Uredba o zakonskim mernim jedinicama i načinu njihove upotrebe

Prilozi

PRILOG

ZAKONSKE MERNE JEDINICE

1. Međunarodni sistem jedinica (u daljem tekstu: SI jedinice) i njihovi decimalni umnošci i delovi

1.1. Osnovne SI jedinice:

Veličina

Jedinica

Naziv

Oznaka

dužina

metar

m

masa

kilogram

kg

vreme

sekunda

s

električna struja

amper

A

termodinamička temperatura

kelvin

K

količina supstance

mol

mol

svetlosna jačina (jačina svetlosti)

kandela

cd

* Dozvoljena je upotreba i naziva „sekund”.

SI jedinice izražene su preko sedam definisanih konstanti, i to:

– frekvencije prelaza između dva hiperfina nivoa osnovnog stanja atoma cezijuma ΔνCs,

– brzine svetlosti u vakuumu c,

– Plankove konstante h,

– elementarnog naelektrisanja e,

– Bolcmanove konstante k,

– Avogadrove konstante NA,

– svetlosne efikasnosti definisanog vidljivog zračenja Kcd.

Svaka jedinica definisana je fiksiranjem tačne brojčane vrednosti navedenih konstanti, tako da je proizvod brojčane vrednosti i jedinice jednak vrednosti konstante.

Brojčane vrednosti konstanti i jedinica koje one definišu su sledeće:

konstanta

brojčana vrednost

jedinica

ΔνCs

9 192 631 770

Hz

c

299 792 458

m s–1

h

6,626 070 15 x 10-34

J s

e

1,602 176 634 x 10-19

C

k

1,380 649 x 10-23

J K-1

NA

6,022 140 76 x 1023

mol-1

Kcd

683

lm W-1

Brojčane vrednosti navedenih sedam konstanti nemaju mernu nesigurnost.

Definicije osnovnih SI jedinica:

Jedinica dužine

Jedinica dužine je metar. Metar se definiše preko fiksne brojčane vrednosti brzine svetlosti u vakuumu c koja iznosi 299 792 458, kada je izražena u jedinici m s–1 , pri čemu je sekunda definisana preko ΔνCs .

(26. Generalna konferencija za tegove i mere – General Conference on Weights and Measures – CGPM (2018))

Jedinica mase

Jedinica mase je kilogram. Kilogram se definiše preko fiksne brojčane vrednosti Plankove konstante h koja iznosi 6,626 070 15 × 10–34, kada je izražena u jedinici J s, koja je jednaka kg m2 s–1, pri čemu su metar i sekunda definisani preko c i ΔνCs.

(26. CGPM (2018))

Jedinica vremena

Jedinica vremena je sekunda. Sekunda se definiše preko fiksne brojčane vrednosti frekvencije cezijuma ΔνCs, frekvencije prelaza između dva neperturbovana hiperfina nivoa osnovnog stanja atoma cezijuma 133 koja iznosi 9 192 631 770 kada je izražena u jedinici herc (Hz) koja je jednaka s–1.

(26. CGPM (2018))

Jedinica električne struje

Jedinica električne struje je amper. Amper se definiše preko fiksne brojčane vrednosti elementarnog naelektrisanja e koja iznosi 1,602176634 x 10-19, kada je izraženo u jedinici kulon C, koja je jednaka A s, pri čemu je sekunda definisana preko ΔνCs.

(26. CGPM (2018))

Jedinica termodinamičke temperature

Jedinica termodinamičke temperature je kelvin. Kelvin se definiše preko fiksne brojčane vrednosti Bolcmanove konstante k koja iznosi 1,380 649 × 10–23, kada je izražena u jedinicama J K–1 što je jednako m2 s–2 K–1, pri čemu su kilogram, metar i sekunda definisani preko h, c i ΔνCs.

(26. CGPM (2018))

Jedinica količine supstance

Jedinica količine supstance je mol. Jedan mol sadrži tačno 6,022 140 76 × 1023 elementarnih čestica. Ovaj broj je fiksna brojčana vrednost Avogadrove konstante NA, kada je izražen u jedinici mol-1 i naziva se Avogadrov broj.

Kada se upotrebljava mol, navode se elementarne čestice koje mogu biti atomi, molekuli, joni, elektroni i druge čestice ili određene grupe tih čestica.

(26. CGPM (2018))

Jedinica svetlosne jačine (jačine svetlosti)

Jedinica svetlosne jačine u datom smeru je kandela. Kandela je definisana preko fiksne brojčane vrednosti svetlosne efikasnosti monohromatskog zračenja frekvencije 540 x 1012 Hz, Kcd, koja iznosi 683 kada je izražena u jedinici lm W−1 što je jednako cd sr W−1, ili cd sr kg−1 m−2 s3, pri čemu su kilogram, metar i sekunda definisani preko h, c i ΔνCs.

(26. CGPM (2018))

1.1.1. Posebno ime i oznaka SI jedinice za temperaturu za izražavanje Celzijusove temperature:

Veličina

Jedinica

Naziv

oznaka

celzijusova temperatura

stepen celzijusa

°C

Celzijusova temperatura je definisana kao razlika dve termodinamičke temperature T i T0 (t = T - T0), gde je T0 = 273,15 K. Temperaturni interval ili razlika temperatura može se izraziti u kelvinima ili stepenima celzijusa.

1.2. Izvedene SI jedinice

1.2.1. Opšte pravilo za izvedene SI jedinice

Jedinice koje su koherentno izvedene iz osnovnih SI jedinica, date su kao algebarski izrazi u obliku proizvoda stepenovanih osnovnih SI jedinica.

1.2.2. Izvedene SI jedinice sa posebnim nazivima i oznakama

Veličina

Jedinica

Izraženo

Naziv

Oznaka

Drugim jedinicama SI

Osnovnim jedinicama SI

frekvencija

herc

Hz

s-1

sila

njutn

N

m kg s-2

pritisak, naprezanje

paskal

Pa

N m-2

m-1 kg s-2

energija, rad, količina toplote

džul

J

N m

m2 kg s-2

snaga, fluks zračenja

vat

W

J s-1

m2 kg s-3

naelektrisanje, količina elektriciteta

kulon

C

s A

električni potencijal, razlika električnog potencijala, napon, elektromotorna sila

volt

V

W A-1

m2 kg s-3 A-1

električna otpornost

om

Ω

V A-1

m2 kg s-3A-2

električna kapacitivnost

farad

F

C V-1

m-2 kg-1 s4 A2

električna provodnost

simens

S

A V-1

m-2 kg-1 s3 A2

magnetni fluks

veber

Wb

V s

m2 kg s-2 A-1

magnetska indukcija

tesla

T

Wb m-2

kg s-2 A-1

induktivnost

henri

H

Wb A-1

m2 kg s-2 A-2

svetlosni fluks

lumen

lm

cd sr

cd

osvetljenost

luks

lx

lm m-2

m-2 cd

aktivnost radioaktivnog izvora

bekerel

Bq

s-1

apsorbovana doza, specifična predata energija, kerma

grej

Gy

J kg-1

m2 s-2

ekvivalentna doza

sivert

Sv

J kg-1

m2 s-2

katalitička aktivnost

katal

kat

mol s-1

ugao u ravni

radijan

rad

m m-1 = 1

prostorni ugao

steradijan

sr

m2 m-2 = 1

(*) Posebni nazivi za jedinicu snage su: volt-amper (oznaka VA) koja se koristi za izražavanje prividne snage naizmenične električne struje i „var” (oznaka var) koja se koristi za izražavanje reaktivne električne snage.

Jedinice koje su izvedene iz osnovnih SI jedinica mogu se izraziti u jedinicama navedenim u ovom prilogu.

Izvedene SI jedinice, posebno se mogu izraziti posebnim nazivima i oznakama datim u tabeli u tački 1. podtačka 1.2.2. ovog priloga, na primer, SI jedinica za dinamičku viskoznost može se izraziti kao m-1 kg s-1 ili N s m-2 ili Pa s.

1.3. Predmeci i njihove oznake koji se koriste za označavanje određenih decimalnih umnožaka i delova:

Faktor

Predmetak

Oznaka

1024

jota

Y

1021

zeta

Z

1018

eksa

E

1015

peta

P

1012

tera

T

109

giga

G

106

mega

M

103

kilo

k

102

hekto

h

101

deka

da

10-1

deci

d

10-2

centi

c

10-3

mili

m

10-6

mikro

µ

10-9

nano

n

10-12

piko

p

10-15

femto

f

10-18

ato

a

10-21

zepto

z

10-24

jokto

y

Nazivi i oznake decimalnih umnožaka i delova jedinice mase obrazuju se stavljanjem predmetaka ispred naziva „gram” i njihovih oznaka ispred oznake „g”.

Ako je izvedena jedinica izražena u obliku količnika, njeni decimalni umnošci ili delovi se mogu odrediti pridodavanjem predmetka jedinici u brojiocu ili imeniocu, ili u oba.

Upotreba kombinovanih predmetaka, odnosno predmetaka obrazovanih stavljanjem jedno uz drugo nekoliko gore navedenih predmetaka, nije dozvoljena.

1.4. Posebno dozvoljeni nazivi i oznake decimalnih umnožaka i delova SI jedinica:

Veličina

Jedinica

Naziv

Oznaka

Vrednost

zapremina

litar

l, L

1 l = 1 L = 1 dm3 = 103 cm3 = 10−3 m3

masa

tona

t

1 t = 1 Mg = 103 kg

pritisak

bar

bar

1 bar = 105 Pa

* Dve oznake „l ”i „L” ravnopravno se mogu koristiti za jedinicu litar (CIPM 1879 16. CGPM (1979)).

Predmeci i njihove oznake, navedeni u tabeli u tački 1. podtačka 1.3. ovog priloga, mogu se upotrebljavati zajedno sa jedinicama i oznakama iz tabele u tački 1. podtačka 1.4. ovog priloga.

2. Osim mernih jedinica koje su obuhvaćene SI jedinicama i koje su navedene u tački 1. ovog priloga, u Republici Srbiji se mogu koristiti i sledeće merne jedinice:

2.1. Jedinice i nazivi čija je upotreba dozvoljena samo u specifičnim oblastima, to:

Veličina

Jedinica

Naziv

Oznaka

Vrednost

jačina optičkih sistema

dioptrija

1 dioptrija = 1 m-1

masa dragog kamenja

karat

1 karat = 2x10-4 kg

površina zemljišta

ar

hektar

a ha

1 a = 100 m2

1 ha = 104 m2

dužinska masa tekstilnog vlakna i konca

teks

tex

1 tex = 10-6 kg m-1

krvni pritisak i pritisak drugih telesnih tečnosti

milimetar živinog stuba

mm Hg

1 mm Hg = 133,322 Pa

površina efektivnog preseka

barn

b

1 b = 10-28 m2

Predmeci i njihove oznake, navedeni u tabeli u tački 1. podtačka 1.3. ovog priloga, mogu se upotrebljavati zajedno sa jedinicama i oznakama iz tabele navedene u tački 2. podtačka 2.1. ovog priloga, izuzev jedinice milimetar živinog stuba i njene oznake.

2.2. Jedinice definisane na osnovu SI jedinica ali nisu njihovi decimalni umnošci ni delovi:

Predmeci navedeni u tabeli u tački 1. podtačka 1.3. ovog priloga jedino se mogu upotrebljavati uz nazive „grad” i „gon” i oznaku „gon”.

2.3. Jedinice koje se koriste sa SI jedinicama, a čije su vrednosti u SI jedinicama dobijene eksperimentalno:

Veličina

Jedinica

Naziv

Oznaka

Definicija

energija

elektronvolt

eV

Elektronvolt je kinetička energija koju primi elektron pri prolazu kroz polje potencijalne razlike od 1 V u vakuumu.

masa

unificirana jedinica atomske mase

u

Unificirana jedinica atomske mase jednaka je 1/12 mase atoma 12C.

Predmeci i njihove oznake, navedeni u tabeli u tački 1. podtačka 1.3. ovog priloga, mogu se upotrebljavati zajedno sa jedinicama i oznakama iz tabele navedene u tački 2. podtačka 2.3. ovog priloga.

3. Kombinovane merne jedinice

Kombinacijom mernih jedinica iz ovog priloga obrazuju se kombinovane merne jedinice.