čestica prilikom odlaska sa lokacije;

– dnevni silosi krečnjaka moraju biti opremljeni sistemom za otprašivanje (filtri na odušku) tako da emisija i imisija suspendovanih čestica ne prelaze maksimalne dozvoljene vrednosti; i

– u saradnji sa nadležnim javnim preduzećima za održavanje puteva obezbediti poboljšanje pristupnih puteva (zamena sloja asfalta, proširenja, bezbedonosne mere u naseljenim mestima) i njihovo buduće redovno održavanje.

Mere za upravljanje otpadnim vodama su:

– drobljeni krečnjak skladištiti na asfaltiranoj površini sa nagibom, sa koje se kontrolisano prikupljaju nastale atmosferske vode;

– obezbediti primarni tretman atmosferskih voda (sedimentaciju) sa skladišta krečnjaka s obzirom na to da one imaju visok sadržaj suspendovanih materija; nakon sedimentacije atmosferske otpadne vode se mogu konačno upustiti u recipijent; i

– na cevovodu iza postrojenja za tretman otpadnih voda predvideti ugradnju merača protoka otpadnih voda koje se ispuštaju u recipijent.

7.6. Smernice za sprovođenje planskog dokumenta

Prilikom podnošenja zahteva za lokacijsku dozvolu za izgradnju u koridoru planiranom na građevinskom zemljištu, u skladu sa odnosnim pravilnikom, zahtev dopuniti odgovarajućim prikazima elemenata trase i tehničkih rešenja, radi obrazloženja u slučaju manjih odstupanja od utvrđenih pravila uređenja i izgradnje. U slučaju većih opravdanih odstupanja, promene se moraju sprovesti kao manje izmene Prostornog plana.

Radi usaglašavanja tehničke dokumentacije sa odgovarajućim rudarskim projektima u okviru Kompleksa PK „Drmno” pribavljaju se uslovi nosioca prava eksploatacije. Obavezno se pribavlja informacija o lokaciji, koja sadrži i odgovarajući izvod iz Prostornog plana u skladu sa Zakonom o rudarstvu.

Na detaljne listove kastarskog plana unosi se izgrađeni koridor cevovoda za hidraulički transport gipsa utvrđen prema ovim pravilima uređenja, a na osnovu projekta parcelacije sa projektom geodetskog obeležavanja njegovi elementi prenose i obeležavaju na terenu.

Pre početka izrade sledeće faze tehničke dokumentacije, potrebno je ponovo proceniti mogućnosti odlaganja suve gipsane mase, umesto planiranog odlaganja suspenzije gipsa, u prostor površinskog kopa ili u poseban silos u okviru elektrane.

U slučaju odlaganja suve gipsane mase, celokupna suspenzija gipsa proizvedena u apsorberu vodila bi se u proces dvostepenog ugušćenja, čime bi se dobila suva gipsana mase sa 10% vlage. Analiza navedene opcije odlaganja gipsa morala bi da obuhvati ne samo sam proces proizvodnje gipsane mase i mašinske i građevinske aspekte takvog rešenja, već i značajne geološke aspekte odlaganja gipsa u prostor površinskog kopa. Na ovakvu procenu će u velikoj meri uticati trenutni i budući trendovi potražnje za ODG gipsom na srpskom tržištu.

Potrebno je izraditi program biološke rekultivacije na deponiji gipsa u cilju zaštite površine odlagališta od erozije vetrom. Potrebno je takođe, izvršiti instalaciju mreže osmatračkih bunara (8 – 10) lociranih u zoni odlagališta gipsa, tako da zahvataju izdanske vode i u uslovima obaranja nivoa u cilju odvodnjavanja kopa, kao i uzorkovanje i analizu ciljanih kvalitativnih parametara na mreži osmatračkih bunara u skladu sa Programom praćenja uticaja na životnu sredinu.

8. Deponija pepela i šljake u PK „Ćirikovac” i koridor pepelovoda od TE „Kostolac B” do deponije

8.1. Uvodne napomene

U cilju unapređenja proizvodnje i pouzdanosti u TE „Kostolac B”, radi sprovođenja efikasnije zaštite životne sredine i s obzirom na ograničeni ekološki i prostorni kapacitet deponije pepela i šljake na lokaciji „Srednje kostolačko ostrvo”, razvojnim planovima EPS-a predviđeno je uvođenje novog sistema za prikupljanje, odlaganje i transport pepela i šljake gustom hidromešavinom sa blokova TE „Kostolac B”. Na osnovu odgovarajuće studijske i tehničke dokumentacije prihvaćene od Stručnog saveta JP EPS, odlučeno je da kaseta za odlaganje pepela bude smeštena na prostoru unutrašnjeg odlagališta površinskog kopa „Ćirikovac”.

Zamena sistema za odlaganje pepela u TE „Kostolac B”, podrazumeva uređenje i izgradnju nekoliko većih građevinskih celina i to:

– zgrade kompresornice;

– cevnog mosta od kotlarnice do zgrade silosa;

– zgrade silosa za pepeo i šljaku,

– pepelovoda od zgrade silosa do deponije pepela, i

– deponije pepela.

Ove građevinske celine su međusobno funkcionalno zavisne, ali, u prostornom smislu, pojedinačni objekti su grupisani u dve prostorne celine (Kompleks TE „Kostolac B” i Deponija u otkopanom prostoru PK „Ćirikovac”) međusobno spojene veznim koridorom koji čine cevovodi hidromešavine od silosa pepela i šljake TE „Kostolac” (B1, B2) do deponije pepela i šljake sa cevovodom povratne vode i servisnom saobraćajnicom.

Objekti za prikupljanje, skladištenje i pripremu hidromešavine (zgrada kompresornice, cevni most od kotlarnice do zgrade silosa i zgrada silosa za pepeo i šljaku) locirani su u krugu TE „Kostolac B”, u skladu sa funkcijom sistema, neposredno uz glavni pogonski objekat.

U zoni predviđenoj za formiranje kasete I BTO sistem je odlagao jalovinu sa vršnih etaža. Početkom 2009. godine, sistem je izašao iza određenih granica kasete, čime su stvoreni uslovi za formiranje podloge za odlaganje pepela i šljake. Međutim, pojava klizanja na severnoj kosini površinskog kopa „Ćirikovac”, uslovila je izmenu prethodno usvojene pozicije buduće kasete za odlaganje pepela.

S obzirom na dogođene promena na terenu, obustavljene su dalje aktivnosti na kopu. Pristupilo se neophodnoj sanaciji klizišta, što je uslovilo i izmene u okviru prethodno ograničenog prostora za odlaganje pepela i šljake u istočnom delu unutrašnjeg odlagališta. Sprovedena su detaljna istraživanja terena, laboratorijska ispitivanja uzoraka tla, kao i praćenje oscilacija nivoa podzemnih voda u zoni unutrašnjeg odlagališta površinskog kopa „Ćirikovac” i konstatovano da:

– na površini terena nalazi se odloženi materijal iz površinskog kopa;

– debljina odložene jalovine je od 10 – 40 m (pretežno preko 25m);

– na površini terena uočavaju se tragovi umirenih klizišta;

– dubina do nivoa podzemne vode je između 2.5 i 17.1 m;

– koeficijent filtracije je od 1.70 x 10-8 m/s do 8.45 x 10-7 m/s;

– istražno područje pripada uslovno povoljnom i, u većem obimu, nepovoljnom terenu (dozvoljena nosivost σ= 100 ÷150 kPa, faktor sigurnosti kosina u okviru geotehnički nepovoljnije zone je Fs < 1.50);

– sa stanovišta svojstava materijala i uslova rada, teren je kategorizovan kao uslovno povoljan, ali svakoj budućoj građevinskoj aktivnosti mora prethoditi stabilizacija terena tako da minimalni faktori stabilnosti budu Fs≥1.50, što je propisana vrednost za završne kosine na odlagalištu kada je kop van upotrebe; i

– na najkritičnijem profilu (visina odložene jalovine na ovome profilu je 60 m) sračunat je faktor sigurnosti Fs = 1.15 iako je generalni nagib samo 3°, što je posledica visokog nivoa podzemne vode (nivo vode je praktično na površini terena).

Jalovinski materijal je praktično vodozasićen, tako da svako dodatno opterećenje može dovesti do sleganja terena, istiskivanja jalovine i pojave nestabilnih zona. Da bi odlaganje pepela moglo da se nastavi, neophodno je da se nivo vode u telu odlagališta što je moguće više obori da ne bi došlo do klizanja terena.

Po novoj, u okviru sanacije kopa i odlagališta, uslovljenoj „varijanti jug”, istakanje pepela i šljake i formiranje kasete, vršiće se u I fazi u zapadnom delu površinskog kopa „Ćirikovac” (kaseta 2), po prethodno pripremljenom terenu, odnosno izvršenim zemljanim radovima u funkciji pripreme podloge za potrebe postavljanja vodonepropusne HPDE folije koja će u potpunosti sprečiti zagađenje tla i podzemnih voda.

Novi sistem za prikupljanje, transport i odlaganje pepela i šljake sa blokova TE „Kostolac B” u otkopani prostor kopa „Ćirikovac” ušao je u probni rad polovinom 2010. godine. Izgradnja neophodnih postrojenja u krugu termoelektrane i cevovoda prema odlagalištu u dužini od oko 6 km je završena i obavljene su funkcionalne probe pojedinih uređaja. U završnoj su fazi i radovi na postavljanju prve faze vodonepropusne folije na lokaciji buduće deponije, što će biti dovoljno za odlaganje pepela i šljake u otkopani prostor kopa „Ćirikovac” u prvoj godini odlaganja. Da bi se stvorili uslovi za trajno odlaganje pepela i šljake sa blokova B1 i B2, planirano je postavljanje vodonepropusne folije, na oko 130 hektara, što je ukupna površina obe deponijske kasete.

8.2. Prostorni obuhvat i granica prostorne celine

Prostorna celina „Deponija pepela i šljake” je locirana u centralnom i severnom delu eksploatacionog polja „Ćirikovac” na površini od oko 300 ha.

Površinski kop „Ćirikovac”, na kome je eksploatacija obustavljena 2009. godine, obuhvata prostor u centralnom delu Kostolačkog ugljenog basena, između državnog puta II reda Požarevac – Kostolac,, na zapadnoj strani, i uređenog korita reke Mlave, na istočnoj strani. Reka Mlava prihvata vode sa kopa i odlagališta PK „Ćirikovac”. Na južnoj strani formirano je unutrašnje kopovsko odlagalište generalnog nagiba 12-13˚, dok je severna strana deo površinskog kopa pod nagibom od oko 14˚.

U neposrednoj blizini kopa je spoljno odlagalište „Mlava – Mogila” (jugoistočna granica), nekadašnji „Rudnički krug” i drobilana, jugozapadno; prema severozapadu je kompleks manastira Rukumija i mesno groblje Bradarac, dok je na severoistoku naselje Klenovnik. Kasetu za odlaganje pepela i šljake trebalo je da čini ograničeni prostor u završnom rovu PK „Ćirikovac”.

Granica prostorne celine određena je kao neprekinuta linija definisana međnim tačkama na granicama obuhvaćenih katastarskih opština, granicama postojećih katastarskih parcela i analitički, tačkama sa koordinatama u državnom koordinatnom sistemu33, sa sledećim opisom: od početne tačke A0 na granici KO Bradarac / KO Ćirikovac seče k.p.br. 1551/1 (KO Ćirikovac) po pravoj liniji između tačaka A0 i A1; između tačaka A1 i A2 je po spoljnjoj granici iste parcele, dalje menja pravac i seče je po liniji između tačaka A2, A3 i A4; od tačke A4 je po granici KO Ćirikovac / KO Klenovnik do tačke A5 u kojoj menja pravac, a dalje seče k.p. br. 2898 po liniji između tačaka A5 i A6; od tačke A6 je po spoljnjoj granici k.p. br. 2898, 1325, 1324 i seče k.p. br. 1321 po liniji između tačaka A7 i A8; dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 1319, 1318, 1315, 1312, 1309 i 2898; seče k.p. br. 2913 između tačaka A9 i A10, menja pravac i po spoljnjoj granici je iste katastarske parcele; po liniji između tačaka A11, A12, A13, A14 i A15 seče k.p. br. 2611, 2609, 2608, 2607, 2606, 2605, 2604, 2603, 2602, 2601, 2600, 2597, 2596; dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 2588, 2589, 2516/1 i 2517, menja pravac i seče k.p. br. 2514, 2513, 2512 i 2511 po liniji između tačaka A16, A17 i A18; dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 2509, 2510, 2504 i 2503, zatim seče k.p. br. 2500, 2499 i 2498 po liniji između tačaka A19 i A20 i po spoljnjoj granici je k.p. br. 2496, 2495, 2492 i 2487; seče k.p. br. 2908 po liniji između tačaka A21 i A22 (sve KO Klenovnik); od tačke A22 na granici KO Klenovnik / KO Bradarac, po liniji do tačke A23 seče k.p. br. 3359/2, u tački A23 menja pravac i po spoljnjoj granici je k.p. br. 3359/2, 2777, 2778, 2779 i 2800 do tačke A24, a dalje između tačaka A24 i A25 seče k.p. br. 3354; dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 2725, 2724, 2717, 2716 i 2715, seče k.p. br. 2703, 2702, 2701 i 2700 po liniji između tačaka A26 i A27, po spoljnjoj je granici k.p. br. 2697, a seče k.p. br. 2696 i 2695 po liniji između A28 i A29; dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 2693 i seče k.p. br. 2690, 2689, 2688 i 2687 po liniji između tačaka A30 i A31; po spoljnjoj granici je k.p. br. 2686, 2683 i 2682, a seče k.p. br. 2679, 2678, 2677 i 3353 između tačaka A32 i A33; po spoljnjoj granici je k.p. br. 2915, 2911, 2910, 2916 i 2917, menja pravac i po liniji između tačaka A34, A35 i A36 seče k.p. br. 2917, 2918, 2919, 2920, 2921 i 2924, a dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 2925, 2932, 2998, 2999, 3000, 2991, 2993, 2994, 2985 i 2966, menja pravac ali i dalje je po spoljnjoj granici k.p. br. 2966 do tačke A37; od tačke A37 seče k.p. br. 2965 po pravoj liniji do tačke A38 na granici KO Bradarac / KO Ćirikovac i po toj je granici do početne tačke (sve KO Bradarac).

Između objekata novog sistema za prikupljanje pepela i šljake u okviru kompleksa TE „Kostolac B” i deponije u otkopanom prostoru PK „Ćirikovac”, kroz područje KO Kostolac selo, KO Drmno i KO Bradarac, položeni su cevovodi hidromešavine pepela i šljake sa cevovodom povratne vode. Na trasi cevovoda za hidraulički transport pepela, u odnosu na broj i raspored cevi, vrstu noseće konstrukcije, a pre svega dispozicioni odnos i zahtevana rastojanja u odnosu na okolne sisteme, kao i s obzirom na druge urbanističke elemente regulacije, razlikuju se tri segmenta:

1) na delu trase, okvirne dužine 780 m, između početne tačke O0 i tačke O3 kroz ograđeni kompleks termoelektrane (k.p. br. 303, KO Kostolac selo);

2) na delu trase, okvirne dužine 170m, između tačke O3 i tačke O5, kroz zemljište korisnika PD „Termoelektrane i kopovi Kostolac”, najvećim delom pribavljeno u postupku eksproprijacije ili drugim pravnim poslom za potrebe izgradnje i održavanja objekata u okviru rudarsko – energetskog kompleksa koji su funkcionalno povezani sa objektima termoelektrana; (obuhvaćene su cele k.p.br. 2109, 2111, 2114, 2115, 2117, 2120 i deo k.p.br. 303 na području KO Kostolac selo);

3) na delu trase, okvirne dužine 1170 m, između tačke O5 i tačke O9, kroz zemljište korisnika PD „Termoelektrane i kopovi Kostolac”, najvećim delom pribavljeno u postupku eksproprijacije ili drugim pravnim poslom za potrebe izgradnje i održavanja objekata u okviru rudarsko – energetskog kompleksa, koji su funkcionalno povezani sa objektima termoelektrane (obuhvaćene su cele k.p.br. 551, 558, 559, 560/1, 560/2, 561, 562, 563, 564, 565, 567, 568, 569, 570, 571, 572, 1873, 1874, 1875, 1876, 1882, 1883, 1884, 1885, 1887, 1888, 1889, 1890, 1914, 1915, 1916, 1918, 1919, 1920, 1921, 1922, 1949, 1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1956/1, 1957, 1958, 1959, 1974, 1976, 1977, 1979, 1980, 1981, 1986, 2005/11, 2005/12, 2005/13, 2005/14, 2005/15, 2005/16, 2005/17, 2005/18 i deo k.p. br. 1886/1 i 1984);

4) na delu trase kroz kompleks „Dolina reke Mlave” u dužini od oko 2830 m do planirane deponije pepela odakle se nastavlja razvod po obimu deponije (obuhvaćene su cele k.p. br. 2277, 2278, 2279, 2280, 2307, 2308, 2312, 2313, 2314, 2317, 2318, 2319, 2320, 2327, 2330, 2331, 2332, 2333, 2337, 2340, 2341, 2351, 2352, 2353, i deo k.p.br. 2361, 2687(sve KO Kostolac selo) cele k.p. br. 1547, 1553, 1554, 1565, 1566, 1567, 1568, 1569, 1572, 1573, 1574, 1576, 1577, 1922, 1923, 1924, 1925, 1926, 1927, 1928, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1936, 1937, 1938, 1939, 1940, 1941, 1942, 2092, 2093, 2094, 2095, 2096, 2097, 2098, 2099, 2108, 2109, 2110, 2111, 2112, 2113, 2114, 2115, 2117, 2118, 2119, 2120, 2121, 2122 i deo k.p. br. 1544 (sve KO Klenovnik) i cele k.p. br. 2310, 2311, 2312, 2313, 2314, 2315, 2316, 2317, 2318, 2319, 2320, 2321, 2322, 2323, 2324, 2325, 2326, 2327, 2328, 2329, 2330, 2331, 2332, 2333, 2334, 2337, 2338 ,2339, 2340, 2341, 2342, 2343, 2344, 2345, 2346, 2348, 2349, 2350, 2351, 2352, 2353, 2354, 2555, 2556, 2557, 2560, 2561, 2562, 2563, 2565, 2567, 2568, 2569, 2570, 2571, 2572, 2573, 2574 ,2575, 2584, 2653, 2658, 2659, 2660, 2661, 2662, 2663, 2664, 2665, 2667, 2671, 2672, 3022, 3023, 3024, 3025, 3026, 3027, 3028, 3029, 3030, i deo k.p. br. 2347, 2519, 2582, 2583, 2586, 3063 i 3359/2 (sve KO Bradarac).

Osnovni parametri sistema za prikupljanje pepela i šljake su:

– ukupna dužina cevovoda je 4950 m;

– kapacitet cevovoda guste hidromešavine gustine 48% je 166,5 t/h;

– zapremina deponije pepela i šljake u okviru PK „Ćirikovac” do projektovane kote odlaganja 92 m je 32,3 x 106 m³;

– deponija, kao buduće odlagalište pepela iz TE „Kostolac” (B1 i B2), ima kapacitet za vek rada termoelektrane do 20 godina; i

– ukupna površina deponije pepela i šljake iznosi oko 138 ha i podeljena je na dve kasete koje se pune naizmenično.

––––––––––––––

33 Koordinate date u Prostornom planu su orijentaciono i zahtevaju proveru u odgovarajućim projektima parcelacije ili prilikom utvrđivanja javnog interesa.

8.3. Planirana namena prostora i podela na uže celine

Planirano je da se kasete deponije formiraju na već odloženim masama jalovine generalnog nagiba u pravcu severa, odnosno, na podlozi sastavljenoj od mešovitog materijala: peska, lesa i veoma malih količina gline. Odložene mase jalovine, zbog svoje strukture i hidrogeoloških karakteristika, zahtevale su specifičan tretman. U tom smislu, planirani su radovi na poboljšanju stabilnosti podloge, odnosno, kvalitetno odvodnjavanje i poštovanje geomehaničkih parametara stabilnosti.

Kompleks deponije vezan je preko interne saobraćajnice na dva mesta sa mrežom naseljskih ulica u Klenovniku (priključak na Partizansku ulicu) i mrežom javnih puteva. U sklopu deponije, izdvojen je akumulacijski prostor, formiran u okviru dve kasete.

Maksimalni mogući akumulacioni prostor za deponovanje pepela i šljake u vidu guste hidromešavine na deponiji „Ćirikovac” iznosi oko 32.327.000 m³, što omogućava deponovanje između 27.500.000 t i 29.000.000 t pepela i šljake u zavisnosti od koncentracije čvrste faze u hidromešavini (zapreminska težina 0.85 i 0.9 t/m³).

Prema pretpostavljenoj potrošnji uglja, odnosno, prema gruboj proceni produkcije pepela i šljake u TE „Kostolac B”, vreme deponovanja na ovoj akumulaciji, za raspoloživo radno vreme sistema transporta od 8040 h/god (s obzirom na to da je predviđen profilaktički godišnji remont u trajanju od mesec dana) je više od 15 godina, odnosno, prema godišnjem radu termoelektrane od 6000 sati, više od 20 godina. Međutim, s obzirom na to da će se prema ovoj deponiji usmeriti i ukupna produkcija pepela i šljake i iz TE „Kostolac A”, vreme deponovanja bi bilo značajno smanjeno.

Deo tehničke infrastrukture za potrebe osnovne funkcije i zaštitu od štetnog uticaja sa deponije, grupisan je u zajednički infrastrukturni pojas, minimalne širine 30 m i dispoziciono postavljen po obimu deponije. U ovoj zoni položeni su:

– pepelovod (četiri cevovoda) kojim se doprema i po obimu deponije transportuje ugušćena mešavina i pasta sa sistemom za njegovo čišćenje i cevovodom povratne vode;

– obodni kanali, vodosabirnici i pumpna stanica povratne vode;

– servisna saobraćajnica i druge interne saobraćajnice; i

– nadzemni i podzemni visokonaponski kablovi VN 6 kV i elektromotorni razvod pumpne stanice.

Izvan zone infrastrukturnih sistema deponije predviđa se ostala mreža tehničke infrastrukture (postojeći visokonaponski razvod, elementi komunikacionih sistema specijalne namene u funkciji sistema osmatranja i dojave akcidenta, razvodni pepelovodi i drugi cevovodi, sve za potrebe eksploatacije deponije).

8.4. Pravila izgradnje i pravila uređenja

Granicom prostorne celine obuhvaćene su površine na kojima su se u ranijem periodu odvijali aktivni rudarski radovi na površinskoj eksploataciji (deo k.p. br. 2965, KO Bradarac; deo k.p. br. 1551/1, KO Ćirikovac; i 2898 KO Klenovnik), a na kojima će se uspostaviti Kompleks deponije pepela i šljake, kao i površine na severnoj granici kopa u KO Klenovnik i KO Bradarac, gde su obustavljeni radovi na površinskoj eksploataciji i gde će se preduzeti radovi na sanaciji severne kosine kopa, a po završenoj sanaciji i konačna rekultivacija.

Ove površine, zauzete ili namenjene rudarskim radovima (deponovanje pepela i šljake u otkopani prostor, sanacija i rekultivacija površinskog kopa ), saglasno Zakonu o rudarstvu utvrđuju se kao javna površina namenjena „aktivnostima od javnog interesa”, i to na teritoriji grada Požarevca delovi katastarskih opština:

KO Ćirikovac:

deo k.p. br. 1551/1;

KO Klenovnik:

1309, 1312, 1315, 1321, 1324, 1325, 2487, 2488, 2489, 2490, 2491, 2492, 2495, 2496, 2503, 2504, 2509, 2510, , 2516/1, 2516/2, 2517, 2518, 2519, 2520, 2521, 2522, 2523, 2524, 2526, 2527, 2528, 2529, 2530, 2531, 2532, 2533, 2534, 2535/1, 2535/2, 2536, 2537, 2538, 2539, 2540, 2541, 2542, 2543, 2544, 2545, 2546, 2547, 2548, 2549, 2550, 2551, 2552, 2553, 2554, 2555/1, 2555/2, 2556, 2557, 2558, 2559, 2560, 2561, 2562, 2563, 2564/1, 2564/2, 2565, 2566, 2567, 2568, 2569, 2570, 2571/1, 2571/2, 2572, 2573, 2574, 2575, 2576, 2577, 2578, 2579, 2580, 2581, 2582, 2583, 2584, 2585/1, 2585/2, 2586/1, 2586/2, 2587, 2588, 2589, 2897, 2909, 2913, 2914; deo k.p.br.: 1551/12498, 2499, 2500, 2511, 2512, 2513, 2514, 2596, 2597, 2598, 2599, 2600, 2601, 2602, 2603, 2604, 2605, 2606, 2607, 2608, 2609, 2898 i 2908; i

KO Bradarac:

cele k.p. br.: 2681, 2682, 2683, 2686, 2693, 2694, 2697, 2715, 2716, 2717, 2724, 2725, 2777, 2778, 2779, 2780, 2781, 2782, 2783, 2784, 2785, 2786, 2787, 2788, 2789, 2790, 2791, 2792, 2793, 2794, 2795, 2797, 2799, 2800, 2801, 2802, 2803, 2804, 2805, 2806, 2807, 2808, 2809, 2810, 2811, 2812, 2813, 2814, 2815, 2816, 2817, 2818/1, 2818/2, 2819, 2820, 2821, 2822, 2823, 2824, 2825, 2826, 2827, 2828, 2829, 2830, 2831, 2832, 2833, 2834, 2835, 2836, 2837, 2838, 2839, 2840, 2841, 2842, 2843, 2844, 2845, 2846, 2847, 2848, 2849, 2850, 2851, 2852, 2853, 2854, 2855, 2856, 2857, 2858, 2859, 2860, 2861, 2862, 2863, 2864, 2865, 2866, 2867, 2868, 2869, 2870, 2871, 2872, 2873, 2874, 2875, 2876, 2877, 2878, 2879, 2880, 2881, 2882, 2883, 2884, 2885, 2886, 2887, 2888, 2889, 2890, 2891, 2892, 2893, 2894, 2895, 2896, 2897, 2899, 2900, 2901, 2902, 2903, 2904, 2905, 2906, 2907, 2908, 2909, 2910, 2911, 2912, 2913, 2914, 2915, 2916, 2923, 2925, 2926, 2927, 2928, 2929, 2930, 2931, 2932, 2933, 2934, 2935, 2936, 2937, 2938, 2939, 2940, 2941, 2942, 2943, 2944, 2945, 2946, 2947, 2948, 2949, 2950, 2951, 2952, 2953, 2954, 2955, 2956, 2957, 2958, 2959, 2960, 2961, 2962, 2963, 2964, 2966, 2967, 2968, 2969, 2970, 2971, 2972, 2973, 2974, 2975, 2976, 2977, 2978, 2979, 2980, 2981, 2982, 2983, 2984, 2985, 2986, 2987, 2988, 2989, 2990, 2991, 2992, 2993, 2994, 2995, 2996, 2997, 2998, 2999, 3000, 3001, 3002, 3003, 3004, 3005, 3006, 3007, 3008, 3009, 3010, 3011, 3012, 3013, 3014, 3015; deo k.p.br.: 2677, 2678, 2679, 2687, 2688, 2689, 2690, 2695, 2696, 2700, 2701, 2702, 2703, 2898, 2917, 2918, 2919, 2920, 2921, 2924, 2965, 3354 i 3359/2.

Regulacijom zemljišta, tj. regulacionim i urbanističkim uslovima uređenja prostora u obuhvatu granice prostorne celine obezbeđuje se zaštita javnog interesa i rezervacija prostora – površina namenjenih „rudarskim objektima i aktivnostima od javnog interesa”.

Osnovni elementi regulacije u okviru ove prostorne celine jesu:

1) granične linije prema površinama i prostornim celinama drugih namena (po granici prostorne celine „Deponija pepela i šljake u PK „Ćirikovac” između tačaka definisanih u državnom koordinatnom sistemu (od A21 do početne tačke A0) prema Kompleksu „Dolina reke Mlave”;

2) severna kontura PK „Ćirikovac”34 po kojoj je definisana granica prostorne celine između tačaka A11 i A21; i

3) unutrašnje regulacione linije (konačna kontura deponije, servisna saobraćajnica i interna saobraćajnica po bermi na koti 95 mnm).

U skladu sa Zakonom, Vlada Republike Srbije može utvrditi javni interes za eksproprijaciju i javni interes za administrativni prenos, kada je eksproprijacija nepokretnosti neophodna za ekploataciju mineralnih sirovina, za obezbeđenje zaštite životne sredine i zaštite od elementarnih nepogoda.

S obzirom na to da se novi sistem za prikupljanje, odlaganje i transport pepela i šljake gustom hidromešavinom sa blokova TE „Kostolac B” uvodi radi sprovođenja efikasnije zaštite životne sredine u rudarsko-energetskom kompleksu, kao i da se pepeo i šljaka iz procesa sagorevanja uglja kategorizuje kao rudarski otpad, transport pepela i šljake u otkopani prostor PK „Ćirikovac” utvrđuje se kao aktivnost od javnog interesa.

Između objekata novog sistema za prikupljanje pepela i šljake u okviru kompleksa TE „Kostolac B” i deponije u otkopanom prostoru PK „Ćirikovac”, kroz područje KO Kostolac selo, KO Drmno i KO Bradarac, položeni su cevovodi hidromešavine pepela i šljake sa cevovodom povratne vode.

––––––––––––––

34 Dopunskim rudarskim projektom trajne obustave radova na površinskom kopu „Ćirikovac”, Rudarski institut (2011), u sklopu mera i postupaka za sanaciju klizišta, definisana je severna kontura kopa.

8.4.1. Opis trase cevovoda

Od početne tačke O0 do tačke O3 trasa cevovoda je sprovedena kroz kompleks termoelektrane, tako da prvo duž deponije uglja

prati glavnu internu saobraćajnicu, koju prelazi u tački O1, a zatim se na dva mesta, između tačaka O1 i O2, ukršta i sa kolosecima interne pruge, da bi u tački O3 izašla iz kompleksa elektrane. Između tačaka O4 i O5 trasa prelazi preko lokalnog puta Selo Kostolac – Drmno.

Dalje se trasa vodi paralelno sa trasom transportera za snabdevanje ugljem TE „Kostolac A”. Na delu između tačaka O6 i O7 trasa se vodi po mostovskoj konstrukciji za prelaz preko regulisanog korita Mlave, u tački O7 trasa menja pravac, odvaja se od trase transportera i prelazeći preko servisne saobraćajnice u tački O8 prelazi na područje KO Kostolac selo.

Od tačke O9 trasa se vodi, generalno, u pravcu juga kroz prostornu celinu „Dolina Mlave”, tako da se u tački O10 ukršta sa asfaltnom saobraćajnicom Bradarac – Klenovnik i trasom DV 400 kV, dalje lokalno menja pravac, da bi se između tačaka O11 i O12 ukrstila i sa pristupnim putem za manastir Rukumiju; kroz prostornu celinu „Deponija pepela i šljake” trasa se vodi od tačke O13 u zoni infrastrukturnih sistema deponije.

Tabela 8.1: Orijentacione koordinate na trasi pepelovoda

TE „Kostolac B” – deponija u PK „Ćirikovac”35

Oznaka tačke

X

Y

O0

4 954 005

7 517 275

O1

4 953 549

7 517 486

O2

4 953 430

7 517 408

O3

4 953 343

7 517 298

O4

4 953 244

7 517 174

O5

4 953 237

7 517 165

O6

4 952 727

7 516 444

O7

4 952 604

7 516 328

O8

4 952 570

7 516 322

O9

4 952 529

7 516 315

O10

4 950 977

7 516 979

O11

4 950 192

7 517 184

O12

4 950 146

7 517 187

O13

4 949 964

7 517 186

––––––––––––––

35 Koordinate date u Prostornom planu su orijentacione i zahtevaju proveru u odgovarajućim projektima parcelacije ili prilikom utvrđivanja javnog interesa.

8.4.2. Pravila parcelacije i preparcelacije

Na obuhvaćenim površinama (teritorija grada Požarevca, delovi područja KO Kostolac selo i KO Drmno, KO Bradarac, KO Klenovnik, KO Ćirikovac) menja se postojeća katastarska parcelacija radi formiranja novih parcela na javnom zemljištu u skladu sa uspostavljenim režimom korišćenja i promenom namene. Nove katastarske parcele se formiraju na osnovu validnog i ažuriranog katastarskog plana i projekta geodetskog obeležavanja, a prema overenom projektu parcelacije.

U skladu sa opštim pravilima za uređenje prostora u prostornoj celini „Deponija pepela i šljake” utvrđuju se pravila za sprovođenje nove katastarske parcelacije:

– formiranje novih parcela se obavlja prema dinamici pribavljanja zemljišta u javnu svojinu;

– položaj novoformiranih katastarskih parcela definisan je granicom prostorne celine, odnosno razdelnim linijama prema susednim prostornim celinama druge namene;

– novoformirane katastarske parcele izvan granice „Deponija pepela i šljake” ne menjaju katastarsku namenu izuzev onih za koje je prenamena predviđena u skladu sa opštim i pojedinačnim pravilima Prostornog plana (deo k.p.br. 2898 KO Klenovnik, namenjen je organizovanju proizvodnje i poslovanja; nove katastarske parcele u KO Bradarac čija je deoba predviđena po granici prostorne celine u severoistočnom delu i deo k.p. br. 1551/1 priključuju se prostornoj celini posebne namene Kompleks „Dolina reke Mlave”, a deo k.p. br. 2965 uređuje se kao površina u rezervaciji za formiranje koridora za prelazak rudarske mehanizacije);

– moguća je, ali ne i neophodna, preparcelacija;

– u slučaju kada se nove parcele formiraju preparcelacijom na većem broju katastarskih parcela u okviru više katastarskih opština, nova parcela se formira iz delova, a preparcelacija se sprovodi za područje svake katastarske opštine pojedinačno i imenuje i obeleži nova katastarska parcela; i

– na novoformiranim katastarskim parcelama u okviru prostorne celine sprovodi se prenamena u ostalo zemljište / veštački stvoreno neplodno zemljište.

Po izvršenoj deobi katastarskih parcela na pojedinačne zemljišne čestice, novoformirane parcele se uvode u evidenciju nepokretnosti.

Katastarska parcela se može deliti parcelacijom do minimuma utvrđenog primenom pravila o katastarskoj parcelaciji. Ukoliko na pojedinačnoj parceli nije moguće izvršiti deobu tako da se formira nova katastarska parcela izvan utvrđene granice ove prostorne celine ili da se zadrži njena postojeća namena, postojeća katastarska parcela se u celini priključuje prostornoj celini i uređuje prema opštim pravilima uređenja Prostornog plana za šumske i poljoprivredne površine.

Građevinske parcele će se formirati za potrebe izgradnje cevovoda za transport pepela šljake i povratne vode i drugih tehničkih infrastrukturnih sistema u zajedničkom koridoru. Zemljište u okviru građevinskih parcela namenjeno je isključivo za građenje, održavanje i rekonstrukciju objekata tehničke infrastrukture, a uređuje se kao zemljište za izgradnju objekata od javnog interesa, prema opštim i pojedinačnim pravilima Prostornog plana za izgradnju i uređenje prostora, koja se sprovode, razrađuju i usaglašavaju na osnovu pojedinačnih rešenja iz odgovarajuće tehničke dokumentacije i kroz izradu projekta parcelacije.

Utvrđuju se pravila za sprovođenje nove katastarske parcelacije:

– formiranje novih katastarskih parcela se obavlja prema dinamici izgradnje pojedinačnih objekata tehničke infrastrukturnih i pribavljanja zemljišta u javnu svojinu;

– položaj novoformiranih katastarskih parcela utvrđen je granicom obuhvata i granicama vodnog i putnog zemljišta i definisan koordinatama u državnom koordinatnom sistemu36;

– granice građevinskih parcela definisane su koordinatama karakterističnih tačaka i to: GP 1 (V1, V3, V31 i V35), GP 2

(V4, V5, V30 i V31), GP 3 (V6, V7, V28 i V29), GP 4 (0-34), odnosno, kao deo 2.1. za KO Kostolac selo, građevinske parcele 2 u zoni infrastrukturnih sistema u okviru rudarsko – energetskog sistema, gde se uspostavlja koridor za transport suspenzije gipsa (poglavlje 8.);

– novoformirane katastarske parcele izvan granice obuhvata, odnosno, izvan građevinskih parcela, ne menjaju katastarsku namenu;

– katastarska parcela se može deliti parcelacijom do minimuma utvrđenog primenom pravila o katastarskoj parcelaciji, a ukoliko na pojedinačnoj parceli nije moguće izvršiti deobu tako da se formira nova katastarska parcela izvan utvrđene granice građevinske parcele ili da se zadrži njena postojeća namena, postojeća katastarska parcela se u celini priključuje građevinskoj parceli;

– s obzirom na to da se građevinske parcele formiraju za potrebe izgradnje infrastrukturnih objekata nije neophodna preparcelacija, odnosno, građevinske parcele se formiraju iz obuhvaćenih celih katastarskih parcela i iz delova katastarskih parcela utvrđenih na osnovu projekta parcelacije; novoformirani delovi se uvode u evidenciju nepokretnosti za odnosnu katastarsku opštinu, a na osnovu projekta geodetskog obeležavanja novi elementi se prenose na teren; i

– u slučaju da se nove parcele formiraju preparcelacijom na većem broju katastarskih parcela u okviru više katastarskih opština, nova parcela se formira iz delova, a preparcelacija se sprovodi za područje svake katastarske opštine pojedinačno i imenuje i obeleži nova katastarska parcela.

Po izvršenoj deobi katastarskih parcela na pojedinačne zemljišne čestice, novoformirane parcele se uvode u evidenciju nepokretnosti po osnovu zakonom regulisane nadležnosti na održavanju i upravljanju na pojedinim infrastrukturnim objektima i javnim površinama.

Za polaganje preko vodnog, šumskog ili javnog putnog zemljišta delova infrastrukturnih mreža i objekata tehničke infrastrukture, ne formiraju se građevinske parcele, a kao dokaz o rešenim imovinsko-pravnim odnosima priznaje se ugovor o ustanovljavanju prava službenosti sa javnim preduzećem, odnosno drugom organizacijom koje gazduje vodnim, putnim odnosno šumskim zemljištem, u skladu sa posebnim zakonom.

Izvođenje poljskih i šumskih puteva, u slučaju da je prilaz pojedinim poljoprivrednim parcelama u svojini fizičkih lica onemogućen ili izrazito otežan vrši se u pojasu nepotpune eksproprijacije.

––––––––––––––

36 Koordinate tačaka na granici građevinskih parcela su orijentacione i moraju se proveriti prilikom izrade projekta parcelacije.

8.4.3. Pravila uređenja deponije pepela i šljake

Pod uređenjem deponije pepela i šljake podrazumeva se:

– priprema lokacije sa hidrološkog i morfološkog aspekta, uz primenu hidrograđevinskih mera;

– polaganje cevi na adekvatnim osloncima duž dela trase cevovoda u uređenom infrastrukturnom pojasu u kome su uz pepelovod i cevovod povratne vode grupisani drugi sistemi tehničke infrastrukture;

– formiranje odlagališta u zavisnosti od dinamike i izvora produkcije pepela i šljake, tehnička rekultivacija do završnog izgleda, odvodnjavanje i drugo.

Odbrana deponije od voda vrši se preko sistema drenaža postavljenih uz ivice nasipa deponije i pomoću obodnih kanala.

Uređenje prostora predviđenog za odlaganje pepela (kasete deponije) podrazumeva ravnanje površine odlagališta (odnosno ublažavanje kosina etaža) koje je posledica tehnologije rada odlagača, kao i ravnanje etaža otkopnog fronta pod uglom od 14°, u prvoj fazi do kote 60 mnm, a potom do kote 92 mnm. Pošto je završeno odlaganje u zoni kasete za pepeo, potrebno je isplanirati teren tako da se pripremi za polaganje folije i odlaganje pepela.

Uslovi za polaganje folije su ravnanje i planiranje površine odlagališta tako da se zadrži ili ublaži postojeći ugao odlaganja kao i da se onemogući stvaranje depresija u kojima bi se eventualno skupljala voda.

Radove na planiranju projektovati tako da su mase koje je potrebno „skinuti” jednake nasutim masama, odnosno da nema dodatnog transporta masa van odlagališta, čime je izbegnuto formiranje novih deponija, a i znatno smanjenje troškova uređenja prostora.

Eksploatacija deponije počinje deponovanjem guste hidromešavine pepela i šljake u kasetu 2 koja je udaljenija od termoelektrane. Deponovanje se može započeti tek nakon izgradnje pregradnog nasipa sa kotom krune na 55 mnm.

Gusta hidromešavina zauzima akumulacioni prostor tako što se: deponovanje vrši sa krune nasipa, pa će deponovani materijal graditi pad od nasipa ka centru deponije.

Kako bi se akumulacioni prostor ravnomerno zapunjavao neophodno je povremeno, po potrebi i kada se steknu uslovi za to, menjati mesto istakanja na aktivnoj kaseti.

Po zapunjavanju akumulacionog prostora na jednoj kaseti, na određenoj visini krune nasipa, prelazi se na deponovanje u drugu kasetu sa pripremljenim nasipima, dok se odložena masa pepela i šljake koristi za izgradnju nasipa na zapunjenoj kaseti, uz pomoć građevinske mehanizacije. Nakon zapunjavanja kasete 2, sa kotom krune pregradnog nasipa od 55 mnm, prelazi se na kasetu 1.

Nakon ove faze nastavlja se sa nadgradnjom pregradnog i obodnih nasipa sa građevinskom mehanizacijom od deponovanog materijala iz akumulacije. U periodu kada je aktivna kaseta 1, kada se u nju deponuje do kote 55 mnm, iz kasete 2 se gradi pregradni nasip sa krunom na 58 mnm.

Na deponiji pepela na prostoru kopa „Ćirikovac”, postavljena je u toku pripremnih radova vodonepropusna folija, koja će u potpunosti sprečiti zagađenje zemljišta i podzemnih voda, a površina na kojoj je folija postavljena dovoljna je za godinu dana odlaganja.

Postavljanje folije će se nastaviti dok ne bude pokrivena ukupna površina deponije od oko 138 ha, što će biti dovoljan prostor za odlaganje pepela u narednih petnaestak godina, ako se računa produkcija pepela iz obe termoelektrane, tako da je u planskom periodu moguće odlaganje pepela iz postojećih blokova isključivo u ovu deponiju.

8.4.4. Pravila izgradnje i uređenja koridora za transport pepela i šljake

Izgradnja noseće konstrukcije za oslanjanje cevovoda za hidralički transport gipsa i montaža cevovoda planira se u okviru koridora za transport pepela i šljake do deponije. Koridor se utvrđuje prema sledećim pravilima urbanističke regulacije:

1. na delu trase između tačaka O0 i O3 kroz Kompleks TE „Kostolac B” uspostavlja se koridor kao pojas izgradnje betonskih postamenata za noseću konstrukciju cevovoda, najpre u pojasu regulacione širine 18 – 28 m između unutrašnje regulacije glavne saobraćajnice i deponije uglja; minimalna udaljenost koridora od regulacione linije saobraćajnice je 5 m, a od koridora za transport suspenzije gipsa 2 m; na delu gde se trasa vodi preko slobodne površine obezbediti pristup koridoru radi servisnih potreba;

2. na delu trase između tačaka O3 i O7 pepelovod se polaže u zajedničkom koridoru sa koridorom za transport uglja do TE „Kostolac A”; uspostavljaju se unutrašnje regulacije tako da je kod paralelnog vođenja trase minimalna širina pojasa za izgradnju pepelovoda (unutrašnji koridor) 12 – 14 m, a utvrđuje se neposredno od regulacije koridora za transport uglja rudarske mehanizacije (pravila izgradnje i uređenja za koridor transportera data su u poglavlju „3”); koriste se zajedničke konstrukcije za prelaz preko vodnog zemljišta i ista servisna saobraćajnica; nakon ukrštanja sa transporterom za ugalj, na delu trase od O7 do ulaska u prostornu celinu „Dolina reke Mlave”, koridor za polaganje cevovoda se utvrđuje u celini obuhvata ispod nožice nasipa za transporter, a obuhvata novi servisni put, postojeći nekategorisani put i trasu novoplaniranog pepelovoda iz TE „Kostolac A”;

3. kroz „Dolinu reke Mlave” u regulacionoj širini od oko 40 m i koordinatama tačaka (1 do 34), definisan je koridor pepelovoda sa servisnom saobraćajnicom; u zajedničkom koridoru planira se izvođenje nosećih konstrukcija i polaganje cevovoda za transport pepela i šljake iz TE „Kostolac A” i rezervišu površine za prelaz mehanizacije između kopova; u obuhvaćene površine izvan ovako utvrđene regulacije uređuju se prema pravilima za prostorne celine 1 i 2 u kompleksu „Dolina reke Mlave”, a na njima delovima gde se pokaže da širina prolaza za mehanizaciju nije dovoljna, može uspostaviti pravo službenosti;

Duž trase cevovoda predviđa se izgradnja potrebnog broja betonskih rezervoara za havarijsko ispuštanje mešavine pepela i šljake.

Čelični cevovodi za transport pepela i šljake (radni i rezervni) i cevovod povratne vode postavljaju se na betonske postamente direktno i fiksiraju pomoću čeličnih veza. Rastojanje betonskih postamenata je oko 6 m, ali s obzirom da manji profil cevi za povratnu vodu na polovini rastera izvode se međuoslonci, veza je naleganjem.

Na delu trase kroz termoelektranu, kao i u zonama ukrštanja sa internim saobraćajnicama, servisnim putevima i drugim nadzemnim linijskim sistemima tehničke infrastrukture u zoni obuhvata, cevovodi se izdižu na visoke oslonce. Veza stubova noseće konstrukcije i betonskog postamenta je preko ležišne ploče. Donja kota noseće čelične konstrukcije, horizontalnih i vertikalnih spregova i podužnih ukrućenja, utvrđuje se u odnosu na potrebni slobodni profil u zoni prelaza i usklađuje sa nosiocem prava upravljanja drugim sistemom.

Kod ukrštanja sa javnim saobraćajnicama, vodnim zemljištem transporterom za ugalj, noseće konstrukcije izvesti prema standardima za čelične mostovske konstrukcije, s obzirom na srednji raspon stubova koji moraju biti udaljeni minimum 3 m od nožice putnog nasipa (i gornje ivice useka).

Za potrebe projektovanja i izvođenje noseće konstrukcije za ukrštanje sa transporterom za ugalj i rekonstrukcije zajedničkog mostovskog prelaza izraditi geotehnički elaborat i odgovarajuću ekspertizu stanja postojeće čelične konstrukcije.

Moguće je polaganje komunalne i druge infrastrukture u koridoru ukoliko se obezbede minimalna horizontalna i vertikalna rastojanja prema odgovarajućim tehničkim normativima.

Servisnu saobraćajnicu izvoditi sa malim podužnim nagibima (0,5% do 2,0%).

Predložen je sledeći poprečni prifil pristupnih i servisnih puteva:

– širina kolovoza

2 h 2,75 = 5,50 m,

– ivične trake

2 h 0,25 = 0,50 m i

– zemljišna bankina

2 h 1,00 = 2,00 m.

Ukoliko pored pristupnih puteva treba da se izgrade i druge instalacije, treba izvršiti proširenje bankina za smeštanje instalacija. Za proširenje kolovoza u krivinama treba kao merodavna vozila usvojiti dva kamiona.

Kolovozna konstrukcija na servisnim putevima:

– habajući sloj od asfaltbetona AB11 debljine 2ºcm i

– donji noseći sloj od drobljenog krečnjačkog agregata

mehanički stabilizovan debljine 3ºcm.

Poželjno bi bilo da se prema sloju drobljenog krečnjačkog agregata uredi sloj od bitumiziranog drobljenog krečnjačkog agregata AB11 debljine 6ºcm da bi se sprečio prodor vode u kolovoznu konstrukciju.

8.5. Mere energetske efikasnosti i zaštite životne sredine

8.5.1. Energetska efikasnost

Energetska efikasnost u delu sistema za prikupljanje, odlaganje i transport pepela i šljake gustom hidromešavinom sa blokova TE „Kostolac” koji je obuhvaćen ovim pravilima izgradnje i uređenja, sprovodi se kroz mere i EE aktivnosti u okviru uspostavljanja sistema energetskog menadžmenta i minimalnih zahteva energetske efikasnosti postrojenja, opreme i zgrada u okviru rudarsko-energetskog sistema TE-KO.

U cilju postizanja energetski efikasnog i ekonomski i tehnički opravdanog rešenja transporta i deponovanja pepela i šljake, neophodno je kroz sledeće faze tehničke dokumentacije izvršiti dodatne ekonomsko-tehničke analize s obzirom na karakteristične elemente trase (dužina, vertikalni i horizontalni prelomi i slično).

8.5.2. Zaštita životne sredine

U sklopu aktivnosti na trajnoj obustavi radova na PK „Ćirikovac”, radi sprečavanja i otklanjanja štetnih posledica nastalih eksploatacijom uglja, preduzeti opsežne istražne radove na osnovu kojih će se utvrditi vrsta i obim radova na sanaciji klizišta i morfološkom uređenju završnih kosina.

Kod pripreme deponijskog prostora u unutrašnjem odlagalištu kopa preduzeti radove na poboljšanju stabilnosti podloge, odnosno, kvalitetno odvodnjavanje, obaranje nivoa vode u podini uz maksimalno poštovanje geomehaničkih parametara stabilnosti.

U cilju zaštite voda postaviti vodonepropusnu foliju na ukupnoj površini obe deponijske kasete, a procednu vodu i atmosfersku vodu sa deponije, preko drenažnog sistema i prelivnih cevi prikupljati u bazen, vraćati u bager stanicu termoelektrane i koristiti za pripremu i transport hidromešavine ili za prskanje deponije (nema ispuštanja otpadne vode sa deponije u okolinu).

Izbor opreme vršiti u skladu sa standardima i tehničkim normativima da bi buka i vibracije u okolnoj i radnoj sredini bile u okviru zakonom propisanih vrednosti.

Uraditi projekat tehničke i poljoprivredne rekultivacije za obe eksploatacione kasete deponije po njihovom faznom ili konačnom napuštanju, kao i projekat formiranja zaštitnog zelenog pojasa oko deponije pepela.

Dinamika izvođenja radova na tehničkoj rekultivaciji same deponije pepela i šljake u prostoru PK „Ćirikovac” uskladiće se sa proizvođačem folije i raspoloživom opremom na površinskom kopu. Završetkom odlaganja pepela i šljake stvaraju se uslovi za postavljanje folije, preko koje se odlaže materijal debljine 1,5 m. Kamionima se transportuje materijal, a buldozerima se vrši nivelisanje prema propisanim visinama odlaganja (od 1,5 m). Proizvođač folije postavlja foliju prema sopstvenoj tehnologiji uz obavezu da radove izvrši pre početka radova na izvođenju tehničke rekultivacije. Odlaganje materijala debljine oko 1,5 m vrši se i na kosinama odlagališta, s tim što izvođenje radova na kosinama pod generalnim nagibom oko 10 – 11˚, ne sme da dovede do erozije ili klizanja materijala na kosim površinama na kojima je postavljena folija.

Vreme potrebno za izvođenje radova na tehničkoj rekultivaciji deponije je oko 2,2 godine, a redosled radova će biti definisan posle završetka odlaganja pepela, odnosno, po dostizanju maksimalne kote odlaganja (92 mNV).

Na površinama na kojima je u planskom periodu izvršena tehnička rekultivacija i na površini same deponije, gde će se preko pepela i šljake postaviti vodonepropusna folija, a preko nje nasuti završni sloj debljine od 1,5 m, moguće je vršiti samo poljoprivrednu rekultivaciju koja će se sprovesti u dve faze. Zaravnjene površine su predviđene za organizaciju poljoprivredne proizvodnje, koja bi kroz dve faze poljoprivredne rekultivacije dovela do formiranja antropogenog zemljišta sposobnog za redovnu proizvodnju, odnosno gajenje ratarskih kultura. Zasnivanje travno-leguminozne smeše u prvoj fazi poljoprivredne rekultivacije ima za cilj da poboljša fizičko-hemijske osobine deposola. Biološka rekultivacija površinskog kopa „Ćirikovac” dovešće, kroz nekoliko etapa, do potpune revitalizacije i remedijacije predela, usložnjavanja eko i agrosistema i značajnog poboljšanja kvaliteta životne sredine šireg područja.

Projektom monitoringa predvideti i dosledno sprovoditi sledeće aktivnosti:

– kvalitet odloženog pepela: hemijski sastav, fizičke karakteristike pepela i granulometrijski sastav određivati četiri puta godišnje na kompozitnim uzorcima; nivo radioaktivnosti određivati jednom godišnje;

– količinu odloženog pepela i šljake određivati jedanput godišnje;

– pratiti stanje deponije: svakodnevnim vizuelnim osmatranjem (deformacije terena ili spoljnih kosina, pojave izvora ili vlažnih zona na obodnim nasipima ili u okolnom terenu, pojave sufozije i erozije, količine vode prisutne na površini deponije i ravnomernosti zapunjavanja), geodetskim, geomehaničkim, hidrotehničkim, meteorološkim i topografskim merenjima jedanput mesečno na aktivnoj kaseti i jedanput godišnje na neaktivnoj kaseti;

– kontrola kvaliteta vazduha: u okolini deponije potrebno je određivati sadržaj ukupnih taložnih materija i koncentraciju suspendovanih čestica PM10 i PM²,5; u taložnim materijama određivati sadržaj metala (olova, kadmijuma, cinka, žive i arsena);

– kontrola kvaliteta vode u Mlavi, odnosno, uzorkovanje i određivanje kvaliteta vršiti četiri puta godišnje u aktivnoj fazi (dok se odlažu pepeo i šljaka) i dva puta godišnje posle prestanka odlaganja; uzorkovanje vršiti uzvodno i nizvodno u odnosu na deponiju;

– kvalitet podzemne vode pratiti sistematskim analiziranjem kvaliteta vode u pijezometrima u okolini deponije, četiri puta godišnje u aktivnoj fazi (dok se odlažu pepeo i šljaka) i dva puta godišnje u pasivnoj fazi (posle završetka odlaganja); i

– određivati kvalitet vode iz drenažnog sistema četiri puta godišnje u toku aktivne faze deponije.

8.6. Smernice za sprovođenje planskog dokumenta

Na osnovu pravila izgradnje i uređenja nadležni organ može izdati lokacijsku dozvolu za izgradnju nosećih konstrukcija i polaganje cevovoda, izvod iz planskog dokumenta za druge namene (kompleks deponije pepela i drugo) i izvod iz planskog dokumenta za ove objekte i površine od javnog interesa radi utvrđivanja javnog interesa i sprovođenja eksproprijacije nepokretnosti. Neophodno je nakon donošenja Prostornog plana uraditi projekte parcelacije i preparcelacije.

Prilikom podnošenja zahteva za lokacijsku dozvolu za izgradnju u koridoru planiranom na građevinskom zemljištu, u skladu sa odnosnim pravilnikom, zahtev dopuniti odgovarajućim prikazima elemenata trase i tehničkih rešenja, radi obrazloženja u slučaju manjih odstupanja od utvrđenih pravila uređenja i izgradnje. U slučaju većih opravdanih odstupanja, promene se moraju sprovesti kao manje izmene Prostornog plana.

Prilikom izgradnje, eksploatacije i održavanja cevovoda i nosećih konstrukcija obezbediti odgovarajuću saradnju sa korisnicima drugih tehničkih sistema u zajedničkom koridoru.

9. Koridor industrijskog koloseka železnička stanica Stig – TE „Kostolac B”

9.1. Uvodne napomene

Eksploatacija uglja i proizvodnja električne energije u termoelektranama usko su povezane sa sistemima unutrašnjeg transporta uglja, koji čini deo osnovnog proizvodnog procesa. Povećanjem proizvodnje uglja u Kostolačkom basenu, stvorene su mogućnosti za snabdevanje ugljem susedne TE „Morava” u Svilajncu, što je proizvelo novi transportni zahtev, odnosno redovno snabdevanje TE „Morava” ugljem.

Na drugoj strani, u cilju zaštite životne sredine, u TE „Kostolac B” biće montirano postrojenje za odsumporavanje dimnih gasova, za šta je potrebno obezbediti dovoz krečnjaka do termoelektrane, dok se istovremeno može pojaviti potreba za transportom gipsa i suvog pepela, koji nastaju kao nusproizvodi u procesima odsumporavanja.

Kolosek koji je povezivao postojeću železničku mrežu sa TE „Kostolac B” postojao je od železničke stanice Stig (na pruzi Mala Krsna – Bor – Rasputnica 2 – (Vražogrnac)) do TE „Kostolac B”. Kolosek je bio normalne širine (1.435 mm), nosivosti 18 t/os, neelektrificiran i izgrađen za potrebe dopreme opreme za termoelektranu. Nakon odvajanja iz stanice Stig, kolosek je prelazio preko lokacije sadašnjeg površinskog kopa „Drmno”, koji je u eksploataciji. Položaj koloseka ometao je napredovanje rudarskih radova na kopu, te je stoga demontiran u tom delu. U okviru kompleksa TE „Kostolac B” postoje industrijski koloseci koji se nalaze u veoma lošem stanju.

Trasa koridora pruge prolazi ravničarskim područjem sa niskim mestimičnim pobrđem, na kojem se nalaze obradive površine i voćnjaci. Usled dugogodišnje površinske eksploatacije uglja, znatno je izmenjen teren što uslovljava planiranu trasu železničke pruge.

9.2. Prostorni obuhvat koridora

Područje koridora pripada katastarskim opštinama: KO Sirakovo u opštini Veliko Gradište i KO Beranje, KO Bradarac, KO Drmno, KO Klenovik i KO Kostolac selo u Požarevcu.

KO Sirakovo u opštini Veliko Gradište,

delovi k.p.br. 6796, 6795, 6794, 6793, 6792, 6791, 6790, 6789, 6788, 6787, 6784,6783, 6782, 6781, 6780, 6779, 6778, 6777, 6776, 6775, 6774, 6773, 6772, 6771, 6770, 6769, 6768, 6767, 6766, 6742/1, 6743/1, 6743/2, 6743/3, 6743/4, 6743/5, i cele 6728

Delovi 6742/1, 6741, 6740, 6739, 7638, 6737, 6736, 6735, 6734, 6733, 6732, 6731,6730, 7660,

Gradska opština Požarevac

KO Beranje,

(k.p. br. 788, 797, 798 pruga) kp.br. 246 kp.br. 247, 248, 249, 250,257 delovi kp.br.110, 109, 108, 107, 106, 105, 104, 103, 102,101, 100, 99, 98, 97, 96, 93, 92, 91, 90, 89, 88, cele 87 i 86 deo 796, i delovi 85, 84, 83, 82, 81, 80, 79, 78, 77, 76, 75, 74, 73, cele 72, 71, 70, 69, 68, 67. kp.br. 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 799, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 803, 233, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243 245

KO Bradarac,

cela k.p.br. 706, delovi 705, 707, 708, 709, 714, 715, 716, 717, 718, 719, 720, 721, preseca put na k.p.br. 967, delovi 730, 731, 732, 733, 734, 735, 736, 737, preseca put 970, delovi k.p.br. 774, 775, 776/1, 777/1, 778/1, 779/1, 780/1, 781/1, 782/1, 783/1, 784/1, 785/1, 786/1, delom puta 975, i delovi 835/1, 836/1, 837/1, 838/1, 839/1, 840/1, 841/1, 842/1, 843/1, 844/1, 845/1, 846/1, 847/1, 848/1, 849/1, 850/1, 851/1, 852/1, 853/1, 854/1, 855/1, 856/1, 857/1, 858/1

delovi 449/1, 450/1, 451/1, 452/1, 453/1, 454/1, 455/1, 456/1, 457/1, 458/1, 459/1, 496/1, 497/1, 498/1, 499/1, 500/1, 501/1, 502/1, 503/1, 504/1, 505/1, 563/1, 564/1, 565/1, 566, preseca 567, 568, 569, 570, 571, 572, 651, 652, 653, 692, 693, 694, 695, 696, 697, 698 i put 585. Sele 408, 409, 410, 411, deo 412, 413, 414,

delovi 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, 1916, 1917, 1918, 1920, 1921, 1922, 1923, 1924, 1925, 1926, 1927, 1928, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1936, 1937, 1938, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1944, 3377, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019,2099, 989, 988, 990, 991/1, 991/2, 992/1,992/2, 993/1,993/2, 995/1,995/2, 996/1,996/2, 996/3, 998/1, 998/2, 999/1,999/2, 1000/1, 1000/2, 1002/1,1002/2, 1011/3, 1011/2, 1013/1, 1013/2, 1014/1, 1014/2, Delovi 4032/1, 1038/2, 1039/1, 1040/1, 1040/2, 1041/2, 1042/1, cela 328, 2119, 2120, 2122, 2131, 2132, 2130, 2176, 2177, 2178, 2179, 2180, 2181, 2182, 2185, 2184, 2185, 2186, 2187, 2189, 2188, 2189, 2190, 2191, 2193, 2192/1, 2192/2, 2192/3, 2192/4, 2192/5, 2192/6, delovi 2197, 2198, 2199, 2224, 2225, 2227, cela 2228, deo 2229,2231, 2232, cela 2233, 2235, 2234, 2236,2237, 2238, 2239, 2240, 2241, 2242, 2243, 2244, 2245, 2246, 2247, 2248, 2249, 2250, 2251, 2252, 2253, 2254, 2255, 2258/2, 2256, 2257,2258/1, 2258/2, deo 2216, 2214, 2213, 1747, 1744, 1742 1739, 1738, 1730, 1729 cele 1746, 1745, 1741, 1740, 1734, 1733, 1732, 1731, cele 2259/1, 2259/2, 2260, 2261, 2262/2, 2263/2, 2264/2, 2265/2, 2266/2, 2269/2, 2270/2, 2271/2, 2272/2, 2267, 2268, 2282, 2283, 2285 delovi 2262/1, 2263/1, 2264/1, 2265/1, 2266/1, 2269/1, 2270/1, 2271/1, 2272/1, 2273, 2274, 2275, 2276, 2277, 2278, 2279, 2280, 2281, 2284, 2286, 2287, 2288, 2289, 2290, 2291, 2292,2293 ,2294, 2295, 2296, 2294, 1653, 1654, 1652, 1655, 1651, 1648, 1647, 1646, 1645, 1644, 1643,

KO Drmno,

delovi k.p.br. 419, 420, 421, 422, 423, 538, 398, 397, 396, 395, 394, 393. k.p.br. 362 i 361, cela 360, 359, delovi 358,357 i cela 356 preseca put k.p.br. 29. Deo 329, 330, 331, 333, 332, 334, 335 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 346, 347, 348, 349, 350, 351, 352, 353, 354, 355, 533, cele 356, 357, 358, 359, 360, deo 2921, 2924, 465, 536, 431, 436, 430, 429, 428, 427, 426, 425, 424.

Sele 2142, 2143, 2144, 2145, 2155, 2154, deo 2153, cela 2152, 2146, 2148, 2147, 1940, 1941, 1942, 1939/3, 1939/4, 1939/5, deo 1881, cela 1880, 1879, , 1878, 1870, Sele 1026, 1025, 1024, deo 1023, 1022, 1019, cela 1018, 1014, 607, 606, 605, 604, 602, 601, 600, 599, 616,614, 613 deo 615, 611, 610, 609, 960, 956, 955, 957, 950, 945, 944, 937, 933, 932, 929, 928, 708, 709, cela 707, 706, 705, 704, 703, 702, 701, 700, 699/1, 698, 697, 695, 694, 693, 692, 691, 687, 686, 685, 103 i deo 102, deo 683, 684, 681, 680, 678, 673, 672, 667, 651 cele k.p. br. 617, 618, 619, 620, 629, 630, 634, 635, 638 i 655

KO Klenovnik,

cele 1858/1, 1857, 1856, deo 1854, 1844, 1843, 1842, 1941, 1821, 1822, 1824, 1829, cele 1828, 1827,1814, 1801, 1800, 1761, 1763, 1764, 1765, 1766, 1759, 1758, deo 1770, cele 1736, 1737, 1738, 1739, 1740, 1741, 1742, 1743, 1744, 1745, 1746, 1626, 1627, 1628, 1629, 1630, 1631, 1632, 1633, 1634, 1635, 1636, 1637, 1638, 1639, 1640, 1641, 1642, 1643, 1644, 1645, 1646, 1647, 1648, 1649, 1655, 1656, 1656, 1657, 1659, 1660,

KO Kostolac Selo deo k.p.br. 303

Granicu čini proširenje uz postojeći koridor i novi koridor industrijskog koloseka tako da se obilazi kop sa južne strane, naselje Drmno sa zapadne i zatim uključenje u kompleks TE „Kostolac” sa južne strane, u orijentacionoj površini od 99,98 ha.

Koridor pruge obuhvata kolosek i prostor u širini od 25 m od ose koloseka sa obe strane pruge, što predstavlja „zaštitni pružni pojas”. Pruža se ravničarskim područjem sa niskim mestimičnim pobrđem terasnog karaktera, na kojem se nalaze obradive površine, voćnjaci i vinogradi. Trasu pruge čini postojeća pruga, u dužini od oko 6,75 km, i planirani kolosek, u dužini od oko 7,05 km do ulaska u kompleks TE „Kostolac B”, koji je posledica izmeštanja pruge iz obuhvata površinskog kopa „Drmno”.

9.3. Planirana namena i način korišćenja prostora

9.3.1. Položaj infrastrukturnih koridora i objekata

Trasa koloseka prelazi preko blago nagnute ravnice od stanice Stig prema Drmnu, koristeći postojeći prostor bivšeg industrijskog koloseka u dužini od oko 6,8 km. Novoplanirani kolosek se odvaja sa četvrtog koloseka stanice Stig skretnicom br. 4 stanice Stig, odnosno skretnicom br.1 u km 0+000 industrijskog koloseka.

Horizontalni i vertikalni elementi trase omogućavaju brzine do 50 km/h, na delu otvorene pruge, odnosno do 20 km/h, u krugu termoelektrane. U uzdužnom profilu trasa je prilagođena terenu, sa maksimalnim nagibom od 12,5 ‰.

Nakon napuštanja lokacije bivšeg koloseka, trasa je vođena paralelno sa montažnim placem, (predviđena stanica – ukrsnica naspram montažnog placa), a nadalje pored naselja Drmno, obilazeći ga sa zapadno-severozapadne strane. U pravce postojećih koloseka u okviru TE „Kostolac B” uključuje se, nakon ukrštanja sa postojećom transportnom trakom za ugalj.

Postojeći koloseci u krugu termoelektrane se zadržavaju, uz temeljnu rekonstrukciju, dok su za nove potrebe predviđeni dodatni kolosečni kapaciteti.

Planirani kolosek, označen kao kolosek br. 6, vodi se istočno od deponije uglja TE „Kostolac B”. Da bi se obezbedili kapaciteti za istovremeno opsluživanje budućeg postrojenja za istovar krečnjaka i budućeg postrojenja za utovar sitnog uglja, uz kolosek br. 6 predviđen je kolosek br. 6a. Namena ovog koloseka je da omogući manipulaciju vagonima pri istovaru krečnjaka, (utovaru uglja), kao i da omogući postavljanje lokomotive na čelo kompozicije.

Za utovar komadnog uglja projektom je predviđen kolosek br. 5,

na kome postoji kolska vaga, koja ostaje na postojećoj lokaciji. Kolosek br. 5 je vezan sa jedne strane za kolosek br. 4. dok se sa druge strane završava kao slepi kolosek.

Uz kolosek br. 4 se planira novi pepelovod i mora se obezbediti prostor za liniju za gips, radnu rezervu i povratnu vodu koji su potrebni za proces odsumporavanja. Ukrštanje sa kolosekom se izvodi na minimalnoj visini od 5,5 m od gornje ivice šine, dok lokacije stubova ne smeju ugroziti slobodan profil pruge i stabilnost nasipa, tj. moraju se nalaziti na minimalnom rastojanju od 3 m od krajnje ivice nasipa.

Dužina trase od stanice Stig do razdvajanja koloseka ispred termoelektrane iznosi 13,85 km. Ukupna građevinska dužina koloseka iznosi oko 20,75 km.

Na delu industrijskog koloseka od km 7+975 do km 8+425 predviđena je ukrsnica sa dva koloseka – glavni prolazni i obilazni kolosek, čije su korisne dužine po 350 m, koji će se koristiti za ostavljanje kola i operacije formiranja – rasformiranja manevarskih sastava. Skretnicom br. 4, u km 8+528, odvaja se manipulativni kolosek koji ulazi u prostor montažnog placa, korisne dužine oko 720 m. Elektrifikacija industrijskog koloseka se ne predviđa.

Pružni pojas je prostor između železničkih koloseka, kao i pored krajnjih koloseka, na odstojanju od najmanje 8 m, a ako železnička pruga prolazi kroz naseljeno mesto – na odstojanju od najmanje 6 m, računajući od ose krajnjeg koloseka. Zaštitni pružni pojas je zemljišni pojas sa obe strane pruge, širine 200 m, računajući od ose krajnjih koloseka.

U zaštitnom pružnom pojasu ne mogu se graditi zgrade, postavljati postrojenja i uređaji i graditi drugi objekti na udaljenosti manjoj od 25 m računajući od ose krajnjih koloseka, osim objekata u funkciji železničkog saobraćaja. Na udaljenosti većoj od 25 m mogu se graditi zgrade, postavljati postrojenja i uređaji, na osnovu izdate saglasnosti upravljača. U koridoru od 25 m od ose koloseka obostrano moguće je trasirati servisne saobraćajnice koje mogu služiti i za pristup parcelama.

Izuzetno od ove odredbe, na železničkom području mogu se postavljati kablovi, električni vodovi niskog napona za osvetljavanje, telegrafske i telefonske vazdušne linije i vodovi, kanalizacije, cevovodi i drugi vodovi i slični objekti i postrojenja, na osnovu izdate saglasnosti upravljača.

Na mestima gde železnica prolazi kroz zemljište zasađeno poljoprivrednim kulturama koje su lako zapaljive, upravljač je dužan da preduzme propisane mere za zaštitu od požara na železničkom području pruga, kao i mere za zaštitu od požara na železničkim vozilima.

Korisnici zemljišta dužni su da u pojasu širine 5 m na poljoprivrednom zemljištu blagovremeno uklanjaju sazrele poljoprivredne kulture i po potrebi preduzimaju druge mere zaštite od požara.

9.3.2. Organizacija i tehnologija transporta

Železnički transport uglja za potrebe TE „Morava” obavljaće se na relaciji: TE „Kostolac B” – Stig – Požarevac – Mala Krsna – Velika Plana – Markovac – Svilajnac, dužine oko 99,65 km, od čega oko 84 km na mreži pruga za javni saobraćaj. Železnički transport krečnjaka za TE „Kostolac B” obavljaće se na relaciji: Despotovac – Markovac – Velika Plana – Mala Krsna – Požarevac – Stig – TE „Kostolac B”, dužine oko 122,75 km, od čega oko 108,9 km na mreži pruga za javni saobraćaj.

Transport uglja i krečnjaka obavljaće se maršrutnim vozovima, maksimalne bruto mase 1.400 t. Za vuču vozova na deonicama Požarevac – Stig i Markovac – Svilajnac – Despotovac, koristiće se dizel lokomotive, a na deonici od Požarevca do Markovca elektro lokomotive.

Za prevoz planiranih 600.000 t uglja godišnje za TE „Morava”, planiran je saobraćaj 2 para vozova i prevoz oko 2.000 t dnevno. Za prevoz krečnjaka iz stanice Despotovac do TE „Kostolac B”, potrebno je organizovati saobraćaj jednog teretnog voza dnevno.

Posluživanje industrijskog koloseka vršiće se manevarskim sastavima, koji će se formirati od maršrutnih vozova u stanici Stig.

Prema tablicama opterećenja za dizel lokomotivu serije 661 i merodavni nagib od 17,5 ‰, najveća vučena masa lokomotive iznosi 1.030 t, što znači da manevarski sastavi, na delu od ukrsnice do stanice Stig, mogu imati maksimalno 14 kola tovarenih ugljem. Maksimalna bruto masa teretnih vozova prema karakteristikama pruge na relaciji Stig – Požarevac iznosi 1.400 tona. Najveća dopuštena dužina vozova, obzirom na korisnu dužinu glavnih koloseka stanice Stig, iznosi 502 m.

Predviđeno je da se iz stanice Stig na utovar otpremaju kompletni manevarski sastavi (20 praznih kola) i da se nakon utovara uglja kompletni manevarski sastavi izvlače do Ukrsnice. U Ukrsnici bi se manevarski sastav delio na dva dela i svaki deo bi se posebno izvlačio u stanicu Stig. U stanici bi se formirali i iz nje otpremali tovareni maršrutni vozovi koji bi u sastavu imali 20 kola. Moguće je povećati broj kola u manevarskim sastavima ukoliko se obezbedi angažovanje potiskivalice.

Za transport krečnjaka mogu se koristiti vagoni tipa „F”, sa obostranim bočnim istovarom. Stoga je u zoni planiranog skladišta krečnjaka predviđena izgradnja prihvatnog bunkera sa dozatorom ispod koloseka, a zatim bi se preko sistema transportera i elevatora vršilo prebacivanje na skladište krečnjaka.

Za potrebe TE „Morava” treba transportovati ugalj koji je prošao kroz pogon drobilane. Lokacija klatnog dodavača (mesto utovara) mora biti iznad koloseka. Ovaj deo je potrebno usaglasiti sa preciznom lokacijom industrijskog koloseka, a planirana tehnologija utovara bi se omogućila tako što bi se postojeći elementi opreme kompletirali i osposobili za eksploataciju.

Da bi se omogućio transport suvog pepela železnicom potrebno je industrijski kolosek dovesti do silosa za skladištenje i utovar, koji bi trebalo opremiti odgovarajućim pneumo-sistemom za punjenje železničkih kola. Za prevoz bi se koristila specijalna zatvorena kola serije „U”, sa istovarom pomoću sabijenog vazduha.

9.3.3. Inženjersko-geološki i geotehnički uslovi

Planirana trasa novog koloseka je u nasipu i to preko materijala ocenjenih kao uslovno povoljni i povoljni za izvođenje nasipa. U malom obimu usecanje i zasecanje trase izvodiće se u materijalima nanosa više rečne terase, u dužini od 213,86 m.

Na deonici postojećeg, bivšeg industrijskog koloseka tj. na deonici od stacionaže km: 0+000 do stacionaže km: 6+808,21 potrebna je potpuna rekonstrukcija donjeg i polaganje novog gornjeg stroja pruge, odnosno: uređenje planuma tla, izrada tampona i izrada novog tucaničkog zastora i kolosečne rešetke.

Takođe je potrebno sagledati uslove i ograničenja za izgradnju novog dela trase od stacionaže km 6+808,21 do stacionaže km 15+873,86, sa uređenjem i osiguranjem kosina nasipa i bez potrebe za izvođenjem objekata duž trase.

9.4. Pravila uređenja

Obuhvat koridora industrijskog koloseka je definisan do ulaska u kompleks Termoelektrane odakle uspostavlja svoju regulaciju u širini pružnog pojasa (od B1-B130) kao na referalnoj karti br. 6.9.2. – Osnovi za parcelaciju i pribavljanje zemljišta.

Linija obuhvata (koridora industrijskog koloseka) je određena popisom pripadajućih katastarskih parcela i koordinatama tačaka koje su prikazane u Prilogu 1. tabeli 9.1.

Linija obuhvata počinje proširenjem postojeće trase železničkog koloseka (kp.br. 788, 797, 798 Ko Beranje) paralelno za 14 m od granične tačke na međi k.p. br. 246 i 797 Ko Beranje, preko kp.br.247, 248, 249, 250,257 presecajući k.p. br. 110, 109, 108, 107, 106, 105, 104, 103, 102,101, 100, 99, 98, 97, 96, 93, 92, 91, 90, 89, 88, cele 87 i 86 deo 796, i delove 85, 84, 83, 82, 81, 80, 79, 78, 77, 76, 75, 74, 73, cele 72, 71, 70, 69, 68, 67. Obuhvat koridora dalje nastavlja u KO Sirakovo opština Veliko Gradište delovima kp. br. 6796, 6795, 6794, 6793, 6792, 6791, 6790, 6789, 6788, 6787, 6784,6783, 6782, 6781, 6780, 6779, 6778, 6777, 6776, 6775, 6774, 6773, 6772, 6771, 6770, 6769, 6768, 6767, 6766, 6742/1, 6743/1, 6743/2, 6743/3, 6743/4, 6743/5, i celom 6728. Linija nastavlja u KO Bradarac gradska opština Požarevac obuhvatajući celu k.p. br.706, delove 705, 707, 708, 709, 714, 715, 716, 717, 718, 719, 720, 721, preseca put na kp. br. 967, nastavlja delovima 730, 731, 732, 733, 734, 735, 736, 737, presecajući put 970, i u istom smeru delovima kp. br. 774, 775, 776/1, 777/1, 778/1, 779/1, 780/1, 781/1, 782/1, 783/1, 784/1, 785/1, 786/1, delom puta 975, i delovima 835/1, 836/1, 837/1, 838/1, 839/1, 840/1, 841/1, 842/1, 843/1, 844/1, 845/1, 846/1, 847/1, 848/1, 849/1, 850/1, 851/1, 852/1, 853/1, 854/1, 855/1, 856/1, 857/1, 858/1. Linija prelazi u KO Drmno delovima k.p. br. 419, 420, 421, 422, 423, 538, 398, 397, 396, 395, 394, 393. Napuštajući proširenje uz postojeću železničku prugu linija skreće pod skoro pravim uglom preko kp.br. 362 i 361, obuhvatajući celu 360, 359, delove 358,357 i celu 356 presecajući put k.p.br. 29 do granice prostorne celine „PK Drmno do 2022” definisane tačkama od A1 do A50 (Prilog 2). Linija nastavlja uz granicu k.p.br. 1798 preseca put 2903 do tromeđe sa parcelama 1764 i 1766, presecajući 1770, nastavlja uz 1736 obuhvatajući 1626, 1627, 1628, 1629, 1630, 1631, 1632, 1633, 1634, 1635, 1636, 1637, 1660, do tromeđe 2915 i 1659, 1658 i ide u KO Drmno uz istočnu granicu k.p.br. 2155, 2154, preseca 2153, i nastavlja uz 2152, 2146, 2148, 2147, 1940, 1880, 1879, 1870, 1026, presecajući 1023, 1022, 1019, uz južnu granicu 1018, 1014, 607, preseca Ulicu kralja Petra obuhvatajući 616, preseca 615 i 611, 609, do tromeđe 984/2, 961 i 960 presecajući 960, 956, 955, 957, 950, 945, 944, 937, 933, 932, 929, 928, 708, 709, uz južnu granicu obuhvata k.p. br. 707, 706, 705, 704, 702, 701, 700, 699/1, 698, 697, 695, 694, 103 i 100 do granice prostorne celine „PK Drmno do 2022”.

U kompleksu Termoelektrane linija obuhvata koridora industrijskog koloseka je definisana tačkama prema grafičkom prilogu dok obuhvat počinje u KO Drmno od k.p. br. 651 idući prema jugu preseca 667, 672, 673, 678, 680, 681, 683, do puta 682 obuhvatajući celu 616 do Ulice kralja Petra odakle nastavlja obuhvatajući 595 presecajući 598 nastavlja uz severnu granicu 599 obuhvatajući i 604 preseca 1886/1, uz severnu granicu k.p. br. 1870, 1878, preseca 1881 do 1939/3, 1939/4 1942, 1941, 1940, 2146, 2152, 2153, 2145, 2144, 2143, 2142 ulaz u KO Klenovik presecajući staro korito reke. U KO Klenovik linija dalje nastavlja obuhvatajući zapadnu granicu k.p. br. 1642,1641, 1640, 1639, 1636, 1635, 1634, 1633, 1632, 1631, 1630, 1629, 1628, 1627, 1626 preseca 1747 i obuhvata 1746, 1745, 1744, 1743, 1741, 1740, 1739, 1770 uz zapadnu granicu k.p. br. 1758, 1759, 1760, 1761, 1801 preseca 1802, i 1813 obuhvatajući 1814 preseca put na k.p. br. 2903 do 1827 preseca 1824, 1822, 1821, obuhvata 1842, 1843, 1844, preseca 1854, i obuhvata 1856, 1857, 1858/1 gde dalje nastavlja u KO Bradarac obuhvatajući 1645, 1647, 1648, 1651, 1652, i put k.p. br. 3314 u dužini oko 3580 m do k.p. br. 1014/2, 1413/2, 1011/2, 1002/2, 1000/2, 999/2, 996/2, 996/2, 998/2, 996/3, 995/2, 993/2, 992/2, 1032/1, 1038/2, 1039/2, 1040/2, 1042/1, preseca put 1611 i nastavlja duž k.p. br. 916 obuhvatajući 406, 409, 410, 411, preseca 412,413, 414, 917, Ulazeći u KO Drmno obuhvata 328, i dalje preseca 329, 330, 331, 332, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 346, 347, 348, 349, 350, 351, 352, 353, 354, 355, 533, 356, obuhvata cele 357, 358, 359 uz južnu granicu 359, 360 i 361, preseca 464, 465 lomi se ka jugu i preseca 431, 436, 430, 429, 428, 427, 426, 425, 424. Linija nastavlja u KO Bradarac paralelno (za 14 m zapadno) sa postojećim parcelom železničke pruge presecajući k.p. br. 449/1, 450/1, 451/1, 452/1, 453/1, 454/1, 455/1, 456/1, 457/1, 458/1, 459/1, 496/1, 497/1, 498/1, 499/1, 500/1, 501/1, 502/1, 503/1, 504/1, 505/1, 563/1, 564/1, 565/1, 566, preseca put i nastavlja presecajući 567, 568, 569, 570, 571, 572, 651, 652, 653, 692, 693, 694, 695, 696, 697, 698 i put 563 gde ulazi u KO Maljurevac na k.p. br 705. Nastavljajući u KO Sirakovo (Veliko Gradište) obuhvatajući k.p. br. 6730, i presecajući 6732, 6733, 6734, 6735, 6736, 6737, 7638, 6739, 6740, 6741, 6742/1, 6742/2, i obuhvatajući 6742/3, uz južnu granicu k.p. br. 6766, 6767, 6768, 6769, 6770, ulazeći u KO Beranje preseca k.p. br. 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 799, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 803, 233, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243 obuhvatajući 245 do k.p. železničke pruge Požarevac – Majdanpek.

Trasa pruge je definisana karakterističnim tačkama prikazanim na grafičkom prilogu i u Tabeli 9.1.

Koordinate su orijentacione i zahtevaju proveru u Projektu parcelacije ili u postupku eksproprijacije. Delovi parcela koji nisu obuhvaćeni linijom obuhvata koridora mogu se preispitati u postupku izrade Projekta parcelacije ili eksproprijacije.

Tabela 9.1: Koordinate temena

9.4.1. Pravila parcelacije, preparcelacije i ispravke granice parcela za pribavljanje zemljišta

Ovim dokumentom definišu se se opšta pravila i uslovi parcelacije, regulacije i izgradnje, kojima se okvirno određuje veličina, oblik i površina građevinske parcele koja se formira, način uređenja građevinskih parcela, regulacione linije, pravila izgradnje.

Pravila važe za izgradnju predmetnog objekata, zamenu, dogradnju i rekonstrukciju, što znači da se prilikom dogradnje i rekonstrukcije treba poštovati urbanističko –regulacioni parametri definisani na referalnoj karti br. 6.9.2: „Osnovi za parcelaciju i pribavljanje zemljišta” (1:2500).

Javni interes za pribavljanje zemljišta može se utvrditi:

po osnovu:

– eksproprijacije,

– administrativnog prenosa i

– nepotpune eksproprijacije (prava službenosti).

Projektom preparcelacije čiji je sastavni deo i Projekat geodetskog obeležavanja precizno će se definisati građevinske parcele za koridor industrijskog koloseka, servisne saobraćajnice i ukrštanja sa drugim infrastrukturnim koridorima.

Napomena: u slučaju neslaganja gore navedenih brojeva katastarskih parcela, važi granica utvrđena na referalnoj karti br. 6.9.2: „Osnovi za parcelaciju i pribavljanje zemljišta” (1:2500).

9.4.2. Uslovi za ukrštanje sa ostalom infrastrukturom

U koridoru pruge nalaze se elektroenergetska i telekomunikaciona postrojenja, objekti komunalne i regionalne infrastrukture vodovoda i kanalizacije, kao i delovi industrijskog koloseka, van funkcije (u krugu Termoelektrane).

Cevovodi i vodovodi, električne, telefonske i telegrafske vazdušne linije i podzemni kablovi i druge slične instalacije i uređaji koji služe za opšte potrebe mogu se postaviti na železničko područje i ukrštati sa železničkom prugom, odnosno izvoditi paralelno sa železničkom prugom na železničkom području i van železničkog područja pod uslovom da se njihovim postavljanjem, izvođenjem ili korišćenjem ne ugrožava bezbednost železničkog saobraćaja niti ometa njegovo odvijanje i razvoj.

Ukrštanje trase pruge i planiranog pepelovoda je potrebno izvesti denivelisano, sa minimalnim vertikalnim rastojanjem od 5,5 m između gornje ivice šine i najniže tačke konstrukcije pepelovoda. Ugao ukrštanja mora biti što približniji 90°.

Detaljniji tehnički podaci ukrštaja definisaće se sledećim nivoom razrade i u skladu sa Idejnim projektom izgradnje industrijskog koloseka od TE „Kostolac B” do postojeće železničke mreže za potrebe PD „TERMOELEKTRANE I KOPOVI KOSTOLAC” i Generalnim projektom izgradnje novog bloka B3 na lokaciji TE „Kostolac B”.

Ukrštanja sa drumskim saobraćajnicama

Trasa industrijskog koloseka se na više mesta ukršta sa postojećim drumskim saobraćajnicama različitog ranga. Predviđeno je da sva ukrštanja industrijskog koloseka sa drumskim saobraćajnicama budu rešena u nivou. U cilju bezbednosti saobraćaja, predlaže se:

– da se broj putnih prelaza smanji, tako što se na određenom broju ukrštanja industrijskog koloseka sa drumskim saobraćajnicama ne bi formirali putni prelazi (neće biti moguće korišćenje puteva);

– da tri putna prelaza budu osigurana savremenim uređajima osiguranja, putoprelaznim polubranicima sa pripadajućom svetlosnom, zvučnom i likovnom signalizacijom, kontrolnim signalima i uključnim uređajima za automatsko uključenje i isključenje; i

– da se preostali putni prelazi osiguraju znakovima vertikalne drumske signalizacije.

Prelaženje drumskih vozila preko železničke pruge dozvoljeno je samo na putnim prelazima, a prelaženje lica preko železničke pruge dozvoljeno je samo na pešačkim ili putnim prelazima.

U skladu sa Zakonom o železnici („Službeni glasnik RS”, broj 18/05), ukrštaj železničke pruge sa javnim putevima izvodi se njihovim svođenjem na najneophodniji broj, usmeravanjem dva ili više javnih puteva na zajedničko mesto ukrštanja. Razmak između dva ukrštaja pruge i javnog puta ne može da bude manji od 2.000 m. Ukrštanje železničke pruge sa nekategorisanim putevima izvodi se usmeravanjem tih puteva na najbliži javni put, koji se ukršta sa odnosnom prugom. Ako to nije moguće, treba međusobno povezati puteve i izvesti njihovo ukrštanje sa prugom na zajedničkom mestu.

Od ukupno 56 ukrštaja sa drumskim saobraćajnicama različitih rangova, predviđeno je da se na 20 ne formiraju putni prelazi. Od drumskih saobraćajnica najznačajniji je DP II reda br. 105: Ram – Bratinac, deonica 0388 između čvorova br. 0439 i br. 0720, sa kojim se trasa pruge ukršta u km: 8+435 pruge, odnosno približno u km: 14+102 navedene deonice puta. Zbog malog ugla ukrštanja drumske saobraćajnice i buduće pruge, predviđena je devijacija puta, u skladu sa uslovima JP „Putevi Srbije” Planirana devijacija je na dužini od 630 m, sa širinom puta od 2h3,25 m, za projektnu brzinu od 50 km/h.

Na delu industrijskog koloseka, od km: 12+550 do km: 13+700, takođe je predviđena devijacija lokalnog asfaltnog puta za selo Drmno, koja će istovremeno služiti kao obilaznica oko sela za teretna vozila. Predviđena širina puta je 6,5 m, a dužina devijacije oko 1.360 m.

Predviđeno je da se putni prelazi u km: 8+435 i u km: 12+677 opreme automatskim uređajima za obezbeđenje saobraćaja sa kontrolnim signalima. Putni prelaz u km: 8+435 opremiće se i uređajem za ručno postavljanje branika, koji bi se koristio u slučaju manevarskog rada u ukrsnici. Predviđeno je da se putni prelaz u km: 13+788 opremi tasterskim uređajem za obezbeđenje saobraćaja , kojim će rukovati poslovođa saobraćaja u TE „Kostolac B”.

Na železničkoj pruzi, ispred putnog prelaza, moraju biti postavljeni propisani signalni znakovi za obaveštavanje voznog osoblja o približavanju voza putnom prelazu i o obavezi davanja propisanih zvučnih signalnih zvučnih signala.

Osim ova tri puto-pružna prelaza, koji će biti opremljeni automatskim uređajima za obezbeđenje saobraćaja, polubranicima i svetlosnim signalima, ostali putni prelazi će biti obezbeđeni zbakovima vertikalne drumske signalizacije, imajući u vidu mali obim saobraćaja, pre svega poljoprivrednih mašina.

Tabela 9.2: Putno-pružni prelazi na trasi industrijskog koloseka

Predloženi broj i lokacije putnih prelaza nekategorisanih puteva preko železničke infrastrukture je potrebno proveriti kroz izradu Glavnog projekta industrijskog koloseka, u cilju smanjenja njihovog broja u skladu sa odredbama Zakona o železnici („Službeni glasnik RS”, broj 18/05).

Izgrađeni putni prelaz u nivou smatra se sastavnim delom železničke infrastrukture sa obe strane koloseka u širini od 3 m računajući od ose koloseka. Kolovoz puta na putnim prelazima mora biti u nivou sa GIŠ-om u dužini od najmanje 3 m sa obe strane pruge, mereno od ose koloseka, dok je maksimalni nagib puta 3% u dužini od najmanje 20 m. Na svim prelazima je planirana izgradnja otresišta od asfaltnog koloseka, imajući u vidu da je na njima predviđeno saobraćanje poljoprivrednih mašina i mehanizacije.

Ukrštanja sa vodovodom i kanalizacijom

Trasa železničke pruge ukršta se sa trasom postojećeg vodovoda prečnika Ø100 na stacionaži km: 8+520 pod uglom od 15°. Kako ukrštanje mora biti pod pravim uglom, predviđa se postavljanje postojeće cevi Ø 100 u zaštitnu cev prečnika Ø 300.

Na km: 13+675 trasa pruge se ukršta sa vodovodom prečnika Ø 200 pod pravim uglom, te se predviđa postavljanje zaštitne cevi prečnika Ø 400 na mestu ukrštanja.

Na stacionaži železničke pruge km 13+792 postojeća vodovodna cev prečnika Ø200 ukršta se sa trasom industrijske pruge pod uglom od 90º te se predviđa postavljanje zaštitne cevi Ø 400 na mestu ukrštaja. Na krajevima zaštitne cevi na minimalnom propisanom udaljenju od nožice nasipa postavljeni su vodovodni šahtovi.

Na km 13+920 planirana trasa pruge preseca postojeći distributivni vodovod Ø200 kako se to dešava i na km 14+083 postojeći vodovod će se izmestiti paralelnim vođenjem sa planiranom trasom pruge.

Planirana trasa pruge preseca postojeću kišnu i tehnološki kanalizaciju na tri mesta. Potrebno je postojeće obezbediti zaštitnim PEHD cevima Ø500.

Sva planirana i eventualna ukrštanja vodovodnih i kanalizacionih cevi sa prugom moraju se izvesti u skladu sa važećim tehničkim standardima, po mogućstvu mehaničkim podbušivanjem.

Ukrštanja sa električnim vodovima

Nadzemni vodovi napona 10(6)kV na mestima ukrštaja sa prugom i putem se kabliraju, a vodovi napona 110kV i 400kV se izdižu na dovoljnu visinu iznad pruge i puta, uz mehaničko i električno pojačavanje u skladu sa propisima, a trasa pruge se prilagođava postojećem rasporedu stubova dalekovoda. Trase visokonaponskih dalekovoda predstavljaju uslovno povoljne površine za prolazak trase pruge, s tim da paralelno pružanje trase pruge i trase dalekovoda predstavlja veće ograničenje od poprečnog ukrštanja trasa.

Pored kolizije sa dalekovodima postoji i kolizija sa osvetljenjem saobraćajnice u krugu elektrane tako da je neophodno, na određenoj dužini, izmestiti postojeće osvetljenje koje je izvedeno svetiljkama postavljenim na stubove visine 10 m.

Ukrštanja sa transportnom trakom za ugalj

Postojeći trakasti transporter prima ugalj u raspodelnom bunkeru TE „Kostolac B” i sistemom trakastih transportera snabdeva ugljem TE „Kostolac A”. Planirani industrijski kolosek preseca trasu trakastog transportera, što uslovljava izmeštanje. Kao optimalno rešenje predviđa se spuštanje trake transportera ispod koloseka izgradnjom pločastog propusta otvora 5 m. Spuštanje trake transportera je predviđeno na deonici od km:0+149,27 do km:0+261,07 izgradnjom dve konkavne krivine radijusa 150 m i jedne konveksne krivine radijusa 230 m. Osim izgradnje propusta za sprovođenje trake, neophodno je izvesti i armirano-betonski potporni zid u dužini od oko 110 m, imajući u vidu servisnu saobraćajnicu koja se vodi neposredno uz transportnu traku.

Ukrštanje sa vodovima telekomunikacija

U zoni površinskog kopa „Drmno” položen je u plastičnu PE cev Ø40 mm, podzemni optički kabl na relaciji Direkcija PK „Drmno” – Stub 21 ka Đerdapu. Kabl se proteže od optičke spojnice na stubu 21 dalekovoda 401/2 do Direkcije PK Drmno.

U zonama industrijskog koloseka gde je TK kabl paralelno vođen sa trasom pruge ili se ukršta direktno je ugrožen postojeći TK kabl i mora se predvideti njegova zaštita.

Ukrštanja sa drenažnim odvodom Ø 600 i Ø 800

Na km 0+734.55 planirane trase pruge (kolosek 6) preseca postojeći drenažni sistem cev Ø 600 a na 0+828.45 preseca cev Ø 800.

Cev je plitko postavljena tako da zadire u posteljicu pruge. Osim izdizanja nivelete pruge moguće je formiranje sifonskog prelaza spuštanjem nivelete cevi. Da bi se minimizirali otpori kod tečenja prečnik cevi je povećan na Ø 1000. Cev je dužine 18.3 m. odnosno 16.4 m. Na propisnom rastojanju od pruge veza sa postojećom cevi je uspostavljena preko betonskih šahtova.

9.5. Pravila izgradnje

9.5.1. Projektni elementi železničke pruge

Granični geometrijski elementi određeni su za računsku brzinu od 50 km/h. Kao prelazna krivina korišćena je kubna parabola sa pravolinijskom prelaznom rampom nadvišenja. Dužina prelazne krivine i rampe nadvišenja određena je prema obrascu Lmin = 10 h Vmah h h / 1000. U krivinama se izvodi nadvišenje spoljne šine. U krugu termoelektrane, gde će brzina kretanja biti manja od 20 km/h koloseci u krivinama biće bez nadvišenja. Svi kraci postojećih i planiranih koloseka se moraju završavati propisnim grudobranima.

Poluprečnik krivine na pruzi industrijske železnice normalnog koloseka može iznositi na otvorenoj pruzi najmanje 180 m, a na glavnom prolaznom koloseku najmanje 250 m. U izuzetnim slučajevima poluprečnik krivine na otvorenoj pruzi industrijske železnice može biti manji od 180 m, ali ne manji od 100 m, s tim da deo pruge koja se nalazi u krivini mora imati specijalnu konstrukciju gornjeg stroja koja omogućava bezbedan saobraćaj vozova.

Širina koloseka mora iznositi 1.435 mm, s tim što ne sme biti manja od 1.430 mm, ni veća od 1.470 mm, uključujući i proširenje koloseka u krivini Razmak koloseka u stanici mora biti toliki da između slobodnih profila tih koloseka postoji potreban prostor za bezbedno kretanje putnika i drugih lica i za postavljanje postrojenja, naprava i stubova za signale, električnu kontaktnu mrežu, osvetljenje i drugo. Razmak koloseka u stanici mora iznositi najmanje 4,75 m, a razmak koloseka između kojih se postavljaju peroni visine najmanje 0,5 m, računajući od gornje ivice šine, mora iznositi najmanje 6 m.

Razmak između železničke pruge i puta mora biti toliki da se između njih mogu postaviti svi uređaji i postrojenja potrebni za obavljanje saobraćaja na pruzi i putu, s tim da iznosi najmanje 8 m, računajući od osovine najbližeg koloseka do najbliže tačke gornjeg stroja puta.

Železničke pruge moraju se projektovati, graditi i održavati tako da odgovaraju utvrđenoj prevoznoj i propusnoj moći pruge, brzini vozova, dozvoljenoj masi po osovini, dozvoljenoj masi po dužnom metru, zahtevima bezbednosti železničkog saobraćaja, kao i drugim uslovima koji su propisani za odnosnu prugu.

Pri projektovanju i građenju železničkih pruga i postrojenja, uređaja i objekata na pruzi moraju se primeniti tehnički i drugi uslovi utvrđeni Zakonom, kao i propisani standardi, koji se odnose na pruge i postrojenja, objekte i uređaje na pruzi, i drugi propisani uslovi kojima se obezbeđuje bezbedno odvijanje železničkog saobraćaja.

Železnička infrastruktura mora se održavati u stanju koje osigurava bezbedan i nesmetan železnički saobraćaj, kao i kvalitetan i uredan prevoz. U ovom cilju moraju se vršiti stalni nadzori i povremeni pregledi, kao i otklanjati utvrđeni nedostaci.

Radovi na održavanju su naročito: održavanje, zamena i obnova elemenata gornjeg stroja železničke pruge (skretnica, koloseka i kolosečnih veza), istim ili drugim tipom kojima se parametri železničke pruge održavaju na projektovanom nivou; radovi na donjem stroju železničke pruge (odvodnjavanje i uređenje kosina); zamena i obnova istim ili drugim materijalima propusta i mostova do 10 m dužine, ako se ne menja njihov otvor; zamena i dopuna elemenata signalno-sigurnosnih i telekomunikacionih uređaja i postrojenja; zamena i dopuna elemenata stabilnih postrojenja elektro vuče, kao i ostalih električnih postrojenja; adaptacija i popravka zgrada železničkih službenih mesta i ostalih objekata na železničkim službenim mestima koji su u funkciji železničkog saobraćaja kojima se ne menja njihova konstrukcija i spoljni izgled.

Projektni elementi uzdužnog profila

Maksimalni uspon je određen na osnovu analize vrste i kategorije pruge, vrste i obima saobraćaja, merodavnih masa (težina) vozova pojedinih kategorija, sistema vuče, terenskih uslova, istraživanja i iskustava drugih železničkih uprava. Trasa je prilagođena terenu, sa maksimalnim nagibom od 17,5‰ što je uslovljeno konfiguracijom terena preko koga prolazi.

Projektni elementi poprečnih profila

U poprečnom profilu pruga je projektovana kao jednokolosečna. Elektrifikacija industrijskog koloseka se ne predviđa. Postojeći koloseci se rekonstruišu, a planirani predviđaju za osovinsku masu od 22,5 t i masu po dužnom metru od 8 t/m. Trup pruge pretežno je u nasipu, osim na delu gde trasa delimično zaseca postojeći teren. Poprečni profil je usvojen sa širinom planuma od 6,0 m, sa simetrično dvostranim poprečnim nagibom planuma od 4%. Nagibi kosina konstrukcije donjeg stroja su 1:1,5, a kod visokih nasipa (h>3 m) vrši se ublažavanje nagiba kosina sa 1:1,5 na 1:1,75, odnosno na 1:2 (h>6 m).

Odvodnjavanje pruge predviđeno je podužnim i poprečnim nagibima planuma, kao i izgradnjom novih kanala i objekata otvora do 5,0 m – propusta.

Predviđeni su trapezni zemljani kanali širine dna 0,50 m, minimalne dubine 0,35 m. Vode prikupljene ovim kanalima izlivaju se u lokalne vodotokove ili depresije.

Signalno-sigurnosni uređaji

Potrebno je izvršiti osiguranje kruga TE „Kostolac B” mobilnim uređajem međusignalne zavisnosti, uz opremanje svih skretnica skretničkim mehaničkim ključevnim bravama. Ovaj uređaj omogućava uvođenje zavisnosti između ulaznih signala, ali ne obezbeđuju zavisnost signala i položaja skretnica i odseka tako da je kroz skretničko područje dozvoljena maksimalna brzina od 50km/h. Put vožnje postavljaće se ručnim prekretanjem skretnica u odgovarajući položaj.

Takođe će se izvršiti osiguranje putnih prelaza u nivou novog industrijskog koloseka sa drumskim saobraćajnicama savremenim uređajima osiguranja i njihovo povezivanje na niskonaponsku distributivnu mrežu. Putni prelazi u km: 8+435 i u km: 12+677 opremiće se automatskim uređajima za obezbeđenje saobraćaja sa kontrolnim signalima, a putni prelaz u km: 13+788 opremiće se tasterskim uređajem za obezbeđenje saobraćaja.

S obzirom na rastojanje od oko 6 km između ukrsnice i kruga TE „Kostolac B” u kasnijoj fazi osiguranja moguće je izvršiti osiguranje kompletne deonice nove pruge savremenim uređajem elektronske postavnice.

9.5.2. Pravila izgradnje za instalacije vodovoda i kanalizacije

Odvodnjavanje pruge predviđeno je podužnim i poprečnim nagibima planuma, kao i izgradnjom novih kanala i objekata od 5 m propusta. Predviđeni sistem odvodnjavanja je otvoren.

Idejnim projektom su predviđeni trapezni zemljani kanali širine dna 0.5 m min. dubine 0.35 m. Vode prikupljene ovim kanalima izlivaju se kroz projektovane propuste u postojeće lokalne depresije.

Zbog konfiguracije terena kanali imaju vrlo male padove, zbog toga će pojedini zemljani kanali služiti kao retenzije.

Svi eventualni vodovodni i kanalizacioni sistemi se moraju trasirati tako:

– da ne ugrožavaju postojeće i planirane objekte, kao i planirane namene korišćenja zemljišta,

– da se podzemni prostor i građevinska površina racionalno koriste,

– da se poštuju propisi koji se odnose na druge infrastrukture, i

– da se vodi računa o geološkim osobinama tla i podzemnim vodama.

Zabranjena je izgradnja objekata i sađenje zasada nad razvodnom mrežom vodovoda ili kanalizacije.

Kod projektovanja i izgradnje, obavezno je poštovanje i primena svih važećih tehničkih propisa i normativa iz ove oblasti.

9.5.3. Pravila izgradnje za elektroinstalacije

Izvođenje radova se vrši na osnovu tehničke dokumentacije izgrađene saglasno tehničkim uslovima nadležnog preduzeća uz primenu važećih propisa i tehničkih poruka elektrodistribucije Republike Srbije i to:

– Pravilnika o tehničkim normativima za izgradnju niskonaponskih nadzemnih vodova („Službeni list SFRJ”, broj 6/92)

– Pravilnika o tehničkim normativima za zaštitu niskonaponskih mreža i pripadajućih TS („Službeni list SFRJ”, broj 13/78 i „Službeni list SRJ”, broj 37/95) i

– Tehničkih preporuka ED Srbije: tp1a Distributivne TS 10/0.4kV, i 20/0.4kV.

Kod ukrštanja, približavanja i paralelnog vođenja, stubovi nadzemne mreže niskog napona mogu se postavljati uz samu ivicu kablova za saobraćajnice ili kablovskih ulaza.

Nije dozvoljeno paralelno vođenje energetskih kablova, ispod ili iznad gasovoda toplovoda i cevi vodova i kanalizacije.

Ukrštanje energetskog i telekomunikacionog kabla je moguće uz poštovanje minimalnog razmaka, pod uglom što bliže 90°, ne manje od 30° u naselju odnosno 45° van naselja. Energetski kabl se polaže ispod telekomunikacionog kabla.

Na prelazu preko saobraćajnice kabl se polaže u kablovskoj kanalizaciji, odnosno u zaštitnoj cevi na dubini min. 0,8 m ispod površine kolovoza.

9.5.4. Pravila izgradnje telekomunikacione mreže

Pored planiranog optičkog kabla Kličevac – Bradarac, koji se pruža uz DP II reda br. 103, nema drugih podataka o telekomunikacionoj infrastrukturi.

Podzemni telekomunikacioni vodovi transportne, pristupne, i telekomunikacione kanalizacije postavljaju se podzemno uz saglasnost vlasnika-korisnika.

Podzemni telekomunikacioni kablovi polažu se u rov širine 0,4m na dubini od 0,8 do 1,0m prema važećim tehničkim propisima za polaganje TT kablova u rov.

Kod približavanja i ukrštanja TT kablova sa ostalim infrastrukturnim objektima potrebno je ostvariti minimalne razmake.

9.5.5. Zaštitni pružni pojas

Koridor pruge obuhvata kolosek i prostor u širini od 25 m od ose koloseka sa obe strane pruge, što predstavlja „zaštitni pružni pojas”, na kojem se nalaze obradive površine.

U okviru zaštitnog pružnog pojasa predviđene su linearne trake zelenila. U delu pružnog pojas u neposrednoj blizini naselja Drmno moguće je postaviti zaštitne barijere od buke na mestima gde se nalaze ugroženi prostori i objekti. Zaštitne barijere mogu biti od različitih materijala (providna plastika, drvene ploče, staklo i drugo.), minimalna visina barijere iznosi 3m što iznosi 10 – 20dB(A) redukcije na 30m iza prepreke.

9.6. Zaštita životne sredine

9.6.1. Mere zaštite voda

Područje Termoelektrane je zaštićeno od velikih voda Mlave i Dunava odbrambenim nasipom. Balasni deo nasipa u branjenom delu je širine od 30–50 m po obodu balasta izgrađen je lateralni kanal. Planirano je da se trasa budućeg puta vodi iza lateralnog kanala.

U skladu sa očekivanim privrednim razvojem, a time i povećanim obimom proizvodnje, neophodno je sprovesti preventivne i sanacione mere radi očuvanja kvaliteta površinskih i podzemnih voda, kako na predmetnom području, tako i u bližem okruženju.

Koncepcija zaštite voda treba da se zasniva pre svega na:

– obezbediti program zaštite površinskih voda koji se sastoji od prečišćavanja otpadnih voda pre izlivanja u prirodne recipijente;

– izbeći degradaciju podzemnih voda (fizička, hemijska i biološka stabilnost) u vodonosnom horizontu;

– obezbediti redovnu kontrolu stanja sistema za odvođenje drenažnih, etažnih, atmosferskih procednih voda, kao i hidrauličnih pumpi. Neophodno je stalno praćenje fizičkih i hemijskih parametara kvaliteta voda pre ispuštanja u recipijent. Kako usled upotrebe mehanizacije ove vode mogu sadržati izvesne količine ulja i maziva, neophodno je omogućiti adekvatan tretman primenom separatora ulja i masti; i

– održivom razvoju, što podrazumeva razumno korišćenje prostora i resursa, očuvanje životne sredine na način kojim se istovremeno doprinosi poboljšanju njenog kvaliteta.

9.6.2. Mere zaštite zemljišta

Zaštita poljoprivrednog, građevinskog i ostalog neplodnog zemljišta će se postići sprovođenjem sledećih mera:

– pošumljavanjem, ozelenjavanjem kontaktnih zona;

– zabranom odlaganja otpadnih materija na za to nepredviđenim lokacijama; i

– odgovarajućim tehničko-tehnološkim rešenjima (ugradnjom prečistača otpadnih gasova i čađi), kao i redovnim održavanjem čistoće u cilju smanjenja zagađenosti.

9.6.3. Mere zaštite od buke

Povećan nivo buke javlja se na trase industrijskog koloseka i duž saobraćajnica i u okviru parcela postojećih objekata. Zbog smanjenja zagađivanja bukom moguće je sprovesti sledeću zaštitu:

– na samom izvoru buke: tehničko-tehnološkim rešenjima na uređajima koji proizvode buku, kao i učestalom strogom tehničkom kontrolom rada motornih vozila i primenom važećih propisa;

– na putu od izvora buke do prijemnika: podizanjem zaštitnih zidova tipa ekrana oko izvora buke i

– na mestu prijema zvuka: efikasnim arhitektonskim i građevinskim rešenjima (pravilnom lokacijom izvora buke, dobrim izborom građevinskih materijala slabe zvučne provodljivosti kao i onih koji imaju povećanu apsorpciju zvuka; pri projektovanju objekata sprovesti određivanje pravilnog rasporeda prostorija, kao i uvođenje bolje zvučne izolacije pri projektovanju i gradnji stambenih objekata).

Emitovanje buke iz postojećih i planiranih privrednih objekata ne sme prekoračiti zakonske norme definisane „Pravilnikom o dozvoljenom nivou buke u životnoj sredini” („Službeni glasnik RS”, broj 54/92). Posebno se ističe obaveza formiranja zelenog zaštitnog pojasa duž trase (od listopadnih vrsta drveća, visoke krošnje).

9.6.4. Mere zaštite od tehničko-tehnoloških udesa i havarijskih zagađenja

Imajući u vidu planiranu namenu prostora – izgradnju i rekonstrukciju infrastrukturnih i građevinskih objekata, neophodno je da svi postojeći i novoplanirani objekti imaju odgovarajući plan zaštite od udesa, kao osnovnu meru pripravnosti u slučaju iznenadnih i nepredviđenih industrijskih udesa i havarijskih zagađenja.

U slučaju transporta opasnih materija, odnosno prilikom utovara i istovara istih, preduzeća i druga privatna lica dužna su da kontrolišu ispravnost uređaja i električnih instalacija na tim mestima, fizički ih obezbede i vode računa o tehničkoj ispravnosti opreme za gašenje eventualnih požara na tim mestima, u skladu sa Zakonom o prevozu opasnih materija („Službeni glasnik RS”, broj 68/02).

Osnovna preventivna mera u postupku izdavanja građevinske dozvole za rekonstrukciju i novoplanirane objekte je celovito sagledavanje procena opasnosti objekata i okolnog prostora od mogućih udesa i propisati neophodne mere zaštite, radi zaštite ljudi i materijalnih dobara, prema Zakonu o bezbednosti i zdravlju na radu („Službeni glasnik RS”, broj 101/05) kao i pravila ponašanja u konkretnim uslovima.

Uslovi koje moraju ispunjavati železničke pruge i železnička vozila i postrojenja, objekti i uređaji koji se koriste u železničkom saobraćaju kao i drugi uslovi koji su od značaja za ostvarivanje bezbednog i nesmetanog odvijanja železničkog saobraćaj definisani su Zakonom o bezbednosti u železničkom saobraćaju („Službeni list SRJ”, br. 60/98 i 33/99 i „Službeni glasnik RS”, broj 101/05) i Zakonom o železnici („Službeni glasnik RS”, broj 18/05).

9.6.5. Mere zaštite od požara

Prilikom postavljanja koncepcije zaštite od požara na gradilištu za vreme izgradnje pruge treba poći od sledeće bitnih elementa:

– postupci pri demontaži i montaži elemenata starog industrijskog koloseka;

– prisustvo zapaljivih i drugih opasnih materija duž trase pruge; i

– prisustvo izvora paljenja duž trase.

9.7. Smernice za sprovođenje

Smernice iz planskog rešenja predstavljaju osnov za parcelaciju i pribavljanje zemljišta, kao i dobijanje informacije o lokaciji nadležnog organa i lokacijske dozvole. Kao osnova korišćena su planska-projektantska rešenja iz Idejnog projekta izgradnje industrijskog koloseka od TE „Kostolac B” do postojeće železničke mreže za potrebe PD „TERMOELEKTRANE I KOPOVI KOSTOLAC” .

Planska rešenja će se sprovoditi: projektom preparcelacije i projektom geodetskog obeležavanja, kao i odgovarajućom tehničkom dokumentacijom. Prilikom formiranja zahteva za izradu projekta parcelacije potrebno je proveriti tačke definisane Prostornim planom.

Pojedine tehničke elemente, potrebno je proveriti kroz izradu tehničke dokumentacije, projekta parcelacije ili u postupku eksproprijacije, što mora biti navedeno prilikom izdavanja lokacijske dozvole. Ako su izmene tehničkih elemenata većeg obima, potrebno je pristupiti manjim izmenama i dopunama Prostornog plana.

PRILOG 1. Koordinate graničnih tačaka obuhvata koridora industrijske pruge

Broj tačke

Koordinate

Broj tačke

Koordinate

T

Y [ m ]

X [ m ]

T

Y [ m ]

X [ m ]

1

7525190.2937

4947205.6895

27

7521016.7804

4951779.6759

2

7525162.5181

4947247.1258

28

7520905.0556

4951842.9869

3

7525071.1928

4947163.6550

29

7520840.7482

4951942.7196

4

7525024.9205

4947212.7761

30

7520714.8702

4951999.9450

5

7524912.7500

4947193.9210

31

7519917.2346

4951106.0528

6

7524818.3671

4947271.7189

32

7519833.2326

4951019.0089

7

7524851.5309

4947315.3779

33

7519834.6953

4950937.1374

8

7524589.5865

4947598.2473

34

7517023.6597

4951475.9114

9

7524628.2017

4947633.9490

35

7517052.6524

4951785.3341

10

7524469.3371

4947702.7577

36

7517068.7861

4951833.7689

11

7524527.8052

4947725.5660

37

7517071.7977

4951865.0297

12

7523555.4474

4948188.8656

38

7516971.9535

4951877.3793

13

7523648.9644

4948196.7421

39

7516950.6842

4951888.5733

14

7523465.7160

4948298.1452

40

7516981.7571

4951983.4571

15

7523299.4850

4948382.6357

41

7516996.7393

4952044.4414

16

7523252.5329

4948407.6644

42

7517024.9682

4952208.6582

17

7522923.3891

4948526.3965

43

7517081.2064

4952207.0508

18

7522958.8454

4948564.0181

44

7517008.1139

4952295.7640

19

7522625.2734

4948685.1125

45

7517004.2697

4952318.5782

20

7522426.4910

4948847.8166

46

7516972.2724

4952513.7984

21

7522398.5290

4948805.8681

47

7517032.8822

4952500.4442

22

7522171.7752

4948945.6488

48

7516969.8309

4952536.1151

23

7522155.0044

4949065.8194

49

7517028.7810

4952527.0310

24

7522115.8112

4949029.7333

50

7517301.2915

4953023.9145

25

7521395.2294

4950747.2516

51

7517398.2739

4953032.2003

26

752097.2991

4951755.0631

52

7517498.1439

4953020.9778

PRILOG 2. Koordinate graničnih tačaka regulacije industrijske pruge u kompleksu termoelektrane

Broj tačke

Koordinate

Broj tačke

Koordinate

Broj tačke

Koordinate

T

Y [ m ]

X [ m ]

T

Y [ m ]

X [ m ]

T

Y [ m ]

X [ m ]

B1

7517566.1521

4953300.3767

B44

7517471.1708

4953379.7491

B88

7517583.0572

4954089.3782

B2

7517550.0008

4953332.1252

B45

7517489.6206

4953882.8343

B89

7517569.6970

4954106.2837

B3

7517530.7562

4953360.7059

B46

7517575.7392

4953929.4079